Þjóðviljinn - 13.03.1963, Blaðsíða 5

Þjóðviljinn - 13.03.1963, Blaðsíða 5
Miðvi&udagur 1S. marz 1963 ÞJÖÐVILIINN SlDA Einn sérstæðasti og sterkasti þáttur í menningarsögu Vestur-íslendinga er útgáfa stjórnarlaga þeirra fáum árum eftir að fyrs'ti íslenzki innflytj- endahópurinn settist að á vesturströnd Winnipegvatns. Hinn 14. janúar s.l. voru liðin rét't 85 ár síðan „Stjórnarlög Nýja-íslands" öðluðust laga- gildi, er þau komu 14'. janúar 1878 á prent í Framfara, einu af fyrstu vestur-íslenzku blöðunum sem út voru gefin. Valdimar J. Lindal dómari, hinn kunni Vestur-íslendingur, hefur ritað ýtarlega grein um stjórnarlög- in frá 1878 í Lögberg-Heimskringlu, vikublaðið vestur-íslenzka. STJORNARLOG NÝJA-ÍSLANDS Fyrsti íslenzki hópurinn, sem kom til Winnipeg. fluttist til Willow Point á vesturströnd Winnipegvatns í októbermán- uði 1875. Hinn 8. sama rnánað- ar hafði sambandsstjórnin í Ottawa veitt íslenzkum inn- flytjendum viss sérréttindi: í stjórnartilskipuninni er land- svæðið nákvæmlega tiltekið, útmælt samkvæmt barlendum venjum og nefnt á ensku „Icelandic Reserve". Sérréttindi Nauðsynlegt er að gera sér fulla grein fyri því, hvaða merking felst í orðinu „Re- serve". segir Valdimar J. Lín- dal í grein sinni í Lögbergi— Heimskringlu. Þegar það orð er rétt skilið, bá er einnig unnt að skilja sambandið milli „Ice- landic Reserve" og Stjórnlaga Nýja-íslands, segir hann enn- fremur og heldur síðan áfram: (Millifyrirsagnir flestar Þjóð- viljans). Orðið „reserve" eða „reser- vation" var algengt í Kanada á þeim árurn, sem hér um ræðir. Það var notað um byggðir, sem verið var að koma á fót og landsvæði, sem sambandsstjórnin hafði tekið frá handa íbúum eða innflytj- endum sem allir voru af sama stofni. Slíkir hópar fengu ekki einungis eignarrétt. heldur og heimilisrétt, sem hver einstak- lingur hópsins gat notið. Hópar þessir fengu stjórnarvald yfir sjálfum •'sér, en það vald var langt frá því að vera takmark- að eða tilgreint í löggjöfinni. Sambandsstjórnin hafði í huga að afhenda áður greindum hópum bæði fasteignarétt og sjálfstjórnarheimildir. Stjórn- arvaldið var takmarkað aðeins að því leyti. að ekkert yrði gert, sem væri í ósamræmi við kanadísk lög og reglur. AAennónítar Það er ekki einungis fróðlegt að athuga í sambandi við þessi sérréttindi, hve mikið frelsi eða löggjafarvald fólkið fékk, heldur einnig hitt. hversu það fór með það vald, sem því hafði verið veitt. í því sam- þandi þer að athuga hað, hvaða mál það voru, sem hver þ.ióðflokkur taldi brýnust A þann hátt er hægt að skyggn- ast nokkuð inn í hugskot ein- stakra þióðarbrota. Til þess að sjá sem bezt, hvernig athafnir lýsa hugsunarhætti og sérein- kennum, er nauðsynlegt að gefa gaum að hví. hvað aðrir þjóðflokkar hafa gert. og hafa það til hliðs.iónar, hegar á Is- lendinga er litið. Hér skuiu nefnd aðeins tvö þióðarbrot. Mennónítar og Indíánar I sléttúfylkiunum. Árið 1873 var Mennónítum afhent landsvæði í suður-Mani- tóba, sem hefur verið kallað ,The East Mennonite Reserve Nokkru síðar var þeim eefið annað landsvæði. dálítið vest- ar, sem nefnt var „The Western Mennonite Reserve". Mennónítar höfðu serstaka kristna trú, sem þeir fluttu með sér frá Mið-Evrópu, og hafa þeir að miklu leyti haldið henni við. Þeir voru Anabapt- istar, hinir