Þjóðviljinn - 05.03.1960, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 05.03.1960, Blaðsíða 7
Laugardagur 5. marz 1960 — ÞJÓÐVILJINN J- (7 hver önnur svín".. Þetta hef- ur sennilega verið ljótur' draiimur frá sjúkri undirmeð- vitund. En mörg hryllingssag. an frá útrýmingrarstríði naz- ista stendur óvéfengd, og þó litlu ótrúlegri. Til er bók er heitir: Eymd og stórfengi aldar vorrar, rituð af C. F. Weisskopf. sendiherra Tékka í Peking um skeið og frægum rithöfundi, og þar segir svo m.a., að sam^ d^ginn sem Kaltenbrnnner lýsti yfir því fyrir stríðsglærjadómstólnum í Niir->'berg að útrýtriing á Gvðingum, Pólverium og Úkrr¦:ínnmö'jn"r>i hefði verið framkvæmd af hugsjónaástæð. um einum saman^voru jarð- settar með viðhöfn í Gyðinga- grafreit einum 20 kistur af sápu lir hreinni Júðafeiti, mer'kt SS-stöðinni sem f jailaði um hagnvtingu á verðmætum sem til féllu 'í hinum ýmsu fangabúðum. Síðan kalda stríðið skall á hefur áuðvaldspressah ver- ið hljóð um afrek þýzku naz- istanna,, sem vpru þó fyrsti. þrosjíaðyávöxtur alræði^,. auð- hringanna, en eins' "óg hendi væri veifað tók auðvaldið í öll- um hinum vestræna heimi upp gömlu kjörorðin hans Hitlers „Baráttan gegn kommúnist- um". Bandaríkjastjórn steytti atómbombuna og hótaði gjör- eyðingu Sovétþióðanna, og þetta þótti hið bezta húsráð, líka hér á Islandi. Jarðvesrur-- inn var undirbúinn til hins ýtrasta og aðferðir til að ganga milli bols og höfuðs ;V öllu róttæku samræmdar og skipulagðar! Óf ræeingarher- ferðin átti að undirbúa stærri hluti. Morgunblaðið sagði: ,,Við verðum að gern orðið kommúnisti skammaryrði eins og það er í nágrannaiöndum okkar". í sneplj Hriflujónaspr stóð: „Kommúnistar eru ill- Anna Friðriksscm — In memoriam— þýði sem verður að útrýma". = ¦ Þetta sneri að löndunum, en S um Rússa var það að segja, S að þar yar hungríð.pg þrælík,- 5 uniri, menningin núll, vísindln S fals, listin kúgað afskræihi, si tæknin hljóm. Allstaðar kvað S við: kommúnistar eru helm- S ingi verri en nazistarnir. Og S það var á blómaskeiðj kalda S stríðsins sem Morgunblaðs- S . menn fóru að smjatta á pren'ci S á lifur og innmat úr rússnesk. S um þrælabúðarföngum. = Þeear þessir „menningar"- £ forkólfar stofnuðu bókmennta = lenzkri verkalýðshreyfingu - félag til höfuðs M.M. og gáfu | er af .þeim sökum Ijúft og út mannætusögu frá „þræla- | skvlt að minnast hennar í búðum Rússa" bá glúpnaði | blaði verkalýðsins. ' ungt skáld, sem miklar von- | Anna Ellen Friðriksson var ir voru tengdar við, og and- I fædd 5 Kaupmannahöfn, kom- varpaði minnugur rúgbrauðs- E in að ^angfeðgatali af göml- Ölaf fyrir brautryðjandastarfi sagna Benjamíns: „Þvíhungr- = um józkum bændaættum. Fað ' ið er skerandi sárt, þeir éta S í* hennar var Niels Christen- hver annan" (ef ég man rétt). S sen> sem lengi rak skóverzlun Síðan settust brúnstakkar = * Ka.upmannahöfn, en móðir Framhald á 10. síðu. 5 nennar, Ane, hafði hlotið Einn hinna kunnustu borg- ara Reykjavíkur, frú Anna Friðriksson, verður til moldar borin í dag, en hún andað;st hinn 27. febrúar eftir langa og erfiáa legu. Nafn hennar og starf var um -Jangt skeið nátengt ís- ungan son. Kom sér þftnvel bjartsýni og áhugi. Ólafs' og hagsýni konu hans. Þ^egar leið á styrjöldina miklu/' og vöruverð fór síhækkapdi, hvarf frú Anna að því raði, að fara til Kaupmannaháfnar og afla sér varnings til þess að geta stofnað verzlun,, svo að Ólafur gæti haldið áifram baráttu sinni. Það var"'arið 1917, að Hjóðfærahúsið ^ar opnað. Erfiðleikarnir yoru1 miklir. Þeir, sem hötuðu illlllllll!IIIU!illlllllllllllllIiiIllllllllllllllllllillllIIIIIHI!IIIIIIIII!IIIIl!!lllllllllllflllllll|l|||||ltllllllllllllllllllllllllll||||||ll