Þjóðviljinn - 01.05.1963, Blaðsíða 3

Þjóðviljinn - 01.05.1963, Blaðsíða 3
Miðvikudagur 1. maí 1963 « *mmmmm—*"'*mm* hö&tohhn 1 öndverðum aprOmánuð! 1923 flutti ég tillögu í fuHtráa- ráðr verkalýðsfélaganna í Reykjavik um að verkalýður- inn á fslandi skyldi, að sið er- lendra stéttarbræðra, marka sér hinn fyrsta dag maímán- aðar til hátiðahalda. Áður höfðum við rætt þetta í stjórn Jafhaðarmannafélagsins, en ekki orðið á eitt sáttir um það. Ólafur Friðriksson var vantrúaður á að tillaga þess efnis myndi ná samþyfcki full- trúaráðsins, einkum vegna pess að þessi dagur væri ekkl heppilegur vegna tíðarfars. Við raeddum það líka á Vestur- götu 29, en Ólafur sótti sjald- an þá fundi, sem þar voru haldnir. Eiginlega var heldur ekki til þess ætlazt. Var hann opt þungyrtur i garð „Vestur- götuklíkunnar". Taldi hana samblástur gegn sér. Má það ef til vill til sanns vegar færa, því þar voru opt ákveðin mál, sem við vissum að Ólafi voru á móti skapi. Samt. komu þangað margir tryggustu fylg- ismanna hans og sjaldan voru mál rædd þar a'f leynd. A fundi fulltrúaráðsins urðu nokkrar umræður um málið. Eiginlega var aðeins einn mað- ur á móti tillðgunni. Einstaka fulltrúar voru hræddir við til- ISguna. Töldu hana grímu- klæddan kommúnisma fyrst ég flutti hana. Þeir voru samt fá- ir. Lengi var þvælt um hana Qg bollalagt. en að lokum var hún sambykkt með hávaða at- kvæða. Þá var og kosin þriggja manna undirbúningsnefnd. Skipuðu hana: Ólafur Friðriksson. formaður, Þuríður Friðriksdóttir og Hendrik Ottósson. Við tókum strax til óspilltra málanna um undirbúning, Ól- afur hafði tekið við stöðu út- breiðslustjóra flokksins sam- kvæmt ákvörðunum sambands- þings. Hafði sambandsstjórn fengið honum skrifstofuher- bergi á efri hæð í húsi Árna & Bjarna við Ingólfsstræti. Var þar vistlegt mjðg, enda mann- margt stundum. Helzt voru það þó róttækir menn, sem erindi áttu þangað. Nefndin ákvað að skrifa 511- um sambandsfélðgum í bænum oe heita á þau til liðveizlu. Brugðu þau flest vel við og skoruðu á félaga sína að mæta til kröfugöngu. Nefndin og stjórnir sambandsfélaganna skoruðu líka á atvjnnurekend- ur og verkstjóra að láta ekki vinna 1. maí. að minnsta kosti ekki eftir hádegi. Við ákváðum, að hinn rauði fáni verkalýðshreyfingarinnar skyldi borinn í kröfugöngunni, en auk þess nokkur kröfu- spiöld, sem á 'væru letraðar helztu dægurkröfur alþýðunn- ar. Það kom í minn hlut að útbúa krSfuspiöldin. Ég hafði aldrei gert bað áður. en nokk- uð fengizt við stafagerð og let- urdrátt. Erlendur Erlendsson smíðaði spjðldin og festl þau á sköpt, en ég gerði áletranir. Strákarnlr í stjórn Félags ungra kommúnista unnu með okkur að þessu. Ég hygg að þessi fyrstu kröfuspjSld hefðu þótt nokkuð viðvaningsleg nú á dögum en við vorum ánægðir með þau þá. Það var fyrir mestu. Að morgni hins 1. mai fðru sendiboðar til þess að hvetja verkamenn og konur ttl þátt- töku. Þetta var erfitt verk og óvinsælt. bví atvinnuleysi var og lítið til hnífs og s^eiðar hja al.