Þjóðviljinn - 19.09.1970, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 19.09.1970, Blaðsíða 7
laiuglairidlaeuir 19. Septamiber U970 — ÞJÓE'VTLjniNN — SlBA 7 bokmenntir Yertu trúr yfir litlu Halldór Laxness. Innansveitarkronika. Helgafell MCMLXX, 188 bls. Þeim tij almemmra upplýsinga, sem hafa ekfci lesið Innan- sveitairkroniku, skal þess getið, að þessi stjitta saga segir frá stríði út af kirkju á Mosfelli. Hvernig hún var tekin niður og jöfnuð við jörð á níunda tug síðustu aldar eftir a<ð yfir- völd í Danmörku og íslaindi og mangir aðiar aðrir höfðu um hundrað ára skeið stefnt að því, í sparnaðarskyni ef nokk- uð vair. Undix lokin héldu þau ein uppi vömuim fyrir þessa gömlu kirkju Ólafur Magnús- son bóndi á Hrísbrú, kona hains Finmbjörg, „sálin á bak við flesta hiuti á þeim bæ", og yinnukona prestsins á Mos- felli, Guðrún Jómsdóttix. Síð- an greinir fná þvd að fóstar- sonur Hrísbrúaxihnóna, Stefén, verður ríkur miaður fyriir þá einkennilegu ke'ðju aitvitoa, sem er að mestu utan við pólitíska bagfræði — gefur hann eigur sínar eftir sinn dag til þess að kirkja risd . aftur að Mosfelfi. Var hún vígð 1965 eins og menn mega vita. Þar eru tveir dýrgxipir, tolufcka gömul og kaleikur, sem þau Ólafur og Guðrún höfðu geymt. sönnun- argögm um að tíminn hefuæ ekki slitoað í sundutr þasr í dainum. Þessi saga befur yfdirbragð skýrslu, jafnivel ókunnugur maður kannast beint við ýmis- legt úr henni. En engin tök eru á þvi hér að réyna að prófa hama með saimanburði á því, sem sannanlega hefuir gerzt í kirkju- og efmahagsmálurn, hvað þá sálarlífi mosdæia; það er þeirra skemmtun, sem aðrir ættu ekki að retoa nefið í. Fn „blekbeiri", höfundar sjálfur, leggur sig ef tir alþýðlegri sagn- fræði, setur á það áherzlu, að hér segi frá tíðindum sem eru innian seilinigar, vitnar til þess sem hann hefuir sjálfur séð og heyrt, í eigin endurmimningax, í viðtöl, í blaiðagireinair og bréf. Mér verður fyrst fyrir að víkia að málfiari þessairar bókar, ofur ísmeygilegu og mairkvissu, ekki sízt að þeirri niákvæmni sem sérkennir persónur eins og Ólaf bónda og Gunnu stóru, vinmukonuna. Með þessium tveim vamarmönmumi kirkj- unnar. nokkuð svo glanmaleg- um í tali, og svo Finnbjörgu, sem stýrir þeim með óbeinum, hóigvæirum aðferðum taós, bef- ur Hialldór bætt við persónu- gallerí sitt svo um munar. Og ýmsar frásagnir eru eftir- miinnilegar, knappair og rúm- góðar — tii að mynda þær, sem faria af uppvexti Stetfláms Þorlákssoniar, sem kom blaiuit- ur og hræddwr að Hrísbrú til nastaxgistingax rétt fyrix bila- öid — og. gisti þar í tuibtugu ár. Ellegar helgdsagian af villu Guðrúmar vinnukonu, sem gekk þrjú dægur í þoku með pottbrauð í skjólu án þess að snerta á því, endia hafði henni verið trúað fyriir því, svo sem sí'ðar skai nefnt. Af hverju er mönnum ekki sama um þetta kirkjutet- ur á Mosfelli? Á einum stað segir: „Þá þoldu etoki bæmdur þessir að fjarlæigur konúngux útlendur væri að hruiglgia við kirkjum héx uppá íslaindi, og var talað að mosdælir stæðu allir setm einn með því að hafa guð kjuinan á sínam stað þar sem hann átti heima, en það var í MosfeHskirkju þar sem höfuð Egils Skallagríms- sonar