S kennaramenntun. Hún sá um = bækur fyrirtæk:sins, auk þess = að hún f^órnaði s'óru heim- •s ili, tólf barna hópi. Anna = h^aut góða menntun í æsku, S gekk í æðri skóla, en stund- S aði auk þess píanónám hjá S kunnum kennara Tónlistahá- S skólans. | Árið 1912 giftist Anna 01- S afi Friðrikssyni, sem þá var S búsettur í Kaupmannahöfn. = Þau fluítust út til Islands "Z þrem árum síðar, fyrst til s Akureyrar, en þegar verka- = lýðsfélög í Reykjavík stofn- = uðu til útgáfu vikublaðsins = Dagsbrúnar, fluttust þau til S Reykjavíkur. Ólafur hafði S verið ráðinn rilstjóri blaðsins. 5 Um leið og þetta gerðist, var S hafizt handa um stofnun Al- S þýðusambandsins (og Alþýðu- 5 flokksins, sem var eitt og hið 5 sama í senn). Fyrstu árin S voru erfiðari en menn geta = nú gert sér hugmynd um. Fé- = lögin voru í öndverðu treg á = að láta fé af hendi til útgáfu S blaðs, sem hlaut að verða S mikill baggi á sjóðum þeirra. Við Islendingar megum bíða vorkomunnar enn góða stund, = ^ ,»..». ^, . -',-', , . , „. . , , . . = var hægt að greiða Ölafi E en , Kina eru vorverkin hafm, ems og sja ma a myndmni,= mánaðarkaupið sem var 125 = sem tekm var fyrir skömmu á hrísekrum Pai-machiao-kommúnunnar í Hunanfylki. Mennirn-= krónur Þá var oft brönet í = ir eru aS dreifa áburði. = bui hja peim hjónum með llllllllillllililllllllllllllllllll1 ¦lillIlillllllllllillllllillllllllllllllllllllllllilillllillllllllillllllllilllllMlllllllilillllllllillllllllllllllllilllilllllllllllllllillllllllllillllllliiHilllllllllll) iVorverkin í Kína Sögnin að mjala er enn til í Skaftaíellssýslum, t.d. „fjaran mjalar öll af. fitu", þ.e. gljáir. Og meistari Þórbergur segir á einum stað í íslenzkum aðli: „Hver spjör á líkamanum varð gljámjalandi inn að skinni". Undanfarið hef ég ekki nema lítið rætt einstök orð hér í þættinum: umræðuefni hafa verið önnur og úr ýmsum átt- um. En í fyrra þegar ég spurði hér um einstök orð, varð árangur- inn mjög góður. Margir skrif- uðu eða höfðu samband við mig á annan hátt, og komu heimildir úr ýmsum áttum. Var það furðu mikið safn þegar allt kom saman. Sumt voru að sjálfsögðu heimildir til um áð- ur, en fyrsta vitneskja um mörg orð kom .þó fram í bréf- um frá lesendum þáttarins. Ekki voru tök á að birta nema hluta þess alls, en efnið hefur allt gengið til Orðabókar Há- skólans, bseði það sem hér heíur verið birt í þættinum og annað, svo að það á að kpma að fullu gagni við rann- sóknjr á íslenzku ttiáli. Ég heí hug á að taka aftur til við þessa hlið íslenzkrar tungu nú á næstunni og vænti góðra undirtekta lesenda, því. að" án samvinnu við þá getur slíkur þáttur ekki dafn- að. í fyrra voru margir sem skrifuðu þættinum að stað- aldi-i um þau orð sem fyrir komu í honum, og sögðu hvort þeir könnuðust við þau eö'a ekki, eða hvort merking þeirra var frábrugðin því sem hér. var tilgreint. Mér tókst að ná persónulega til sumra þessara manna, annarra ekki, og færði þeim þakkir aðeins hér í þætt- inum, bæði nefndum og ónefnd- um. Þá eru hér nokkur orð: Lörpar (karlkyn fleirt.) eru lélegir vettlingar. Um þetta orð hefur Orðabók Háskólans heim- ild úr Rangárvallasýslu, en ekki þekki ég það, og það er ekki til í orðabók Sigfúsar Blöndals. Annað rangæskt orð sem ekki er hjá Sigfúsi er sögnin að mismynna í sambandi eins og: „Það mismynnirt hvort borgaðar eru tuttugu - krónur '¦ eða hundrað", þ.e. á þessu tvennu er óþarílega mikill mun- ur. Þetta orð þekki ég vel og mun það vera nokkuð algengt í Rangárvallasýslu, að minnsta kosti. Um það hefur Orðabók Háskólans eina heimild — frá Árnesingnum Magnúsi Helga- syni skólastjóra. Ég minntist einhvern tíma hér á Jón Mýrdal og skáld- sögur hans, en