Þjóðviljinn - 24.12.1976, Blaðsíða 26

Þjóðviljinn - 24.12.1976, Blaðsíða 26
2« SIÐA — ÞJÓÐVILJINN — Jóiablað 1976. ihöföaði svarti örninn, hermerki Skanderbegs, er I skjaldarmerki og þjóðfána albana. Albanasagan í örstuttu formi Hér verður gefið til þess að gera örstutt yfirlit um sögu Albaniu frá fyrstu tið fram til loka siðari heimsstyrjaldar; um þær gagngeru breytingar, sem siðan hafa orðið á þjóðlifi og þjóðarbúskap albana, er fjallað i öðrum þáttum. Gjergj Kastrioti Skanderbeg, þjóðhetja albana, sem stjórnaði frelsis- baráttu þeirra gegn tyrkjum. Höggmynd, sem táknar sigur albana á Þýsku nasistunum. Albanla liggur á Balkanskaga sunnan- og vestanverðum, hefur landmæri að Júgóslavlu I norðri og austri, að Grikklandi I suðaustri. i vestri er Adrlahaf og Otranto-sund, og eru þar aðeins rúmir 70 kllómetrar yfir til fylkis- ins Apúllu á ítaliu, þar sem skemmst er. Að flutarmali er Albanla tæpir 29.000 ferkllómctr- ar, eða litlu viðari einum iands- fjöröungi á tslandi. Miöjarðar- hafsloftslag er við ströndina, meginlandsloftslag þegar kemur inn I Iandið. Kaldasti ínánuðurinn er janúar (meðalhiti 4—7 gráður á C.) sá heitasti ágúst (meðalhiti 24—25). Crkoma er 1000—2000 mm árlega, langmest I fjöliunum norðan og sunnan til. Afkomendur illýra Að uppruna til verða albanir að teljast, ásamt með grikkjum, elstir núverandi þjóða Balkan- skagans. Þeir eru að öllum likind- um beinir afkomendur illýra hinna fornu, sem á siðasta árþús- undinu fyrir Krist eða fyrr byggðu nokkurnveginn það svæði, sem nú er Júgóslavia og Albania, auk þess sem illýrskir þjóðflokk- ar létu sjá sig á Itallu. Tungu- málalega séð teljast illýrar sér- stakur stofn innan indóevrópska flokksins, hliðstætt gerrriönum og slövum, en nú er albanskan hin eina eftirlifandi af tungum illýra og þvl ekki náskyld neinni ann- arri lifandi tungu. Mjög hefur þó dregið úr sérstöðu hennar fyrir það að i aldanna rás hefur hún sogið i sig firn af tökuorðum úr tungumálum allrahanda drottna og nágranna: latinu, grísku, slavnesku, tyrknesku, þannig að tökuorðin munu nú vera mikill meirihluti orðaforðans. Ibúar Albaníu eru nú tæplega hálf þriðja miljón, auk þess sem fólk af albönsku þjóBerni býr svo miljónum skiptir utan landamær- anna, einkum i Júgóslavíu. Pýrros og Diókletian Illýrar komu allmjög við forn- sögu grikkja og rómverja. Grikk- ir stofnuöu nýlenduborgir á ströndinni þar sem annarsstaðar, þar sem þeir komust að, og varö sú helsta þeirra Epidamnos, sem rómverjar kölluðu Dyrrhachium: af þvi heiti er dregiö núverandi heiti albana á borginni. DurrSs, og það nafn sem Italir gáfu henni, Durazzo, en undir þvi mun sá staður þekktastur á Vesturlönd- um. A mörkum byggða illýra og grikkja var konungsrfkið Eplros, hvers íbúar munu trúlega hafa verið illýrskir að kyni, þótt yfir- stéttin hafi snemma snobbað fyrir grikkjum og tekið upp mál þeirra og siði. Þaðan var ættuB Ólymplas, móðir Alexanders mikla, sem segja má aö þvi hafi ve'rið albanskur i aðra ætt. Þar var konungur Pýrros sá, er fór með her gegn rómverjum og við eru siðan kenndir þeir hernaöar- sigrar sem slst þykja svara kostnaði. Síöan hefur margt stór- mennið af illýrskum eða albönsk- um stofni komist á spjöld sögunn- ar. Diókletían keisari, sem gerði þær skipulagsbreytingar á Rómarveldi að lengt kváðu hafa Hf þess stórveldis svo öldum skipti, var illýrskur leysingjason- ur, og forustukjarni Rómaveldis, einkum i hernum, var um þær mundir aö miklu íeyti illýrskur. Siðar á tlmum hófust margir al- banir til metorða i þjónustu tyrkjasoldáns, þeirra frægastur Múhameð Ali, kedif af Egypta- landi, forfaðir siðustu konungs- ættar þar I landi og þar með Farkús kóngs hins akfeita, (Þegar hann var rekinn frá rikj: um, kvaö mannfjöldinn hafa hrópað: Aftur til Albanlu!) Stavar og tyrkir Rómv. brutu lönd illýra und- ir sig meö ærinni fyrirhöfn og á mörghundruð árum, en þegar riki þeirra leystist upp steyptist yfir Balkanskagann hvert stormf lóðiö eftir annaö af þjóðum norðan og austan úr löndum: gotum, avör- um, slövum. Fyrir þeim ógnar á- gangi eyddust fyrri fbiiar skagans aö miklu leyti eða hurfu saman viö innrásarþjoðirnar, en af þeim drógu slavar lengsta stráió eftir Dag Þorleifsson um það er lauk. A sjöttu og sjöundu öld varð mestur hluti Illýriu hinnar fornu (hin