býr". Þetta daamj getur bent til þess, að kirfcjan verðS einkum samnefnari fyrir við- leitni til sjálfsforxæðis óskor- aðs og varðveizlu þjóðlegrar hefðar. að höfundux hafi í frá- sö'gn sinnd af kirkjustríðinu í hugia ákve"ðnar hliðar á átök- um um þá hluiti síðustJ ára- tuigi. í þvi samhengi mætiti minna á það, að mosdælir eru í raun og veru andvígir því að mdesa það hús, sem þeim er vistarvera guðs og Eigils. En þeir eru redkuiir í réði, ekki endiliegia af því að hags- munuaþanikar stjomj þeim eða sfcynsamleg rök, heldur af því að þeir gera nnargt fyrir for- töijir vinsamleigria mainna og kunningja. Og þeir nenna ekki tdl lerngdair aö standa í and- ófi, þegar ljóst þykitr hvernig fiara mund. Sá sem vdll berj- ast „eins og miaður", Ólafur karlinn, hann finraur að lok- um engan til að berjast með sér, engan áþreifanlegian and- stæðing heldiur. En þótt ýmislegt megi refcja saman við íslendinigasögu síðari áira, miundi hitt þó mitolu Dálítið um Þorstein og Marx R» Það er ekki neinia satt sem segir í bófcarkynninigu frá AB: það er sjaldgæft að til verði ísienzkt rit um heim- spekileg efni. Og þó ekki væii nema vegna þess sætir Tilraun um manninn eftir Þorstein Gylflason nokkrum tíðindum. Hitt er svo annað mál að blaðamaður. lítt van- ur heimspeki, á mairgra hluta veigna erfitt með að daema um það, hvað gerist í raun og veru, þegiair siik bók kem- ur út: er mælt hár eitt orð sem ei fynr var kunnað? Hvers konar bók er þetta? í formála er lesarinn þegiar vara'ður við því, að hann megi etoki búiast við því að hann sé að lesa fræðslurit. Höfundur lýsdr því yfiir, að hann vilji „örva áhuiga £rem- ur en svala honijm" og því gæti „skipulegs fróðleiks og nákvæmirar röksemdafætrslu sýnu .minna . . . en umdeil- anlegra . athugasemda af öllu tagi og þeirra studdra eina'bt mjög lauslegum röfcum". Þetta er allgóð lýsing á kver- iniu svo langt sem hún nær — og um leið allsióttuigt fyr- irframsvar við gagnrýni — höfunduir getJr jafnvel vísað til þess, að ekki bafi staðið annað til en bera fram „um- deilanlegar athugaserndir af öllu tæi". Það er reyndar á- kaflega vfða toomið við á 188 blaðsíðum, ég má segja að í einhverju sé vifcið að flest- um vandkvæðum mannsand- ans sem ég man eftir, auk þess sem hlaupið er eftir allri sögu heimspekinnar allt frá Plató. Geri aðrir betuæ. Þessi margbreytileiki verður að sjálfsögðu á kostnað þess að biiutum séu gerð ýtarleg skil. En það má vel vera að lestar bófcarinnar espi menn tii að rif ja upp eða lesa meira í þeim fræðum sem fardð er inn á. „Hinn almenni lesandi" giet- uir þó fljótlega mótað sér aðra mUSurstöðu um Tilraun um manninn: bókin er heldur hressilega skrifuð. Hún er á meira máli en margir aðrir skylddr textar. og hiöfundux hjálpar lesandanum alltaf öðru hvorj áledðis með skemmitiefni: dæmum hóðan og þaöan úr mannlífi, þjóð- sögum. bókmenntum, vísna- gerð osfrv. Það er líka held- ur viðfelldið athæfi að tengja umræðuna iafnóðum við það sam islenzkir menn bafa skrifað um heimspeki og sál- fræði Mörgum íslending- um mun það líklega að stoapi hvilífct virðingarleysi Þor- steinn Gylfason sýndr ýms- um fallstykkjum heimspek- innar, t.d. Hegel