hann var tré- smiður og uppalinn í Mýrdaln- um af mýrdælsku foreldri (dá- inn 73ja ára árið 1899). Hann var alla ævi sískrifandi og út hafa komið eftir hann nokkrar sögur; þekktust er Mannamun- ur, sem hefur birzt nokkrum sinnuni. Aðrar sögur hans þykja lélegri bókmenntir, en í þeim er mikið um orð sem ekki er annars staðar að hafa. Með það fyrir augum renndi ég í fyrra augum yfir Kvenna- mun og fann nokkuð af merki- legum orðum við lauslega at- hugun. Sumt af því er þekkt annars staðar að, annað síður. Tveir menn eru oft nefndir nafnar í sögunni, Hallvarður : og Þorvarður, t.d. á 27. og 28. bls. Ég er ekki vanur því að= menn með svo frábrugðin nöfnS séu kallaðir nafnar, en þettaS hefur verið málvenja Jóns. S Orðið leiðangur er hvorug-S kyns í bókinni. „Þá þótti honumS hæfilegur tími til að halda iS leiðangrið". (86. bls.). Þetta erS til samræmis við mörg önnurS orð sem enda á -ur og eruS hvorugkyns, svo sem berangur.S einnig orð eins ög hreiður^ mastur. = Vonda konan í sögunni heit-= ir Vigdís (sbr. nafngiftina Vig-S fús í Mannamun), en maður= hennar hét Sigurður. Um sam-= lif þeirra segir á einum stað= m.a.: „Sigurði þótti þá samtS hagur sinn talsvert batna, því= þó Vigdís gjörði smáskurrur= heima, lét hann það ekki á= sér festa". (193. bls.). Þetta= orð, skurra, þekki ég ekki, en= merking þess hér virðist nánastS vera „skammarstrik, illt at-S hæfi". = Nú heiti ég á þá lesendui'S er þekkja þessi orð sem hérS hafa verið tilgreind, að sendaS mér línu eða láta mig vita með= öðrum hætti S hans, lögðu fæð á konu hans og fyrirtæki hennar. Þau árirt voru oft erfið. er gre:ða átti erlenda vöruvíxla cg aðrar skuldir, en dugnaður frú Önnu var með fádæmum. Þrátt f yrir hatrammar of" sóknir og róg þeirra, sem vildu feiga verkalýðshrcyf- inguna, tókst henni að styrkja svo verziun sína, að hún gat jafnvel hlaupið und- ir bagga með b^að^nu þegar til vandræða kom. Þerr, sem elztir eru í verkalýðshreyf- ingunni hér, muna þessa. hluti enn og gleyma aldrei. — t nóvember 1921 gerðist at- burður hér í bæ, sem mark- aði ólifuð ár þsirra, sem hann snerti, en þar á ég við „hvíta stríðið" eða „drengsmálið" svonefnda. Skal ekki farið út í það mál hér, nema að skýra frá því, að þá var af ríkis- stjórninni boðið út 400 manna liði, 200 v+jpnuðum kylfum og 200 búnum hlöðnum skot- vopnum, Remingtonrifflum. Um 30 menn voru teknir höndum ásamt Ó^afi, meðal þeirra kona hans. Hún var flutt í varðhald í sjúkrahúsi, en hinir allir í -fangelsi. Stjórnarskráin, þessi „heigi- dómur" borKarastéttarinnar, var þverbrotin og lítilsvirt' af stjórnarvöldum landsins. Æst- ur trantaralýður óð um heimili þiiirra hjóna, braut eða stal eignum þeirra. Lok þessa mál urðu þau, að yfir- völdin biðu ósigur í aiigum almennings, en hinir sigruðu urðu sigurvegarar. Svo hart brást fclkið í Reykjavík" við þessum ósóma — kom þar ekki til pólitísk greining/ 1 öllu þessu stóð frú Anna óbifanleg eins og bjarg, bað aldrei um miskunn fyrir sig eða sína. .. - :: Frú Anna tók annars aldrei þátt í stjórnmálum, en samúð hennar og fylgi: Við verkalýðshreyfinguna hélzt alla tíð. Hún stundaði verzl- un sína af frábærum dugnaði og jók hana. Árið 1926 stofn- aði hún tónleikamiðlun í sambandi við hana, og nær allir þeir tónlistarmenn, sem hingað til lands komu fram að síðári heimsstyrjöld, YQ^U á vegum frú Önnu. Var" það oft erfitt verk og eriísamt-að fást við; til dæmis þegaí margir listamenn voru 4 einu allt að sex óskyldum flytjend- um. — Hljóðfærahúsið var fyrsta sérverzlun landsins í siiini grein, en auk þess rak frú Anna verzlunina Ninon, .sem Framhald á lö. :fiðú.;

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.