Þjóðviljinn - 27.08.1958, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 27.08.1958, Blaðsíða 7
Miðvikudagur 27. ágúst 1958 — ÞJÖÐVILJINN — (7 Einn er sá Akurnesingur sem áreiðanlega er allra manna fróðastur um söguleg- ar heimildir að því er við _ kemur Akranesi fyrr og síðar, enda hefur hann um tugi ára unnið að því að skrásetja sögu Akraness. Hefur hann nú þeg- ar unnið mikilvægt og merki- legt starf á þessu sviði. Mað- urinn er Ólafur B. Bj"rnsson rithöfundur. Hann er Akurnesingur Ólafur er fæddur á Akra- nesi 6. júlí 1895 og 'hefur dvalið hér alla ævi. Hann gérðist aldrei sjómaður, en bróðir hans Bjarni Ólafsson, senl var afburða skipstjóri og kappsfullur sjósóknari f ékk Ólaf til þess að annast fram- kvæmdir fyrir sig í landi. Ráku þeir bræður ásamt frænda þeirra Níelsi Krist- mannssyni um tugi ára um- fangsmikla verzlun og útgerð hér á Akranesi, þar sem þeir gerðu út stærri og smærri skip. Verður sú langa, og að ýmsu leýti merkileg saga ekki sögð hér. Hending réði þessii spjalli AJL7v ár hefur Ólafur gefið út:> merkiiegt tímarit. Þótt hann hafi gefið því nafnið Akranes, er hvert hefti þess ekki nema að litlu leyti bund- ið viðstaðinn Akranes. Þar er að finna greinar um hin margvíslegustu efni auk þátta úr sögu Akraness, má þar til nefna: ÆJvisögu Geirs kaup- manns Zoega, síra Friðriks Friðrikssonar og minningar- greinar ,um marga merka brautryðjendur og athafna- menn. Þar eru greinaflokkar um ýmsar verstöðvar, svo sem Vestmannaeyjar, Suðurnes og Siglufjörð o.fl. staði. Þar er sögð saga elliheimila lands- ins, saga Reykjalundar, þar sem einnig er stiklað á stóru um varnir gegn berklaveik- inni. Þættir úr sögu leiklistar á íslandi og sögu Þjóðleik- hússins. Þarna má finna greinaflokka um heilbrigðis- og menningarmál, bankamál, kirkjumál og kvikmyndir framfarir og framtíðarverk- efni utan lands og innan. Erindi mitt til Ölafs að þessu sinni var einmitt að biðja hann að fletta upp fyrir mig grein um ákveðið efni í þessu merkiiega riti, og með hliðsjón af því sem nú hefur verið sagt, þarf engan að undra þótt það ætti sér stað. Þetta var auðsótt mál, og ég fann það sem ég var að sækjast eftir og hafði not af því. Öll er skrifstofa — vinnu- herbergi — Ólafsfull af bók- um og bFðum, í hillum, á borðum og í st"flum á gólf- inu. Ég spurði hann hvað hinn mikli fjöldi bréfabinda hefði inn að halda. Hvort það væri allt efni í skammir um okkur sósíalista og átmatur fyrir Morgunblaðið ? Ólafur sagði skjótlega, að það sæti ekki á mér að vera að spila mig sósíalista, því að það væri bara í nösunum en ekki í praxis. Og enda þó að Mogginn stæði hjarta sínu nær en Þjóðviljinn, virtist hann lifa góðu lifi án þeirra lífgrasa er hann legði hon- um til. Nei, Ólafur sagði að allar þessar möppur, sem væru nokkrir metrar á lengd, Ólaftir B. Björnsson við skrifborð sitt og stórir staflar af öðrum blöðum og sneplum, væri allt saman gögn að þeim hluta af sögu Akraness sem enn væri óunnið úr, eða aðeins í upp- kasti. Ýmislegt vissi ég um elju Ólafs B. Björnssonar, en er ég Hvenær hófust rítstörf þín? Það fyrsta er nú vart hægt að kalla því nafni. Ungmenna- félag Akraness var stofnað 1910. Það gaf út skrifað blað er hét Morgunroðinn. Ég skrifaði dálítið í það og var stundum í ritstjórn þess. Það genr sigsjálft