Þjóðviljinn - 10.10.1958, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 10.10.1958, Blaðsíða 7
Föstudagur 10. október 1958 — ÞJÓÐVILJINN — (7 Rit Þorsteins Erlinsssonar „Heildarútgáfa" Isafoldar- prentsmiðju á ritum Þorsteins Erlingssonar er í þremur væn- um bindum, samtals 965 blað- síður. í fyrsta bindi er ritgerð Sigurðar Nordals um Þyrna, sú er birtist framan við 4. út- gáfu kvæðanna; en þá taka við Þyrnar „eins og Þorsteinn gekk frá þeim í 2. úígáfu, 1905". í 2. bindi eru öll þau kvæði sem bætt var við Þyrna í 3. og 4. útgáfu þeirra, auk fimm kvæða semjekki hafa áður verið seft á bók. Bindinu lýkur með Eiðn- um. Þriðja bindi hefst á Mál- leysingjumV Þá koma þjóðsög- ur þær sem Þorsteinn skráði sjálfur, síðan sex ritgerðir eft- ir hann — og að lokum Eftir- máli við minningarútgáfu, eft- ir Tómas Guðmundsson skáld, umsjármann útgáfunnar. Mynd af Þorsteini fylgir hverju bindi; ehv þejrra mun flestum mönn- um ný og ókunn. Ljóðmæli Þorsteins Erlings- sonar, Þyrnar og Eiðurinn, eru víst til á flestum íslenzkum heimilum; en ný og svipfalleg útgáfa þeirra mætti þó verða ýmsum hvöt til að blaða í þeim einu sinni enn — eða stofna til fyrstu kynna við þau. Fyrir þá sök er þessi útgáfa fagnaðar- efni. Þeir sem nú lesa Þyrna í fimmta eða tíunda sinn munu enn líta þar fegurð og nema þar sannleik, sem þeim hefur sézt yfir til þessa; og þeim, sem ekki hafa opnað þá fyrr, skín þar nýr töfraheimur í skæru Ijó.si. Þyrnar eru með- al þeirra. kvæðabóka, sem ís- lendingar eiga allrabeztar; og þeir sýndu sálarheill sinni að- eins hóflega ræktarsemi, þó þeir gætu ævinlega gengið að sæmilegri útgáfu þeirra í hverri bóksölu. ísafoldarprentsmiðja hefur gert hreint fyrir sínum dyrum í haust, og þess skal getið, sem gert er. Tómas Guðmundsson segir í formála íyrra bindis að vel hefði farið á þvi, að gerð hefði -.'.'V verið fræðileg heildarútgáfa á verkum Þorsteins í tilefni ald- arafmælis hans; og er það hverju orði sannara. Það verð- Ur eitt viðfangsefni slikrar út- gáfu, er" til hennar verður stofnað, að ganga þannig frá texta Þyrnaog greinargerð um önnur kvæði skáldsins að síð- ari útgefendur teldu sér ekki skylt að bæta af handahófi „nýjum" kvæðum við hverja útgáfu — eins og raunin hef- ur orðið éJtíl þessa. Þau kvæði, sem nú koma fyrsta sinn i Þyrnum, eru að sönnu fram- . bærilegur. .. skáldskapur. En Þorsteinn orti enn allmikið af óbókíærðum kvæðum sem ekki ættu f minna erindi í ljóðasafn hans, ef mönnum þykir á ann- að borð nauðsyn til bera að stækka það í hverri nýrri út- gáfu. Það eru í rauninni eng- in vinnubrögð að hrifsa svona kvæði og kvæði úr syrpum látins: skálds. Hitt færi okkur vel að ftana kvæðum Þorsteins einu sinni rækileg fræðaskil, hefja dauðaleit að óprentuðum og óbókfestum ljóðum hans —- og skilja síðan milli sauða og hafra: prenta ríflegt úrval þeirra, en skýra sem nákvæm- ast frá öllum hinum og segja mönnum hvar þeir geti gengið að þeim. Mér virðist Tómas Guð- mundsson hafa tekið rétta stefnu, er hann birti einungis þær af „þjóðsögum Þorsteins" sem hann hefur sjálfur skráð; það verður t.d. ekki séð að sögur, sem ólafur Davíðsson ritaði upp eftir munnlegri frá- sögn hans, eigi sérstakt erindi í útgáfur af verkum hans. A hinn bóginn ©r val Tómasar á ritgerðum og greinum Þorsteins ekki stórmannlegt. Þó grein- arnar séu allar góðar og sum- ar merkilegar, kemur ekki til mála að kalla þær „úrval" úr greinum skáldsins; og þegar Tómas kveííst hafa valið þær með hliðsjón af því að þær mættu varpa ljósi á „skoðan- ir" Þorsteins, þá er það stór- lega misheppnað orðalag. Þær skoðanir, sem hann er frægast- ur fyrir, liggja nær alveg í þagnargildi í þessum greinum. En vera má að Tómas hafi átt við ramman reip að draga um