ströngu mótmælend- ur, sem mótmæltu ekki aðeins stefnuskrá kaþólsku kirkjunn- ar heldur og öllum þjóðkirkjum og trúarsamböndum. Ef undan er skilin nauðsyn in á-því að eignast lönd og sjá fyrir sér og síhum, þá var það aðeins eitt, sem Mennónítar skipuðu í öndvegi, en það var viðhald hinnar sérstöku trúar og viðleitni að sjá svo til, að afkomendurnir glötuðu ekki þessari trú. í bók, sem E. K. Francis ritaði árið 1955 og nefnist „In Search of Utopia" og sem D. W. Friesen & Sons í Altona gáfu út. farast höfundi orð á þessa leið: „Mennónítar litu svo á, að írelsi einstaklingsins í lýðræðis- HHMBBBMI Valdimar J- Lindal kenningunni megi sín lítils og létu sig það frelsi litlu skipta, en var m.iög annt um að hóp- urinn sem heild hefði ótak- markaðan rétt til þess að útheimta stranga trúarhlýðni af hverjum einstaklingi. Þeir vildu vera óháðir öllu æðra valdi til þess að geta því bet- ur varðveitt það, sem heildin áleit nauðsynlegast og var sam- kvæmt þeirra trúar- og vel- ferðarstefnu" (lauslega þýtt). Indíánar Indíána Reserves hafa verið mynduð víða í Kanada, og þarf lítið um þau að ræða. Aðal- lögin um sérréttindi Indíána er að finna í Indíána-lögunum. sem Kanadaþing samdi árið 1876. „Enginn, jafnvel ekki Indíáni, sem tilheyrir öðrum flokki (band), má setjast að eða veiða á einka-landsvæði Indlíána, iafnvel ekki á braut- arsvæðum innan hins takmark- aða svæðis." (lauslega þýtt). Það. sem Indíánum var þá og er enn einkar annt um, var að mega veiða og halda áfram hinum sömu lifnaðarháttum. sem hafa viðgengizt meðal þeirra frá alda öðli. í sléttu- fylkjunum hafa Indíánar yfir- leitt sýnt lítinn vilja til sjálf- stjórnar. Auðvitað áttu þeir sér enga reynslu að baki og lítið hafi verið ýtt undir með þeim af stjórnarvöldunum, en framfarir hefðu orðið méiri hefði hugarfar þeirra sjálfra leyft það. Hvað var þeim veitt? Nú skal vikið að þeirri nýju löggjöf, sem íslenzka hópnum var veitt 8. október árið 1875. Hvað var þeim veitt? mætti spyrja. Ef aðeins er litið á bókstafinn, þá er ekki erfitt að svara þeirri spurningu, því að íslendingar fengu sömu fast- eignaréttindi og svipað lög- gjafarvald og aðrir hópar. sem sambandsst.iórnin veitti einka- réttindi. Eitt verða menn að hafa í huga. Landsvæði það, sem Mennónítar féngu var í Mani- tóba fylki. Réttur þeirra og vald var því hvort tveggja háð bæði sambands- og fylkislög- um. Landið, sem íslendingar fengu, var hluti hins mikla . landflæmis í Vestur-Kanda, sem kallað er North-West Territories, og var bæði ó- skipulagt og laut ekki sams- konar stjórn og tíðkaðist innan •fylk.ianna. Áður en lengra er þó haldið, er nauðsynlegt að víkja frá aðalefninu um stund Suðurlandamæri áður nefnds „Icelandic Reserve" voru þau sömu og norðurlandamæli Manitóba eins og þau voru í október árið 1875. í apríl-mán- uði næsta ár var austurpartur- inn af North-West Territories aðskilinn og það landsvæði nefnt District of Keewatin. I daglegu Mfi gætti þessarar breytingar þó ekki, þar sem engu hafði verið breytt nema nafninu. Árið 1881 var Mani- tóbafylki stækkað og landa- mærin færð norður að „town- ship" 44, sem er langt fyrir norðan Mikley. (Landamærin voru færð alla leið norður að Hudson-flóa áið 1912). Almenn sveitalög voru samin fyrir Manitóba fylkið árið 1883, en þá