Þjóðviljinn - 08.06.1958, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 08.06.1958, Blaðsíða 7
Sunnudagnr 8. júní 1958 ÞJÖÐVILJINN (7 • - -, L Hifiíí'12. növem'ber síðastlið- inn vbru 100 ár liðin frá fæð- ingu' séra Magnúsar Helgason- ar skólastjóra, en skammt er síðan hann var enn á meðal vor, — það eru aðeins 17 ár. Hann fæddist í Birtingaholti í Árnessýslu 12. nóvember 1857 og-lézt í Reykjavík hinn 21. október 1940. Milli þessara tveggja ártala liggur æviþráður og ævistarf merks andlegs leiðtoga og fræðara, se-m lengi mun verða minnzt í landinu. Hann vár 19.; aldar maður að menntun og menningu, en entist þó vel fram á 20. öldina, svo að segja má, að eftir miðjan aldur hafi hann innt það af höndum, sem lerígst mun halda minningu hans á' lofti, en það var starf hans sem forstöðumanns Kenn- araskólans í 21 ár. Svo er talið, að séra Magnús Helgason hafi stundað kennslu að meira eða minna leyti í 53 ár. En þegar minnst er á kennslu í sambandi við Magn- ús Helgason, eru tvö önnur orð nærtæk: fræðsla og upp- eldi. Álmennt er Orðið kennsla notað um fræðslustarf, jafnt í skólum sem öðrum stofnun- um, en það er kunnara en frá þurfi að segja, að kennsla er og hefur oft verið hin grimmi- legasta misþyrming í uppeldinu. Kennarar í skólum hafa tíðum notað tölustaf avald sitt í eink-" annagjöfum eins og reiðfantur- inn svipuna og böðullinn ólina, og rekið kennslustarfið eins og hegningarvinnu yfir bljúgum og ómótuðum nemendum. Þjóð- félagið, skólalöggjöf þess og fræðslulög hafa sýkzt hættulega iaf þessari tölustafaáráttu, og fjölmargir skólaflokkar hafa fyrir þær sakir ganað með nemendur sína langan veg út í óræktarmóa andleysisins. Þar sem slíku fer fram rík- ir ekki andi Magnúsar Helga- sonar. í upphafi kennslustarf s síns við Kennaraskólann snerist Magríus Helgason öndverður gegn einkunnúm, þótt hann ætti þess ekki kost að þurrka þær út. Hann kvaðst þiá óska þess, að skóli sinn ,,yrði aldrei gróðrarstía þess ógöfuga met- ings,að una því að vera sjálf- ur lélegur, ef aðeins aðrir eru 'iakari, og una eigi því að standa framarlega, ef aðrir eru þó fremri. Að metast þannig við aðra er ógöíugmannlegt, það er skortur á sannri mennt- un, þetta, að byggja upphefð sína á lægingu annarra". Hann kvað einkunnagjafirnar „æsa meínað námsmanna, til þess að þeir kepptust því meir við nám- ,ið, kepptust hver við annan um éfstu sætin", og taldi „slíkan metnaðaræsing illan og óholl- an", og „auvjrðilegar hvatir" lægju að baki slíku kapphlaupi, gagnstætt „þroska .og sannri menntun". Ég hef minnzt á þetta í upp- hafi þessara hugleiðinga við aldarafmæli Magnúsar Helga- sonar til þess að benda á heil- brigðan hugsunarhátt hans og viðvörun hans til kennaranna í larj,dinu. Hann benti víðar fram á veginn til þein*ar ný- skólastefnu, sem hófst hér kringum 1930 og gætti nokk- uð næsta áratug, en hefur aft- ur koðnað' fyrir hinu myrkva ofurvaldi, sem Magnús sner- ist gegn. En svo sem hann tal- aði viturlega í þessu máli, fór flest annað eftir. II. Magnús Helgason var hinn 5. í röðinni af 14 börnum þeirra Birtingaholtshjóna, Guðrúnar Guðmundardóttur ¦¦¦'. og; „Helga- Magnússonar. Átt'á þessará systkyna náðu fullorðinsaldri og báru Birtingaholtsheimil- inu ágætan og þjóðfrægan vítrí- isburð. Foreldrarhjr voru af dugmiklum ættumv merk Og vel gefin. Ástríki var mikið með Magnúsi og móður Hans' Þegar Magnús var enn rnjög úrigur, arfélögum sínum, Þórhalli Bjarnasyni, síðar biskupi, og Jóni Þórarinssyni, síðar fræðslumálastjóra, lagði grund- völl að sérstæðu og merkilegu ritsafni, sem vafalaust á eítir að hafa mikla sogulega þýðingu. Það er „Arbók hins lærða skóla á íslandi". Er þeir félagar voru í 4. békk,,;bófu;'' þeir að;,ríta um f lést' þ'að, er tii' 'tiðinciá mátti teljast í skólalífinu, og einnig um' "'a'tviK: