Þjóðviljinn - 05.07.1958, Blaðsíða 4

Þjóðviljinn - 05.07.1958, Blaðsíða 4
41 4) — ÞJÓÐVILjrNN — Laugardagur 5. júlí 1958 Skin og skíirir \ \ «&' ,ý-'s— <]^ /^/ví>^,, SI//UV •.•:•.!•• -vv.V ¦ ( -$ \\ \' a<5$ 51 LÁJA A/- •'/•"•.• •••'VV\ V\ 1 V ft.v\•/.. .¦•-•-..•• \ < V*\ \-, .-¦? -rs..-rj A - _ 7"? I l ** ; Hl'i ... I %tó; í I ')',);;. I líjf i, t > ./ ; i v. --Vv ./"/• •,/ ! ' ¦'.' ';:';:^;Wv-) Vj:J^;,;„i!' '^ ¦^vY/vv *X& v> 0/g^^ vw ag m\ )Hl- ^:, Sumarleyfistíminn stendur yíir — Margir forða sér úr bænum — Hvernig verjið þið sumarleyfinu? NÚ STENDUR yfir sá tími ársins, þegar annar hver mað- Ur sem spurt er eftir á vinnu- stað er sagður í fríi. — Hann er bara í fríi núna. — Hann fór í frí í gær — Maðurinn, sem hefur með þetta a,ð gera cr í fríi sem stendur. ¦— Þessu lík eru svðrin, sem maður fær ofta.st núna, ef maður ætlar að tala. við einhvern ákveð- inn mann hjá einhverri stofn- un eða á einhverjum vinnu- stað. Sumarleyfistíminn er sem sé bvrjaður fyrir nokkru síð- s.n, Þessi dásamlegi tími, þeg-' p.r al.lir bæjarbúar, sem eiga þess nokkurn kost, forða sér um stundarsakir frá hávaðan- wm, þysinum, göturykinu og ekki sízt áhyggjunum; forða sér eitthvað úr bænum, þang- að sem skarkalinn nær ekki til feeirra, til þess m.a. að losa taugafnar um stund við þá snennu, sem sífellt kapp- hlaup við tímann veldur. Þó er langt frá því, að allir noti Eimiarfrím sín til þess að hvíla sig og endurnýja starfs- j )kraftana, mjög margir reyna að fá sér eitthvað að gera annars staðar en á sínum venjulega vinnustað, til þess að hafa dálitlar aukatekjur í sumarleyfinu. T.d. skilst mér á flestum barnakennurum, sem ég þekki, að þeir muni varla skrimta af til hausts, ef þeir fá ekk; eitthvað vel- borgað djobb yfir sumarmán- uðina. Ma.rgir standa í ýmis konar stórræðum, svo sem húsbyggingum, og þeir nota sumarfríið sitt til þess að vinna þar. Þá eru og ýmsir í vandræðum með sjálfa sig í sumarfríinu, þeir vita bók- staflega ekkert hvað þeir eiga af sér að gera og drepleiðist. En við skulum nú aðallega halda okkur við það fólk, sem notar sumarleyfin 'til hvíldar og hressingar og fer eitthvað úr bænum. Sumir eiga sum- arbústaði upp í Mosfellssveit eða austur á Þingvöllum og auðvilað eyða þeir sumarleyf- inu þar. Margir ferðast til út- landa, finna sér einhvern ró- legan stað suður við Miðjarð- arhaf (helzt baðstað) og flat- maga þar. „Aðrir láta sér nægja Norðurlöndin" eins og segir í einu sumarleyfiskvæði. Innanlands hagar fóll£ sum- arleyfisferðum sínum á mjög mismunandi hátt; sumt fólk semur mjög nákvæma áætlun, kannski mánuðum og vikum áður en sumarleyfið hefst, aðrir hafa fyrir fasta reglu að fara árlega í einhverja ör- æfaferð með Páli Arasyni eða Guðmundi Jónassyni, og enn aðrir leggja- af stað án allra áætlana og fara ,,bara eitt- hvað", beint af augum eða svo til, liggja svo kannski í tjaldi austur í Laugardal eða Þjórsárdal. Pósturinn er þess mjög hvetjandi, að allir, sem á annað borð eiga þess kost, reyni að nota a.m.k. eitthvað af sumarfríinu sjálfum sér til hressingar. Orlofsréttindi vinnandi fólks eru einhverjir stærstu félagslegu sigrar síð- ustu áratuga og kostuðu langa baráttu. Það er því blátt áfram félagsleg skylda fólks að reyna að hagnýta sér þau réttindi á sem allra bezt- an hátt. "1 ISLENZK TUNGA 18. þáttur 5. jólí 1958. Ritstjórl: Árni Böðvarsson. <5>- 290 þús. stúdentar í Sovét Tass-fréttastofan í Moskvu skýrði frá því í gær að nú í vor hafi verið brautskráðir frá há- skólum og öðrum menntastofn- unum í Sovétríkjunum 290.000 stúdentar. Áður en vikið verður að nýjum orðum, skal hér minnzt á nokkur orð sem þættinum hafa borizt frekari heimildir um. Sverrir Haraldsson cand. theol. segir mér að orðið ambirna bafi verið algengt í heimasveit hans í Mjóafirði austur og merkt „klaufi", t.d.: „bölvuð ambirna geturðu verið!", sagt bæði yið karia og konur. Hann segir að sam- setningin ambirmiskapur sé algena;.. jafnvel ambirnuhátt- ur. Heimildir um þetta orð þekki ég aðeins frá eunnan- verðum Austfjörðum og virð- ist það ekki vera annars stað- ar til. .Skulum við hafa það fvrir satt, unz frekari heim- ildir berast. Jón Ormsson rafvirki (úr Meðallandi í Ve'stur-Skafta- fellssýslu) vill fremur segja beita sér