var íslenzka umdæmið partur af fylkinu. Ein sveitin var kölluð Gimli og náði yfir landsvæði það í Manitóba, sem er vestan Winnipegvatns og austur af hádegisbauginum. Samkvæmt þessum lögum var öllum sveitum afhent ákveðið sveitarvald. En þess ber að gæta, að tekið var fram í lög- unum, að orðið „Municipality" næði yfir þáverandi sveita- stofnanir. Þess vegna hefir sá réttur og þau völd, sem fs- lenzka umdæmið hlaut í fyrstu, haldizt við, nema að svo miklu leyti sem Islendingar gerðu sjálfir breytingar með því að mynda sveitastjórn. en til þess kom ekki fyrr en árið 1887. Tíu árum síðar þ. e. árið 1897, ákvað sambandsstjórnin að af- nema umdæmið. sem landnem- arnir fengu 8. októþer, 1875. Það má þvi segja, að „Stjórn- arlög Nýja-lslands" hafi bein- línis eða óbeinlínis verið í gildi í 22 ár. Hvorki sambandsstjórn- in (frá upphafi) né fylkisstjórn- in (frá 1881) skiptu sér af því, *7 ^Ai'i i f" 'v 0 * /? . ijl^fVfcitatrif isflMft'j.------• m^ «^# / / ** 4*J f(. ífrT (fcstCrt*.*-,* ^A-«v ^/^^ <Z-£~& *' *fst~*~>*~> **~*J .cr-..j r ... ms=>\ \/-+ ^x jf^PasuUf^t/a^-UAJLZ^ e* c/j-*^> % Itc*/," j CV **//*^J> *f<^~ £• SÓ*J f^H+fr*' £~~t-Sl—f / "~ ¦ ---------• c —' **< ». <^-Y-ff^a ^¦^j-'C^ '•^^^^^<í<^í*>lJUt*<A^ ** £/j*iSr ^ fé fcvteZS AíJ/TZS ís&uÆttC/uS <jfcJ Fyrsta blaðsíðau af síðasta nppkastinu að Stjórnarlögum Nýja-Islands. hvérnig landnemarnir fóru með völd sín og réttindi. En ein- mitt þetta, hvernig þeir fóru með hið nýfengna vald, er einn hinn merkasti þáttur landnáms- sögunnar. Goðorð Vestur-lslendinga Þegar athugað er, á hvaða hátt landnemarnir notuðu frelsið og valdið, sem þeim hafði verið fengið í hendur. er rétt að gera sér einnig grein fyrir baksviðinu, láta hugann reika aftur í- tímann, um það bil eitt þúsund ár og rifja upp það, sem gerðist, þegar hinir fornu landnámsmenn sigldu til Islands og námu staðar í 6- byggðu landi. Sagan sýnir, að höfðingjarnir mynduðu goðorð, þar sem þeir settust að, og hélt þetta áfram um allt Island án verulegrar takmörkunar, þang- að til Alþingi var stofnað árið 930. Munurinn milli hinna tveggja landnáma var aðallega sá, að í fornöld tíðkuðust ekki nútímalandmælingar. Höfðingj- arnir mynduðu goðorð. og þeir voru sjálfir nefndir goðar. í goðorðunum var stjórnarvaldið að engu leyti takmarkað, fyrr en Alþingi var stofnsett. Á líkan hátt var landnáminu vestra farið, þegar hið nýja Vesturheims-goðorð var stofn- að. Islenzkir landnámsmenn í Vesturheimi lögðu, eins og aðr- ir þjóðflokkar, einkum alúð við það sem þeim var kærast. Fyrst og fremst varð að sjá fyrir brýnustu nauðsynjum. Þá var að kenna ensku, en um leið var íslenzku blaði hleypt af stokkunum. Stjórnarlögin Eigi leið á löngu, áður en byrjað var á því sem á sér dýpstar rætur í íslenzku eðli. en það var að semja lög og reglur, sem viðeigandi væru Eyrir hið nýja goðorð eða um- dæmi. Þegar í upphafi kom i ljós að það var lýðræðishug- takið, sem efst var á blaði. Fyrsti hópurinn kom til Nýja Islands árið 1875 stærsti hóp- urinn fluttist norður árið 1876, en rúmlega ári síðar var búið að semja og koma á prent „Stjórnarlögum Nýja-lslands" - ¦ ¦ Það er athyglisvert að hafizt var handa um samningu þeirra. jafnvel áður en byggðarlagið var búið að ná sér eftir bólu- sýkina. Hér er ekki hægt né heldur