Viðtal við Ólaf B. Bjömsson, rithbfund sá þetta varð ég fyrst forvit- inn og ásetti mér nú að leika á Ólaf — þótt ekki sé það auðgert — og láta hann nú einu sinni mata Þjóðviljann, en elá Moggann út, því að langt er a.m.k. síðan Mogg- inn hefur birt viðtal við Ólaf. Frá 1916 hefur Ólafur Bj;rnsson verið í fararbroddi um atvinnu-, menningar- og framfaramál þessa bæjar og hafa þau jafnframt verið aðal verkefni hans. Það sem hann þegar hefur afrekað á ritvell- inum, og það sem felst í þeim óunna efnivið sem hér var nefndur, bendir þvi til, að ekki hafi hann öft verið iðju- laus, eða látið næðisstundirn- ar ónotaðar. Ég bað því Ólaf að lofa mér að bera upp við hann nokkrar epurningar. Ól- afur sagðist vera vanari því að spyrja aðra spjörunum úrv en hafa minni áhuga fyrir að svara pólitískum spekulöntum. Ég sagðist fyrst vilja beina spurningum mínum að hans aðal áhugaefni, og þá var þetta auðvitað auðsótt ¦mál'frá hendi Ólafs, enda er hann alltaf ljúfur og léttur í máli. Hér koma svo spurningarnar: var um félagsmál og hugðar- efni þessarar miklu hreyfing- ar, og ejaldnast undir nafni. Ég var snemma kvaddur til ýmissa félagsmála og al- mennra starfa, og það varð til þess að ég skrif- aði við og við um ákveð- in mál í landsmálablöðin. Stundum var ég beinlínis beð- inn að skrifa um ákveðin efni sem efst voru á baugi innan- héraðs eða almennt. Hver voru tildrög þess að þú fórst að rita sögu Akraness? Mér þótti snemma vænt um heimahagana og langaði til að skyggnast um hin sögulegu rök er að baki lægju. Ég fór að grafast fyrir um ritaðar heimildir, en þær voru fáar finnanlegar. Ég leitaði á vit vinar míns og nágranna As- mundar á Háteigi, eem var einstakur fræðaþulur og stál- minnugur, þótt ekkert festi hann á pappír. Margt af þvi sem Asmundur sagði mér frá fannst mér að ekki mætti gleymast, lagði ég það vel á minnið, og skrifaði sumt af því niður. Þá komst ég yfir erindi er Hallgrímur í Guð- rúnarkoti flutti um lífið i Skaganum í 100 ár, en það flutti hann í barnaskólanum 1889. Þetta var hið merkileg- asta erindi, og er þar sagt frá furðu mörgu í ekki lengra máli. Mér þótti vænt um Hall- grím, sem var merkilegur maður og langt á undan sam- tíð sinni. Mér þótti líka vænt um þetta erindi. í upphafi máls síns segir Hallgrímur m.a. svo; eftir að hafa rætt um sögulegan heimildaskoi't að því er Akranes snertir: „Þetta frásagnarleysi er líka eðlilegt, því hér hafa aldrei búið neinir fyrirtaksmenn hvorki í orði né verki — en einstakir menn og þjóðirnar hefja bæina og löndin. Sem sagt, hafa aldrei í Skaganum verið fram yfir miðja þessa öld neinir menn, sem kveðið hefur að. Enginn lærður mað- ur, hvorki til munns né handa, enginn embættismaður búið þar, ekki svo mikið sem presturinn, ekkert skáld, sem plássið hefði getað borið minjar um í bæjarrímu eða formannavisum, eða nokkrar ritsmíðar sem getandi eé". Þetta þótti mér miklar öfg- ar og næsta ótrúlegt, að ekk^ ert væri um Akranes eða Ak- urnesinga að: segja. fram að þessum tíma. Ýtti þetta sjálf- sagt undir mig að kanna bet- ur heimildir hér að lútandi. Komst ég fljótt að því að þetta var ofsagt, þótt á þessu sviði væri ekki um auðugan garð að gresja. Þá var og fleíra frásagnar\rert frá síð- ari hluta 19. aldar, en Hall- grímur gat komið fyrir í sína