og';; vi'ðburði; 'uti' í bænum, sém Snertu skólánn að 'einhverju leyti. Segir' þar frá ýmsurrí ' atburðum, sem bregða nýju ljósi yfir menn og málefni. Þá skrifuðu þeir lýs- ingár ' á stúdentúm við ' burt- ur í Reykholtí, og Kjar'tani, er varð preslur í Hruna. Árið 1-883 vígðist Magnús Helgason prestur að Breiða- bólstað á Skógarströnd, en árið 1885 varð hann prestur að Torfastöðum í Biskupstungum. Þar hófst hann handa um margskonar verklegar fram- kVæmdir, sléttáði túnið og köm þjvl í góða- rækt, jók töðufall þiess um helming, reisti öll hús a|ð nýju, gerði nýja kirkju á s'taðnuih, en til hennar var efnt með samskotum. Hann hafði eignazt konu við sitt' hæfi, er harin árið T882 kværítist Steinunriii Skúladótt- ur Thorarénseh frá Móéiðar- hvöli.. Leit út- fyrir' kð hér Magnús Helgason Aldar* minning lásu þau mæðginin hvort fyrir annað til skiptis eftir því sem ástæður leyfðu. Undir handar- jaðri hennar leitaði hann til auðæfa íslenzkra sagna og æv- intýra og drakk í sig göfgi málsins. „Fðair minn kenndi okkur hinum eldri að stafa og kveða að", segir Magnús, „setti okk- ur á kné sér og benti okkur með bandprjóni á stafina í stafrófskverinu, sem hann hélt á. Þegar við höfðum lært að kveða að, tók móðir okkar við. Hún sat þá við rokkinn sinn og spann, en við sátum á rúm- inu hjá henni eða á kistu við fætur hennar og héldum á bók- inni. Meðan við vorum lítt sjálfbjarga,- valdi hún okkur bækur, sem hún kunni, svo að hún gæti leiðrétt okkur og hjálpað án þess að þurfa að tefja sig á að líta á bókina. Hún var fiuggáfuð, kunni utan- bókar ógrynni sálma og kvæða. messusöngsbókiraa að miklu leyti og Passíusálmana, og kvæðasafn, er Snót hét, og miklu fleira". Þannig liðu bernskuárin við fræðslu og störf. Fjórtán ára að aldri kom hann í Latínuskólann, og stundaði þar nám í sex vetur og tók stúdentspróf vorið 1877.; Einiar Hjörleifsson Kvaran, sem var skólafélagi Magnúsar í Latínuskólanum, segir um hann á þessum árum: „I raun og veru finnst mér endurminningar minar um Magnús Helgason frá skólaár- unum nokkuð furðulegar. Hann er tveimur árum eldri en ég, og hann var fjórum árum á undan mér í Latínuskólanum. En í þekking og sálarþroska var hann svo langtum lengra á undan mér, en sem þessum árum svaraði, að ekki varð saman borið"., Það var á þessum misserum, ,er Magnús var 17 ára gamall, að hann, ásámt tveimur bekkj-' fjögur árin á undan gegnt kennslustörfum í Flensborgar- skóla og búið þar að nemend- um í kennaradeildinni. Og prestsstörf hafði hann stu^dað í 22 ár. Hann var því enginn nýgræðingur. er hann tók að sér að móta hina nýju fram- tíðarstofnun. Séra Magnúsi var vel Ijóst, að þótt preststarfið vær' rríik- ilvægt og áhrifaríkt, þá var skólastjórastarfið, er hann tók að sér, í engu minna yert, nema siður væri. Hann var rúmlega fimmtugur að a'dri, . o" settist í kennarastól''nn með í sömu hógyærð' pg þá . er hann tyllíi sér i Torfastaðabaðstof- unni meða] htimiiisfólks'ns ög sagði þvi sögur Hann mótaði stofnunina i þjóðlegum enda,,* jafnvel helzt hinnar 19. a'c'ar, og veitti inn í hana a? iö^nu straumum frá hinum heiðriá fornaldarheimi og kr:?':nni kirkjumenningu. Hann stóð á geysitraustum siðgæðis^- und- velli og sá ví'.í urb, í k?::"-:lu- stundum o? á samkoTiUTi n^m- enda eða öírum m&nnfundum, þar sem hann'kom fram. dró hann jafnan úr hafi sag"a <«' minninga dæmin um fyrir- myndir manndóms og göfgi, og lá létt á fungu að bregða þeim upp, svo að minnisvert yrði. Margir mikilhæfir menn völdust að skólanum sem sam- starfsmenn Magnúsar. en aldrei mun hafa verið dregið í efa,' að hann væri þar svipmesti. maðurinn í allri sinni hógværð. Hann stjórnaði Kennaraskól- anum frá 1908 til 1929, í 21 ár, en þá hafði eitt skólaár fal'ið úr, harðinda- og styrj- aldarveturinn 1917—'18. Á þessu tímabili brautskráði hann 350 