nauðsynlegt, að ræða áður- greind lög til nokkurrar hlítar. En þrír þættir, sem að vísu eru mjög samtvinnaðir, eru auðsæilegir: Fólkið hafði flutt með sér sinn andlega auð; það horfðist í augu við raunveru- leikann í kringum sig; það eygði b'láma framtíðarinnar. Það eru einmitt þessi atriði, sem gera „Stjórnarlög Nýja- Islands" svo afar merkileg og lærdómsrík. Lýðræðið er hinn sterki þráð- ur, sem liggur í gegnum öll lögin. Samið er um kosninga- rétt, kjörgengi, byggðanefndir og þingráð. Mörg atriði sýna það glöggt, að þeir, sem að lagasamningunni stóðu, voru mjög vel að sér i íslenzkum lögum. Landnámsmenn litu í kring- um sig líkt og goðarnir fornu. Næstum ótrúlega margt var skipulagt í hinni nýju byggð. en það var einmitt skipulagið. sem gerði að lifandi krafti það vald, sem landnámsmönnum hafði verið lagt upp í hendur. En það var einnig litið til framtíðarinnar. Jafnvel þótt Iandið, sem blasti við fólkinu. vitorði, að verið væri að byggja í nýju landi og að hér væri að skapast ný þjóð og að austur í Ottawa væri yfirvaldið og landstjórnin. Fyrsta blaðsíðan í síðasta uppkasti stjórnarlag- anna ber því ótvírætt vitni. hvað hefur verið aðalumræðu- efnið og ef til vill aðalþrætu- efnið. þegar lögin vora sam- þykkt. Tekið hefur verið til greina. hvað nauðsynlest væri og hvað forðast þæri, ef hin nýja lagaskrá ætti að koma að tilætluðum' notum í nýju landi meðal nýrrar þjóðar. Allt. sem gert yrði, hlaut að vera í sam- ræmi við yfirstjórn landsins í Ottawa. I fyrsta var skráin kölluð „stjórnarfyrirkomulag". Fji ein- hver hefur bent á, að á enskri tungu þýddi það orð „a form of government" og það kynni að verða misskilið, sumir kynnu að líta svo á, að innflytjend- urnir væru að reyna að mynda sjálfstætt ríki. Fyrirsögninni var því breytt og orðið „stjórn- arlög" samþykkt, en í íslenzku hefur það orð mjög víðtæka merkingu, það er t.d. bæði not- að um félagslög og formreglur. Fyrst var hið nýja goðorð " nefnt „Nýja lsland". En að síð- ustu þegar lögin komu á prent, hefur nafninu verið breytt í „Nýja-Island". Bandið í síðar greindu nafni er þýðingarmik- ið. Það sýnir, að landnáms- mennirnir h ö f ð u ekki í hyggju að mynda nýtt ísland, heldur þing (Vatnsþing) eða eins konar goðorð, sem þeim fannst sjálfsagt að kalla „Nýja- Island". Fyrstu þrjár línurnar í Stjórnarlögum Nýja-Islands eru á þessa leið: „St.iórnarlöc Nýja-lslands 1. Kafli. Skipting Nýja-lslands, Landnám Islendinga í Nýja- íslandi nefnist Vatnsþing." Þó að síðar væri þandinu sleppt í ritmáli og ritað Nýja Island. breytir það engu um það, sem landnemarnir höfðu í huga. Sambandið milli stjórnarinn- ar 1 Ottawa og lýðræðisfyrir- komulagsins í Nýja-lslandi var ljóst þeim sem stjórnarlögin sömdu, engu síður en hinum fornu goðum var augljóst sam- bandið milli goðorðanna og Al- þingis. Ein af athyglisverðustu greinunum í stjórnarlögunum er 5. gr. í kafla nr. XIV: „5. gr. Flutningur mála við yfirstjórnina. Hann (þingráðsstjórinn) skal flytja öll þau mál er þingið varða og ganga þurfa til yfir- stjórnarinnar. og tilkynna byggðastjórum allar fyrirskip- anir hennar, að bví er þingið snertir." Sagan getur bess ekki, að bingráðsstjórinn hafi fengið margar fyrirskipanir frá vfir- Framhald á 8. síðu.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.