en bcita. sín við eitt- hvað, en eignarfall er notað með þessu orði („beita. sín") a.m.k. ekki siður en þágufall bæði í Rangáryallasýslu og á sunnanverðUm Austfjörðum, eins og hér hefur áður verið nefnt. Það eru raunar engin ein'sdæmi að málmyndir bland- ist svona, og hafa flestir mál- fræðingar þá sögu að segja um islenzku aS hér verða s.ialdnast fundin skörp mörk milli héraða hvað snertir mál- far. Alltaf eru að minnsta kosti líkur til að orð eða framburðaratriði sem algengt er í einni sveit, kömi einnig fvrir í grannsveitum, þó að það 'aé bar ekki aleengt mál. Jón bekkir einnig vel. orð- ið letidrvllft í sömu merkinsru os? getið vár um sí.ðast (latur kvenmaður). Hann Kannait líka veí við krgclabrölt og segir að það sé ..aðallega haft vm kálfa ?em látnir voru út fvrst. á voriu og stukku n, hvað wm fvrir var". Aður v*r Halldéra Mas-núsdótt'r búín pð féenní>. mér betta orð sem brölt e«a fvrirsrang S börnum. — H"i kenndi mér líka orðið taitól í setningii . e'"s op- ;.hér er nú búið að ha.ldR p. taltóhmum", þe. bú- ið að tala mikið. Sa,mf-etning þe'ssa orðs er raunar l.iós, en bað ér. slve* hæfiles+, kænt- tévRÍ fólcrið i bví til þess að það verður fyndið. Jón seeir að sögnin að biakf-. merki hiá honum. altt annað en komið hefur fram hér í þáttunum. Hér hefur verið minnzt á bana í merk- ingunni að bolloka, hokra við bú. Hún merkir Hka „biástra", t.d.: „Ætli maður verði ekki að biaka við það, þó erfitt sé". Þessa merkineu hefur Halldóra Magnúsdóttir í orð- inu, og einnig er hún í orða- bók Sigfúsar Blöndals. En Jón segir að „að bjaka" hafi ver- ið „að gramsa eða. afla ein- hvers"; þetta 'sé gamalt skútumál. Þekkir nokkur lesenda þátt- arins orðið fáluneisti (eða fálúgheisti) um neista þá sem. hrökkva undan hófum járn- aðra hesta á grjóti? Þetta orð er í seðlasafni Orðabókar Háskólans, komið þangað frá Árnésingi, en mig grunar það sé úr kveðskap, ekki úr daglegu máli, ekki sí.zt sakir þess að það er stafsett á seðl- inum „fálugneisti", en orð- myndin „gneisti" ér miklu fremur skáidamálsorð og^rit- máls en daglegt mál, því að myndin „neisti" er mikhi:al- gengari. Jón PáTsso't bankaf'éhirðir notar a.m.k. á tveim stöðum í bók sinni. Austantórum, orðið fráafi-(I 32 og II 8) í merk- ingunni „forfaðir", einnig frá- amma í hliðstæðri merkingu. Þetta virðist vera þýðing úr latínu og bá komið úr lærðra manna máli, en mjög fróðlegt væri að frétta, ef einhver lés- andinn kannast við bessi orð. Einhvern tíma hef ég skrif- áð h.iá mér orðið skvroiheitt og orðasambandið „kaffið ér skyrpiheitt", en hef klaufazt til að týna niður skýringu á orðinu og hvaðan ég hef feng- ið það; hef sjálfsagt heyrt bað einhvers staðar. Hverjir kannast við það? Eg gat þess i 1. þætti að és mvndi ekki binda mig við eina. hlið móðurmálsins ann- arri fremur. Nú er það samt svo að orðaskvringar ýmsar eru einmitt það sem auðvelt er að henda. re'ður á og fást við ¦ í blaðaþáttum eins og be'ssum. Hér skal samt drep- ið á eitt atriði um rithátt er- lendra orða sem notuð eru I íslenzku. Er bar um að ræða % eða s í tj^kuorðum, svo sem bfiusín'. bensó'. Sirmir . kenn- arar munu ætlast til bess að nemendur riti j í slíkum c>r5- \vn, en vapdssð er. ,f1^ T,ógti ríkar ástæður séu til þess. Þassí dómur minn stafa-* bó ekki af því að épf telii z barf- lan«an staf í íslenzkn; hann er bvert á, móti í góðu sarn- ræmi við það iinnrunasiónar- ' mið sem núgildnTidi stafsetn- infr er grundvölluð á. bar sem allar reglúf eni sveigSfíf imd- ir þá megnstefnu að sýna unnruna orðanna og skyld- leika þeirra við önnur orð. Þnð kemur ekki þessu máli við hvort aðrar meginrpglur kynnn að revnast heppilegri. — En z í orðumeins og ben- 'sín. Brasilía. osr sumum fleiri orðum sem líkt er ástatt um, bvegist á allt öðrum srrund- vallarreglum en eru ráðandi, þesrar rituð er z í íslenzkri nútimastafsetningTi. Eins og kunnugt er, er rituð z í nú- gildandi stafsetningu, þegar í stofni orðsins lenda saman stafirnir ds, ts eða fts eftir bevsríngarreglnm málsins, eit ekki heyrist nema s í 'skýrum framburði; t.d. er íslenzkur ritað með z. af því að það er dregið af orðimi Island. Hinf3 vegar er z í fyrrgreindum Framhald é 11. síðu.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.