kennara. fararpróf, Magnús og félagar hans héldu þessu fram í þrjá vetur, en er þeir hurfu úr skóla, létu þeir Árbókina í hendur þremur piltum í fjórða bekk. Skyldu þeir halda ritinu áfram í sama anda og skila af sér við stúdentspróf. Af Árbókarriturum á næstu árum má nefna Hannes Haf- stein, Einar Hjörleifsson, Þor- stein Erlingsson, Árna Jónsson og Sigurð Hjörleifsson. Þannig gekk Árbókin að erfðum til nýrra skólapilta á þriggj:a ára fresti og var rituð í rúmlega 40 ár. Hún hefst vet- urinn 1874—75, en lýkur á ára- tugnum milli 1910—20. Nú var það árið 1920, að margir Ár- bókaritarar, sem þá voru á lífi, komu saman, og ákváðu, að Árbækurnar skyldu vera lok- aðar í næstu 40 ár, og engum heimilt að notfæra sér efni þeirra. Þær hafa síðan verið geymdar innsiglaðar í Þjóð- skjalasafni. En árið 1960 ' má opna þær til lesturs og nota þær sem heimildir. Þetta eru margar bækur útskrifaðar, og renna má grun í, að þar sé ger- semanáma mikil. III. Magnús He'gason gekk í Prestaskólann og lauk þaðan prófi árið 1882, Var hann í hvívetna hinn bezti námsmað- ur, og fór sérstaklega orð af þekkingu hans í sögu og ís- lenzkri tungu. A skólaárunum hafði hann kennt tveimur yngri bræðrum sínum undir skóla, Guðmundi, er síðar varð' prest væri risinn héi-aðshöfðingi á veraldlega vísu og búforkur rriikiii. Og það var svo. Séra Magnús gekk sjálfur að verki með fólki sínu, én jafnframt umsvifum í búskapnum gerðist hann nú sem árin liðu æ meiri og virðulegri andlegur höfð- ingi. Það 'átti við um séra Magnús „að hann prédikaði á stéttun- um". Hann gerð-i fólki sínu vel og var hinn alúðlegasti húsbóndi. „Hann ætlaðist til þess að vel væri unnið og vask- lega, og lét ekki verkefni skorta, en hann skildi jafn- framt, að góðum hjúum er seint fullþakkað, og að þau verða iað eiga sínar hvíldar- og gleðistundir. Hjúin elskuðu hann og virtu, og var vistin að Torfastöðum þeim góður skóli. Um vökuna á vetrum las hann þeim. stundum fornsögur og aðrar góðar bókmenntir, þegar honum gafst næði til. En er dag lengdi og hætt var að kveikja, sagði hann þeim merk- ar sögur, lærdómsríkar og skemmtilegar. Var frásagnar- list hans með þeim hætti að vísast verðurað leita fornaldar íslendinga til þess að finna aðra eins", segir Ásmundur biskup bróðursonur hans. Og hér er þá komið svipmót það, er hann bar í. kennara- stóli í Kennaraskólanum. IV. Það var haustið 1908, sem Magnús vígði hinn nýstofnaða kennaraskóla og tók við for- ustu hans. Hann hafði þá næstu Eg var nemandi Magnúsar Helgasonar á hhium síðustu missirum, sem hann stjómaði skólanum. Hann kenndi skóla- sögu og upneldisfræði. Þessar námsgreinar gáfu honum svig- rúm til þess að víkja jafnan að hugðarefnum sínum, sögu lands og þjóðar, móðurmálinu og kristindóminum. Þess varð ftjótlega vart, að þótt hann væri kirkjunnar maður og bæri kristnar kenningar mjög fyrir brjósti, þá var hann trúmaður í beztu merkingu þess orðs, umburðarlyndur og frjáls í hugsun. í sambandi við kristindóms- fræðsluna hafði hann sagt i erindi: „ég er sannfærður um, að kristindómurinn er hinn tryggasti grundvöllur undir sið- gæði manna. Ég vil ekki segja hinn eini. Ég vil engum gera rangt til og ég kannast við það, að sumir trúlausir menn komast mjög hátt í siðgæði; \en það eru þó aldrei nema ein- stöku menn; hjá öllum almenn- ingi, hjá heilum þjóðum, er úti um siðgæðið, þegar trúin er dauð .... Markmið kristindómskennsl- unnar má ekki vera það, að kenna börnunum að vita svo og svo mikið um guð og frels- arann og lærdóm hans, nei, það er aðeins meðalið, vegur- inn, en markmiðið er að fá þau til að trúa á guð, elska hann sem föður sinn, gefa hon- um hjarta sitt, lú'ta vilja hans af fúsum og frjálsum vilja; þ. e. a. s. markmiðið er ekki Framhald á 10. siðu.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.