ágæta erindi. Hvernig var svo þes&u tekið? Það var misjafnt segir Ólafur. Mér famist flestir vera áhugalausir um þessi efni. Eins og þeim kæmi þetta ekkert við og það skipti engu máli, hvorki fyrir nútíð eða framtíð. Mér fannst margir vera á máli Hallgríms, um að hér hef ði eiginlega aldrei neitt gerzt sem í frá3vgur væri fær- andi. Einstaka menn og konur fann ég þó sem voru brenn- andi í ardanum, og vildu allt gera til þess að auðvelda mér þetta starf og'hvetja. Það er komið út ft'rsta bindi af sögu Akraness.? — En hvað verða bindin mörg? Já og 2. bindið er fullsett og kemur út í haust. Bindin verða að minnsta kosti fimm, ef ég hef tækifæri til að halda áfram. En ég býst við að þau verði ekki f;eiri ei tvö, vegna þess hve salan í 1. biniinu hefur verið lítil, því að út lítur fyrir að of fáir einstaklingar hér og ¦ þá ekki síður bæjarfélagið hafi hug á að virða og viðurkenna það verk sem hér er verið að vinna. Ég anna 'því ekki einn að halda áfram að óbreytum aðstæðum. Var nolka:- prenísr.iiðja hér? Nei, hér var engin prent- smiðjd. Aldamótamennirnir hafa þc eklii verlð alveg iðju- lausir, svo að ýmsu hefur þokað í áttina á því tímabili sem þegar er liðið af öldinni. Skriffinnskan hefur aukizt mikið á þessari öld. Það er margt sem nútíminn heimtar að fært sé í form og letur. Fólkinu hefur f.i"lgað mikið á þessari öld. Bærinn fékk bæj- arréttindi 1942. Me-in drevmdi etóra drauma um framiíð bæj- arins á sjávarbakkamun, með hið víðáttumikla byggilega land að baki. Fyrst 1915 var stofnað hér blaðfélag, og ég, þá tvítug- ur að aldri, beðinn að veita því aðalforstöðu. Því neitaði ég algerlega, og mátti segja að ekkert yrði úr framkvæmd- um. Oftar var ymprað á þessu við mig, en ég færðist alltaf undan. 1 marzmánuði 1942 komu eftirtaldir fjórir menn sér saman um að gera tilraun til að hefja hér blaðaútgáfu: Arnljótur Guðmundsson bæj- arstjóri, Jón Arnason, Óðinn Geirdal og ég. I þessu sam- bandi taldi ég nauðsynlegt að freista þess að fá hingað prentsmiðju. Ég taldi og litl- ar líkur til að það gæti bori5 sig f járhagslega með svo litlu upplagi sem þáverandi Akur- nesingar myndu kaupa af elíku blaði. Þegar í upphafi lofaði ég að eiga þann eina hlut í þess- ari útgáfu, að hafa jafnan til- tækan þátt úr sögu Akranesa í hvert blað. Þetta varð fl.iótt vinsælt — utanbæjar og inn,- an. Það lifnaði smátt og smátt nokkur áhugi fyrir h:nu sögulega efni. Ekki aðeins Akurnesinga, heldur ýmissa ó- viðkomandi og ókunnuTra manna, eem hafa sérstakan á- huga fyrir mannfræði og sögulegum fróðleik. Hafa vin- sældir og álit blaðsins e';ki sízt byggzt á þessum þatti þess. Við brutumst í að fá hiig- að prentsmið.iu í október 1942. Atti Vilhjálmur Rvar Jóhannsson í Rvík nokbrai gamlar vélar er hann Pntti hingað og stofnsettu eftirt ld- ir menn Prentverk Akranc^s: Svan, Arnljótur, Þorgeir .Tós- efsson og ég. í þessum véVam var t.d. fyrsta hraðpre^^ ~?m flutt var til lands'ns 18^9 ai Birni Jónesyni, (föður Svr'ns B.iörnssonar forseta). Árit 1945 kevpti Svan af okkui prentsmið.iuna og flutti han; aftur til Reykjavíkur. Enn lifði blaðið Akranes og mér fannst óhugsandi ac halda því lengi úti án hoss að hægt væri að prent^ ]-ai hér heima. Það eýndi si§ Framhald á 10. síðu.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.