þýðu. Fólk sem fór úr vinnu vissi gerla. að það átti ekki afturkvæmt. Bezt gengu fram konur úr Verkakvennafélaginu. en móttökurnar, sem þær fengu voru misjafnar. Atvinnu- rekendur höfðu skipað verk- stiórum' að reka hverja þá stiilku, sem færi úr fiskvinnu þennan dag. Sumir verkstjór- arnir gerðu meira. Þeir tóku á móti konunum með ókvæðis- orðum, Jafnvel formælingum og klámi. Móðir mín varð fyr- ir því, að verkst'Jóri kastaði að henni hörðum saltflski og skipaði starfsfólki sínu að gera hið sama. Konurnar létu samt ekki bugast. heldur fóru á hvern einasta vinnustað. Sum- staðar gekk fólk frá vinnu og PHlPll Hendrík Offósson: 1. MAÍ1923 þegar verkstjérar tilkynntu þvi skipanir atvinnurekenda, svar- aði það þvi einu til, að það myndi þá taka afleiðingunum. Skylt væri að halda á lopti minhingu allra þeirra verka- . manna og kvenna, umkomulít- ils almúgafólks, sem þennan dag gekk frá vinnu sinni til þess að taka þátt í hátiðahöld- unum og gekk í kröfugöngu um götur Reykjavíkur. Það var stórt spor, sem það steig. Það gat kostað það atvinnuleysi og hungur og allskonar of- sóknir. Aðalmálgagn yfirstétt- arinnar sýndi 1. ma; fullan fjandskap. Það varð síðar að gefast upp fyrir voldugri hreyf- ingu fólksins. Nú dytti engum i bug að gera út ótugtarlýð til þess að ógna kröfugðngu verkalýðsins eins og gert var 1923 og næstu árin á eptir. Ég læt hér fylgja til gam- ans blaðaskrif um 1. maí 1923. Má vel vera. að bað rifjist nú upp 'fyrir einhverjum al- þýðumanninum, hvern hlut borgarastéttin átti þá i hátíða- höldum verkalýðsins. No.kkru fyrir 1. maí reit ég grein í Al- þýðublaðið um upphaf 1. maí og þýðingu hans. Enda þótt orðalag hennar sé með nokkr- um öðrum hætti. en ég myndi nú kjósa, þá er efnið hið sama. Mætti hún vel verða til þess að skýra nánar fyrir almenn- ingi, að 1. ma; er daeur liðs- könnunar og baráttu. Hann er dagur stéttarbaráttunnar og sósíalismans. Allt annað er fölsun og fláttskapur. Má vera að hún hafi skelft yfirstéttina, en hafi svo verið, þá var til- eaneinum náð. Fer hún hér á efir: 1. maí 1. maí ár hvert ganga verka- menn erlendis kröfugöngu með fána og áletruð spjöld. 1. maí er ekki eingöngu frídagur verkamanna; hann er liðskönn- unardagur þeirra. Þá bera þeir fram kröfur sínar. 2. Alheimsbandalag 'jafnaðar- mnnaflokkanna (2. Internation- ale. frb. internasjónale) ákvað að beita sér fyrir því að verka- menn legðu niður vinnu 1. maí til þess að láta auðvaldið og fylgifiska Þess verða vara við hreyfinguna í öjlum löndum og krefjast 8 klst. vinnudags. Árið 1890 var 1. maí hald- inn heilagur í fyrsta sinn. Þá skrifaði Friedrich Engels, sem ásamt Karli Marx mótaði jafn- aðarstefnuna og kom henni í hinn vísindalega búning: „í dag, er ég rita þessar línur. kannar alþýðan i Evr- ópu og Ameríku liðsafla sinn í fyrsta sinn, en hún stendur nú sem einn her undir vopn- um með sama fána í farar- broddi og með sama takmarki sem ákveðið var á verka- mannaþinginu 1866 í Genf og 1889 í Paris, sem sé að krefj- ast lögboðins 8 stunda meðal vinnudags. Það. sem fram fer í dag, mun opna augu kapítal- istanna og stóreignamanna í öllum löndum fyrir því. að i dag stendur alþýðan í öllum löndum sameinuð sem einn maður væri. Ég vildi nú að- eins óska þess, að nú stæði Marx hér við hlið mér og sæi með eigin augum viðburðina". 