ritgerðavalið, þó honum endist riddaramennska til að taka á- byrgðina á sig einan. Nú langar mig að fara nokkr- um orðum um það efni ritanna, sem ekki er eftir Þorstein sjálfan: greinar og ritgerðir þeirra Sigurðar Nordals og um- sjónarmanns útgáfunnar. Eg hef lesið ritgerð Nordals um. Þyrna margsinnis, pg mér þætti ekki kvíðvænlegt að lesa ýmsa kafla hennar nokkrum sinnum í viðbót. Ritgerðin fjallar í þeim mæli um meginatriði, að enginn sem ritar um Þorstein í framtiðinni fær sniðgengið hana — hvort sem hann legg- ur blessun sína yfir hana eða andmælir henni í einstökum greinum. Hinsvegar voru ýms- ar minniháttar staðreyndavillur í ritgerðinni er hún birtist fyrst; og ég held þeim sé öll- um haldið til skila í þessari prentun, nema þeirri að Þor- steinn hafi verið hóti eldri en Finnur Jónsáion. Binnig var höfundur nokkru djarfarí í ýmsum ályktunum en heimild- ir hans um ævi og kveðskap Þorsteins leyfðu. Eg vil gera athugasemd við eitt atriði — þar sem Nordal ræðir um á- hrif Byrons á kveðskap Þor- steins; hann gerir meira úr þeim.en ég hygg réttmætt. Nordal segir að Þorsteinn hafi lært „ljóðasnið" af Byr- on; einkum séu Jörundur og Eden „náskyldir Don Juan", því verki Byrons sem Þor- steinn hafi metið tnest. ,,En Don Juan er einkennilegt sögu- ljóð að því leyti, segir Nordal, að sagan er þar aukaatriði, en aðalatriðið ýmiskonar innskot og útúrdúrar, þar sem skáldið sendir 'samtíð sinni slípuð og bitur skeyti með storkandi brosi" - eins og Þorsteinn gerir í Jörundi og Eden; still þessara kvæða er sem sé runninn und- an rifjum Byrons. Nú hefur fundizt heimild um það, hvern- ig Þorsteinn varði síðustu jól- um sínum í Kaupmannahöfn, jólunum 1895. Hann varði þeirn til að lesa Don Juan í fyrsta skipti; og ástæðan var sú að maður nokkur sagði honum vorið áður, er inngangskvæði Eiðsins var nýprentað í 1. ár- gangi Eimreiðarinnar, að það hið þunghenta kvæði Arfurinn sé ort áður en Þorsteinn las Don Juan, sem hafi glætt hon- um skilnin" á biti léttra sverða. En Árfurinn er ortur árið 1896, árið eftir að Þorsteinn kynnt- ist ljóðsögu Byrons. Hann hreifst ekki svo af fimieik lávarðsins, að hann gæ;i ekki sjálfur brugðið þungum vopn- um eftir sem áður. Tómas Guðmundsson ritar stuttan formála fyrir hverju bindi ritsafnsins — og allra siðast faguryrta grein um Þor- stein. Þetta er mjög eðlileg að- ferð; en þó þessi skrif Tómas- ar samanlögð séu ekki mikil að vöxtum, hallar hann stað- reyndum sorglega oft: maður- inn er því miður helzti ókunn- ur skáldinu, ævi hans og verki. Eg rökstyð mál mitt. Tómas segir að Málleysingj- ar hafi fyrst komið út árið 1929. Þeir komu út 1928. Þá segir hann að íslenzkar sögur og sagnir hafi komið út 1905. Þær komu út 1903. Báðar töl- urnar eru skakkar hjá Tómasi; Þorsteinn Erlingsson væri sem bergmál af Don Ju- an, Kenningin um Don Juan í kvæðum Þorsteins er þann- ig ekki ný af nálinni. En um mánaðamótin október-nóvem- ber 1894, rösku ári áður, hafði Þorsteinn nær lokið eða full- lokið Jörundi. Likindin með „ljóðasniði" Don Juans og Jör- undar eru þannig hrein tilvilj- un. f annan stað byrjaði Þor- steinn að yrkja Eden þegar haustið 1887 — átta árum áður en hann las Don Juan; og seg- ir hann sjálfur frá því á ein- um stað. Hann getur þess að visu ekki, hve mikið hann hafi ort af kvæðinu í þann svip- inn; en hann teldi sig vart hafa byrjað það nema hann hefði ort þónokkur erindi. Þá hefði stefna þess og stíll verið hon- um þegar sæmilega ljós: að vega í ýmsar áttir að brestum samtímans, .»að vinum guðs og stólpum móðurlands". Einnig eru til eldri kvæði, sem sýna að Þorsteinn þurfti ekki að ganga í skóla hjá Byron til að beita háði oh spéi. Þegar haust- ið 1883 kunni Þorsteinn það „ljóðasnið", þann dárlega kvæðastíl, sem