og marxísk- um frægðarmönnum, sem hann kallar „moðhausa'' og „leirskáld". Þetta heitir víst að vera sfcemmtileigia kjaft- for — sem virðist alveg eins vinsæl iðja á ísiandi og önn- Jir sfcyld hlið ritmennskunn- ar — „name-dropping", sem er víst bezt að þýða með. „þeir sletta skyrinu sem eiga". Sem fyrr kemiur fram er Tilraun um manninn efcki „hlutlaust" fræðsluæit, hvor'ki að ásetningi né í raiun. Fyrri hluti bókardnnair nefndst „Frumspakd og fnamstefna" (metafýsík og pósiitivismd), Og er þar töluverðu rúmi var- ið tdl að punda á frumspeki seinni tíma. en undir þann hatt setur Þorstednn Gyifason Hegel og hans dlíialétotík, Marx og hans menn og exístensíal- istann Sartre (í vlnfengi við marxisma). Niðjrstaðan af þeirri skoðun verðuir svo á þessa leið: „Þau einkenni frumspekilegirar hugsanar sem ég hef lagt mesta á- herzlu á . . . eru þrjú: í fj-rsta lagi mjög sértæk og óskilgreind huigitök sem eiga að láta í ljósi „innsta eðii hlutanna", mannlífið er. í eðli sínu tiivist, samfélagið í eðli sínu þráttarfyrirbæri. . . .í öðru iagi órötostuddar toennisetningar sem otft eru merkdngairlausar með öliu, en oftar þó byggðar á skipulögð- um hugtakaruglmgi og lík- ingasmíð . . . í þriðja lagi fjilfcomið virðingaxleysi fyr- ,ir staðreyndum, þar á meðal niðuirstöðum vísindalegra rannsókna, sem meðal ann- ars kemur fram í því að frumspekingar feEa hiugtök sín og fcennisetningar í ein- föld trúiarkerfi, sem edgia að vera algildax opinberanir hinna æðstu sanndnda". Höf- undur getur ýmissa dæma sem hann telur vitna um skaðsemi „frumspeki" — að Hegel hafi t.d. verið einn hnuliunigurinn í hugimynda- fræði nazismans, að marxísk réttlinjkenndng hafi gext sov- ézfcum vísindum stóxa bölv- un (líffræðiævintýri Lysenk- os) osfirv. Á hinn bóginn hallast Þor- steinn Gylíason að þeinri grein „framstefnu" (pósitív- isma). sem hann toallar rök- greiningarheimspeki. Sam- kvæmt hennj eru vandamál sem mannsandinn giímir við anmaQhvort raunvísindialegs eðlis eða þá um stoiiligrein- ingu huigtatoa. Önniur vanda- miál — frumspefcileg, siðtferði- leg, póMtísk osfrv, séj gervi- vandamál sem til ednskds sé að glíma vdð. Rökgreindngin er, að áliti Þorsteins, etoki kenndn.g um eitt eða neitt heldur aðferð, sem sebur sór glöggar afmarkanir. Þannig segi rökgreindng frelsisihuig- tiaksins ekfcerit um það „hvort sé bettra frelsi eða ófrelsd: hún þjóniaði þeim tiiganigi einum a0 leiðrétta hugsunar- vallux um frelsi og óirelsi", Um þessa hluti lanigar einn fuskara í marxismia að gara nokkiriar atihuigasemdir meðan timi vinnst til og aðr- ir fróðari menn koma ekfci til skjalamnia. Auðvitað er það rétt að ýmsir marxistar hafa snið- gengið fyrr og síðar upplýs- ingar, sem þeir töidu rasfca sinni sálarró, og að marxism- inn hefur verið notaður tii að réttlæta endaleysur og glæpi, af þeim sem vald höfðu til- Það hefur alltaf verið hægt, því mdður, að nota allar hu,gsanlegar kenn- ingar og hugmyndakerfi í þágj vafasamra athafna — líka þá kenningu sem af- neitar í orði kveðnu allxi kenningasmíð. En þar með er ekki sagt að xnaxxisminn (sem Þor- steinn vili helzt kenna til trú- arbraigða, en Engels gamli kaus