1. maí hefur verið 'haldinn hátíðlegur síðan allstaðaj- þar sem alþýðan hefur viljað rétta hlut sinn. þó með misjöfnum hætti væri. f sumum löndum, t.d. Englandi og skandinavisku' löndunum, hefur allt farið fram með friði og spekt. en t.d. í Frakklandi hefur auð- valdið sjaldan getað horft á kröfugöngu verkamanna án þess að áreita þá á einhvern hátt að hafa jafnvel orðið blóð- ugar skærur í sumum fylkjum Bandaríkjanna er 1. maí lög- boðinn frídagur. Eins og eðlilegt er. eru há- tíðahöldin mest í þeim löndum, sem jafnaðarstefnan er lengst komin, t.d. í Rússlandi og öðr- um sovétlýðveldum og einkum í nokkrum hluta Þýzkalands (t.d. í Sarlandi, Wurtemberg. Prússlandi' og Rínarlöndum). Þar blasir a^lstaðar við aug- um hinn rauði fáni alþýðunn- ar og milljónir manna ganga um göturnar og syngja „inter- nationale." Á þriðjudaginn næs'ta er kemur hefur fulltrúaráð verka- lýðsfélaganna ákveðið að hafa kröfugöngu Qg fund. Allur verkalýður þessa bæjar verður að mæta og ganga með. Eng- mn má sitja heima. Ólafur Friðriksson 1. maí er ekki einvörðungu fridagur eins og t.d. 17. 1úní og 2. ágúst. Hann er helgur dagur, sannhelgur dagur, Þús- undir alþýðumanna hafa látið lifið þann dag siðustu þrjá áratugi. Þessvegna er dagurinn einnig sorgardagur. Þá er minnst þeirra manna. sem létu lífið fyrir' hina kúguðu al- þýðustétt. Vér verðum að neyða kapitalistana til þess að bera höfuð sín eins og Prússakon- ungur forðum fyrir minningu þeirra. 1. maí, 1923 ætlum vér að krefjast betra skipulags vinn- unnar, 8 stunda vinnudags og fullkominna mannréttinda fyrir alla verkamenn. Þetta eru fyrstu og næstu kröfurnar. Félagar: Vér mætum 511, kon- ur og karlar. 1. maí. 25. april 1928. Þetta var fyrsta grein. sem skrifuð var hér á landi til hvatningar verkamönnum um að mæta til kröfugöngu 1. maí. Svo fór kröfugangan fram. Hún var eðlilega ekki mjög fjölmenn. Albýðublaðið segir, að 500 manns hafi tekið þátt i henni og hygg ég að það sé nokkurnveginn rétt. Blaðið seg- ir hinsvegar að 3 til 4000 manns hafi sótt fundinn, sem haldinn var að göngunni lok- inni. Gangan hófst við Báru- húsið, en þar var saman kom- inn mikill mannfjöldi. Gengið var þessar götur: Vonarstræti, L.ækiargötu. Bókhlöðustíg. Laufásveg, Skálholtsveg, Bjarg- arstíg, Freyjugötu. Skólavörðu- stíg. Kárastíg. .NJálsgötu, Vita- stíg. Laugaveg. Bankastræti, Austurstræt}, Aðalstrætj, Vest- urgðtu. Bræðraborgarstíg, Tún- götu. Kirkjustræti, Austur- stræti, Lækjargötu og Hverf- isgötu, og var staðar numið við Hendrik Ottósson lóð Alþýðuhússins. Þá var þar lítið timburhús. f þvi var af- greiðsla Alþýðublaðsins og lít- ill fundarsalur, sem fulltrúa- ráð verkalýðsfélaganna notaði til fundarhalda. Ræður héldu Hallgrímur Jónsson kennari, Héðinn Valdimarsson, Ólafur Friðriksson, Einar Jóhannsson og Felix Guðmundsson. Nokkrir strákar reyndu að gera óspektir. Báru þeir spjSld með allskonar illkvittn- islegum álttrunum. Voru spjSld þessi svo vel gerð. að strák- arnir höfðu ekki getað gert þau sjálfir. Hinn 3. maí birtist svohljóð- andi fréttaklausa í Morgun- blaðinu: „Verkalýðsfélögin hér hSfðu efnt til kröfugðngu í gær, 1. maí og fóru hana. En furðu- lega þótti mönnum hún fálið- uð, svo mikið sem á hafði gengið í Alþýðublaðinu um hana daginn áður. Voru það á að gizka 40 til 50 fullorðnir menn, og konur, en hitt smá- böm, sem lofað hafði verið með til skemmtunar og