núver- andi Júgóslavía) slavenskur að máli og menningu. Illýrarnir héldu aöeins velli I f jalllendinu og við ströndina syöst. A siðari hlu'ta miöalda var Albania ýmist gefin undir býsanska keisaradæmið eða ýmsa aðra höfðingja og rlki, latnesks og slavneáks uppruna. ítalska verslunarborgin Feneyj- ar, eitt mesta kaupsýsluveldi Vesturianda i þá tið, leitaði snemma eftir ahrifum á strönd- inni, þar eö Durrés var mikilvæg verslunarborg á leiöinni til Konstantinópel (þá leið fóru margir krossfaranna austur) og auk þess „hernaðarlega mikil- væg" vegna legu sinnar viB inn- siglingu Adriahafsins. Albanir (eBa arberar, eins og þeir voru oftast kallaðir af sjálfum sér og öörum um þær mundir) fengu einnig að kenna á Stefáni Dúsjan, stórkonungi serba, er hann gerði sina skammvinnu tilraun til aB stofna suBurslavneskt stór- veldi. En serbum seig skjótt larBur og þá voru komnir yfir tíl Evrópu frá Litlu-Asiu tyrkir, siBasta og versta plagan. Þeir gersigruBu suBurslava I orrust- unni á Kosova-sléttu og færBu sIBan yfirráð sin meBal ahnars yf- ir Albanlu. Skanderbeg Alllöngu áBur, eBa á tólftu öld, höfBu albanskir höfBingjar haft uppi tilburði um að ná sjálfstæði undan keisaranum i Konstantin- ópel, og sú viðleitni jókst heldur en hitt viö komu tyrkja. Þá tók forustuna meðal albana jarlsson- ur nokkur að nafni Gjergj (Georg) Kastrioti. Hann hafði að fornum sið i æsku verið I glslingu hjá tyrkjasoldáni og lært hjá hon- um hernaðarvisindi, sem tyrkir kunnu þá flestum betur. Var hann og i hernaði með tyrkjum og þáði miklar sæmdir af soldáni. Köll- uðu tyrkir hann á sína tungu Iskander Beg, eða Alexander fursta, en albanir styttu það siðan I Skanderbeg eða Skanderbeu. Undir þvi heiti, er hann slöan þekktastur. 1443 var Skanderbeg með I leiðangri soldáns gegn ungverj- um, og biðu soldánsmenn þá hremmilegan ósigur fyrir Hunyadi jarli á Sjöborgalandi (Transsylvaniu). I upplausninni á flóttanum notað Skanderbeg tækifærið, strauk Ur her soldáns, hélt heim til Albanlu og stjórnaði þar uppreisn þjóðar sinnar gegn tyrkjum. Honum tókst að fá flesta helstu innlendra höfðingja til að gera bandalag undir sinni forustu, og telja albanir það fyrstu raunverulegu tilraunina til stofnunar albansks ríkis og sam- einingar þjóðarinnar. Jafnframt gerðu albanir undir forustu Skanderbegs uppreisn gegn tyrkjum og ráku þá úr landi. örninn svarti og tvihöfðaði Soldán brást viö hart og sendi á næstu árum hvern herinn af öðr- um á hendur albönum, en þéir brytjuBu þá jafnharBan niBur undir forystu Skanderbegs. Soldánsdæmi ósmana var þá heimsins mesta herveldi og eftir þvi fór stærB herjanna: einn taldi samkvæmt bréfum tyrkjasoldáns 100.000 manns, annar 150.000. En Skanderbeg bar efra skjöld af þeim öllum, og naut þar bæBi hernaBarvisinda tyrkjasoldáns, fósturföBur slns, og hins hnökrótta albanska landslags, sem bauB upp á góB tækifæri til launsátra og skyndiárása. Meöan Skanderbeg lifði héldu albanir velli gegn tyrkjum. En hann lést 1468, og var þess þá skammt að bfða aö ósmanar legBu landiB undir sig. Olli sérhyggja innlendra lénshöfBingja, sem jafnan voru reiðubúnir aö ganga á mála hjá tyrkjum eða feneying- um, mikíu um það. Allar götur sfðan hefur enginn maBur veriB meira metinn af albönum en Skanderbeg. Her- merki hans, svartur, tvfhöfBaBur örn, er I skjaldarmerki og fána hinnar sósíalisku Albaniu nútlm- ans, og i þvi landi er hiB mikils- virta fimmstirni þeirrar greinar marxismans sem albanir aBhyll- ast (Marx, Engels, Lenin, Stalln, Maó) jafnvel ekki hærra sett en hann. Fjórar aldir undir tyrkjanum. Albania var siBan undir tyrkjasoldáni til ársins 1912, eBa I rúmar fjorar aldir. A sextándu öld gerBu albanir hverja uppreisnina á fætur annarri. A þéim timum og eftir daga Skanderbegs flýfii fjöldi albana yfir til Italiu, þar sem afkomendur þeirra enn þann dag i dag hafa þjóBernislega sérstöBu og kallast arberar. Á seytjándu öld þröngvuBu tyrkir meirihluta albana til að taka Múhameðstrú, efalaust fyrst og fremst i þeim tilgangi aö lama þannig mót- stöBuvilja þjóBarinnar. Um alda- mótin 1700 munu um 70% albana hafa játað kreddu Múhameðs, og sat við þaB allt framundir þennan dag. AstæBurnar til þess aB al- banir, einir BalkanþjóBa (aB frádregnum bosniumönnum)

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.