að kailia „aðferð" en ekki fcreddu) hljóti að leiða til óhætfu sem þeixrar, er duindi yfir sovézka erfða- fræði. Og í ræðu Þorsteins er því sieppt hvaða áhrif önn- ur þessi sami marxismi hef- ur haft. Til dæmis í þá veru að komia mönnum í sfcilning um að þedx getd breytt sam- félagsháttam sínum. Marx- isminn er einmitt tengdur þeirri nauðsyn manna að móta og byggja 'jpp þá sam- félagsskipan, sem getí. trygigt þekn iíf án eymdar og stór- slysa, niauðsyn sem menn geta etoki huigsað sitg frá frek- ar en toröfum lífcaitnians um vissain fjöida af hitaeming- um á dag. „Marxísk frumspeki'' leit- ar því út fyrir það sem er, ger^r tilxaun til tooröaigning- ar á firamnitíðinni, í þjóðfélagi frisratíðaxinmax. Hún er, með kostJm siiium og göllum a. m.k. virk, og þar með fylgir henni meiri áhætta en hinni óvirfcu „framstefnu", sem Þorsteinn Gylfason lætar bara vel af. Síðan getam við spuxt hverm einstaklimg, ssm veiigameiria í lýsingumni á kirkjustríðinu, að höfundur ledtast við að láiba þessa eim- földu sögu úr heimabyggð sinni varpa ljósi á ýmisa paxta þjóðarsálinnar, ef hota má svo hátíðlegt orð. Og edns og málið er vaxið, fer etofci hjá því að athygli höfjndar beinist í rík- um mæli að þvd sem skoplegt er. Hamm skoðar atburðj með því „góðmannlega siðmenn- ingarbrosi" sem hann á sam- eigdnlegt með sköpuniaxvex'ki sinu, Búa Árland. En þar skil- ur á milli þess frægðarmanns úr Atómstöðinni og Halldórs Laxness. að skálddnu leiðist ekki. Mætti ég nefna því tdi sönmumiar þá slóttagu fyndnd sem toemiur íram í aðför Ól- afs bómda, stökkvandi út úr fornsögum, að „prestamdsfcot- anum", sem vill láta rífa kirkj- una. Eða í því, hvemig mos- dælum tókst að hafa tvær full- komlega andstæðar skoðainiir skjialfestar á því máli sem afc- burðarás snýst helzt um. Og það er eins meQ þaiJ tiðindi og önnur tildragelsi úr þjóð- lífinu í þessari bók — „henití.- stefma" mosdæia vekur akfcúr- at enga reiði, heidur einskon- ar káta undrun — þessi bófc er kristilega laus vöð beiskju. Annarsfconar írónía, sem ekfci á skylt við fyndni, er sett fram af góðu listfengi í af- dirifum pottbrauðsins góða, sem Gunna stóra hefði heldiux drepizt frá en að éta í viliumni. Það fóx ofan í hross þau sem fluttu bjrt viðdna úr Mosfells- kirkju þegar hún var rifin, úx þeirri kirkju sem Guðrún hafði arfleitt að aledgu sinau Em um hvað var þá þabta kirkjustríð, sem efcki var háð út af hagsmunum né held- ur í nafni trú'air eða skynseaéá? Því lýtour á því að kaleifcurinri, sem húsfreyjan næstum þvi ó- sýnilega, Fimmibjörg, hafði trú- að Guðrúnu fyrir (NB. Það hafði sammazt, að það mátti trúa henni fyrdr brajði), klukfcan sem Ólaf ur, maður Fimnbjaxgar hafði geymt, eru komin á simn stað í nýrri kirkju, reistri af Stefiánd fóst- ursyni heninar, sem „geymdi vilja henm,ar með sér ævi- langt". Það lisgur í augum uppi, að trúnaðux hefux í þessu litia kvexi borið sdgur- orð af vaidboði, kæruleysi, tii- viijum, sfcynsemi, þjóðfélags- þrójn (kixikjur þurfa, að sögn, varla að vetra holiar að inmam nú á dögum). Trún/aðutr við hvað? Varla við loástimdóm, Framlhald á 9. síðu. veltdr þessum hliuibum fyrir sér, að Þvi, hvort hann