Byron hefði að vísu getað kennt honum ef nauðsyn hefði borið til. Einnig gengur Nordal út frá^ Því að en þáð er bót í mál} að hann fær rétt meðaltal, þar sem hann bætir því ári við á öðrum staðnum sem hann dregur frá á hinum. Þá segir Tómas að „ekki var höfundarnafns get- ið við aðrar en tvær þær síð- ustu" hinna -sex sagna í Mál- leysingjum, er þær komu fyrst á prent í Dýravininum. Þetta er að láta staðreyndirnar standa á haus. Höfundarnafns var ekki getið við tvær hinar. fyrstu, en hinar fjórar voru prentaðar með fullu höfundar- nafni Þorsteins. Tómas tvítek- ur fræðslu sína um þetta at- riði; en ranghermið verður ekki sannleikur þó það sé endurtek- ið. Þá sýna þau ummæli Tóm- asar einstakt þekkingarleysi á ritstörfum Þorsteins, að „rit- gerðasafn hans (myndi) aldrei verða stórt að vöxtum, þó að flestu eða öllu yrði haldið til haga". Þorsteinn var einmitt drjúgur greina- og ritgerða- höfundur, auk þess sem hann skrifaði blöð sín að mestu leyti aleinn um árabil. Veit Tómas Guðmundsson t-d. um 70 blaðsíðna ritgerð, sem Þor- steinn skrifaði í Tímarit Bók- menntafélagsins 1894? Og þann- ig mætti lengi spyrja. Ummæli skáldsins tákna önnur enda- skipti á staðreyndum. Ritgerð Tórhasar um Þorstein 9r fjarska yfirborðsleg, þó hún sé fagur!ega samin'. Eg nefni tvö atriði. Það hefur verið sett á prent að Þorsteinn hafi ekki vil.iað gangast við fyrstu dýra- sögum sinum, af því hann haí'i óttazt að dýrin gyMu sín frem- ur en nytu ef hann færi að verja þau í eigin nafni. Tómas trúir sögunni eins op nýju neti; en þó nautamir að henni séu góðir, er hún bersýnilega úr lausu lofti gripin. í heftum þeim af Dýravininum, sem fhittu fyrstu sögur Þorsteins, birti hann einmitt mjög mikið annað ei'ni um dýr -— undir fullu höfundarnafni. Hvers vegna hefðu dýrin ekki átt að gjalda þess efnis eins og ævin- týranna, ef höfundur hefði á annað borð óttazt s'Akt? Þá getur Tómas þess til að árás- irnar á Þorstein vegna vantrú- arkvæða hans hafi verið yfir- varp yfir hitt, sem mönnum hafi fallið ennþá þyngra: ádeil- Ur skáldsins á veraldleg yfir- völd. Tilgátan er hundrað pró- sent ^vitleysa. ÞjóðféLagshug- myndir Þorsteins, eins og þær birtust í kvæðum hans, fóru fyrir ofan garð og neðan hjá hérumbil öllum íslendíngum langt fram yfir aldamót; en sá guð, sem hann afhrópaði, var nákominn hverjum manni í landinu. Menn létu sér i léttu rúmi liggja, þó einhverjum ó- nafngreindum keisurum væri hótað hörðu; en hitt var óhæfa að vera með derring við guð, algóðan föður vor allra. Þetta Hggur í augum uppi hverjum manni, sem hugsar málið af skynsemi. Þannig ber að taka með var- úð ýmsu því, sem birtist um Þorstein Erlingsson í þessari útgáfu á ritum hans. Það er vitaskuld ekki einhlítt að fá vinsæl nöfn til að vinna út- gáfustörf; hitt myndi affara- sælla að fela þau mönnum, sem hafa dug til að afla sér þekkingar á verkefni sínu. En verk Þorsteins sjálfs þarf ekki að lesa með varúð; menn þurfa ekki annað en opna hug sinn, og leyfa fegurð Ijóðanna og sannleiksást skáldsins að ganga inn. Eg vænti þess að hin nýja útgáfa á verkum Þorsteins Erlingssonar valdi enn þvíHk- um gestagangi í íslenzkum hjörtum, B. B. Bókömarkaður Máls og menníngar Síðustu eintökiti Þjóðviljinn sagði í gær, að farið væri mjög að ganga á sum- ar bækur nýju skáldanna á bókamarkaði Máls og mennjng- ar. í gær komu margir og tóku það, sem þá vantaði af nýju skáldunum, og það svo mjög, að aðeins fá eintök eru enn eft- ir af Sverð þitt er siiiutt eftir Agnav Þórðarswi og Dagar majBiisins eftir Thor Vilhjáhus- son. Einnig þurfa menn að at- huga, að mjög hefur nú gengið á upplagið af Teiknibokinni í Árnasafni eftir Björn Th. Björns- son listfræðing.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.