upp- fyllingar. Rauðir íánar blöktu yfir þessum fámenna flokki og allmörg spjSld vorú borin með í honum með ýmsum upphróp- unurn. Er það til sóma verka- mönnum, að þeir létu ekki þvæla sér út i þenna leikara- skap". Svo mörg voru þau orð. 1. maí hátíðahöldin leikaraskap- ur. 4. ma; birtir Morgunblaðið grein alllanga um 1. maí. Þar er þess getið. að kröfugSngur 1. maí séu upprunnar í milli- ónaborgum erlendis Qg geti -—------------------------- SÍÐA 3 haft þar áhrif, Síðan heldur blaðið áfram; „Hér er nú verið að apa eptir þessu án þess að nokk- ur skilyrði séu til þess að það hafi áhrif hér og þar. Hér er þetta ekki annað en meinlaus og gagnlaus skopleikur og þátt- tökuleysi verkamanna almennt sýnir, að þeir skilja þetta rétt. Vera má það rétt, að þeir séu andstæðir yfirleitt sumum krofunum, sem þarna var haldið á lopti, svo sem kröf- unni um árás á fslands- banka *). Hún er stórheimsku- leg og því vel skiljanlegt, að verkamenn I bænum, sem án efa eru margir viðskiptamenn bankans, vilji ekki ljá henni fylgi sitt **)'. Greininnl lýkur svq með bollaleggingum um að ekki hafi orðið fjandsamlegir á- rekstrar, en drengjahópur1 geng- ið um með spjöld, sem áletr- uð voru „FLEIRI LÍTH, KAFFIHÚS" og „FLEIRI HLTÓÐFÆRAHÚS". — Ólafur Friðriksson rak nefnilega lítið kaffihús við Laugaveg, en kona Ólafs Hljóðfærahús Reykjavík- ur. Annars voru ýmsar áletr- anir, sem ekki voru prenthæf- Þess skal getið hér, að Vísir gat kröfugSngunnar á vinsam- legan hátt. Ritstjóri hans var Jakob Möller. Voru litlir kær- leikar með Vísj og Morgunblað- inu. en Morgunblaðið studdi Jón Magnússon og flokk hans, sem nefndist „íhaldsflokku* inn" *)' Hér mun átt við spjald, sem á stóð „RANNSÓKN Á ISLANDSBANKA". Seinni tím- ar leiddu i ljós, að þeirrar rannsóknar var sízt vanþSrf. Hún kom átta árum síðar og þá var þeirri óheillastofnun lokað fyrir fullt og allt. Menn minnist þess, að bankinn var dðnsk stofhun, en þá var meiriMuti hlutafjár Morgun- blaðsins i höndum danskra kaupsýslumanna. **) Þótt ótrúlegt sé, stóð þetta í Morgunblaðinu. Það var svo sem Irúlegt, að verka- menn ættu miklar innstæður i bönkum eptir eymdarár heims- styr]'aldarinnar og kreppuna, sem sigldi í kjölfar hennar. Eða þá að þeim hafi verið veitt stórlán í fslandsbanka. (Úr j.Vegamót og vopnagnýr"). RAUDi FANINN Rauði íáninn er ílagg hinnar rótíælcu alþjóð- legu verkalýðshreyfingar. Við upphaf frönsku byltingarinnar 1789 var rauði fáninn notaður opinberlega sem merki um, að þjóðfélagið væri í hætTu og að íbúarnir skyldu vera rólegir og ekki taka þátt í kröfugöngum eða því um líku. Síðar í byltingunni var hins vegar tekið að nota fánann í kröfugöngum fjöldans sem aðvörun íil yfirvald- anna. í febrúarbyltingunni 1848 blakti rauði fán- inn á götuvígjum Parísar, og verkamenn báru fram kröfu um að hann yrði viðurkenndur sem fáni Frakklands. Undir rauða fánanum hófu verkamenn Parísar líka uppreisn sína í 'júní 1848 og hann var einnig fáni Parísarkommúnunnar 1871. Eftir stofnun II. Alþjóðasambands verka- lýðsfélaga 1889 gerðu allir sósíalískir flokkar rauða fánann að fána sínum og hefur jafnan upp frá því verið liíið á hann sem tákn verkalýðs- hreyfingar og sósíalisma.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.