finni hjá séx eimbverja þörf fyrir silíka áhætta. Kannski eru bæði spumingar og svör 6- visindaieg, en þau getfa alla- vega fróðiegar upplýsingar um afstöðu mamma til rraamn- legs samfélags. Röfcgreining- arheimspeki toanm að vísa „fruimspekdiegum" vandamál- um á bug sem óvisindalegum. Gott og vel — vdð, sem veik- ir erum fyrir marxisma, get- um sýnt a£ okkur ótaktarskap í staðinm, og sagt sem svo, að neikvæð afstaða til hug- mymdakerfa, sem miða að breytingum á þjóðfélaginu, sé fyrst af öllu pólitísk af- staöa sem felist undir yfir- borðsáhyggjum af velferð vís- indanna. Að rökgxeiningunia megi vel nota í þágu íbalds- semi: sem réttlætimgu þjóð- félagslegrar sjálfsámægju og afskiptaleysis. Hitt getar svo vel verið rétt, að annað notagildi rök- greimimigax sé mífcilyægt: sá gaumur sem hún gefjr að nákvæimri skilgreiningu hug- taka, gagnrýni á meðferð þeirra. Hún getur vel verið aðhald kenningastmiðum, að þeir losni ekki úr jarosam- bandi í ofurkappsviðleitni við að koma aiheimimum fyrdr í formúlu. Það mætti jafmvel spyrja sam svo: hvaö ættu „rökgreinmgarmenn" að tatoa til bragðs hefðu þeir efcki „frumspekdna" til að rífa í sig? Þorsteinn Gylfason segix á þá leið, að draiumar ým- issa góðra manriia um „vís- indalegt þjóðféiag" hiaíj efcki rætzt þrátt fyrir mifclarfram- farir, og draumur Karls Marx þar að hitamdi bafiL ekki rætzt í sosíaiískum rikj'jm samtírnians, sem byggi þó einkum á huigsmíSum hans. Margt til í því — og reyndar var það katnnski hæpið frá upphafi að taia um „vísinda- legt þjóðfélag". "n höfund- ux bætir við: „Væntanlega gerir aHur þorri mianna sér ljóst, að hið mifcla rífci'asam- band í ausbri er ekki vitand Q=^(LD©^[rS (PQgTDILIL vísindalegra en oktoac eigið samfélag, nema síður sé". Það er nú svo. Það er freist- andi að tengja þetta mál við umræðu, sem raú skyggir á flest amna'ð: memgum um- hverfdsins sem miaxgir líkja við það, að mannkynið sé að fremja sjálfsmorð. Andspæn- is slífcjm stóxvanda, sem gerir flesta hedmspeki smáa, því mdður, er ekkj nema eðli- legt að spyrja: hvaða þjóð- félag er betar undir það bú- ið að ráðia við mengun — það sem byggir á eintoaeigm og einkanýtíngu á l'amdi og náttúruauðæfum, eða það sem hefur komið eigniahaldi á samanlögðu umhverfi mamnsins unddr hatt satmtfé- lagsins? í þeim sósíaiísku þjóðféiög- um, sem nú eru tii, er vdssu- lega að fdnrua morg dæmi uim spiíllingu urnlh'verf is, og í þeim er nóg af fáfræði, stoaimm- sýni, valdhrotoa og hreppa- ríg tdl að ýta umdir bama. Engu að síður er sjálf skipam þeirra, þjoðnýtimgin, þamndg vaxin, að hún gefur miarg- falda möguledfca á að toveða niður eitrum og eyðinigu nátt- úrunnar (og bryggja þar með áfratmhaidandi 1 jarðvist ma'nna) en viðskdiptalögmál kapítalisma og sumdurviirkur eignarréttar einstaklingia hér í okkar nagrenni. Möguleiki er ekki sama og framkvæmd. En svo mifcið er víst að hér er möguieifcjm á að ráða fram úx vanda. sem alla varðax, mjög mis- skipt á mdlli tveggja kerfa. Og er það ekki nægdleg á- stæða tii að snúa fuHyrðingu Þorsteins Gylfasonax upp í spurningu: hvotrt er „vísimda- '? Árni Bergmaan.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.