Þjóðviljinn - 13.01.1980, Blaðsíða 8

Þjóðviljinn - 13.01.1980, Blaðsíða 8
8 SIÐA — ÞJÓÐVILJINN Sunnudagurinn 13. janúar 1980. Jólahaldið er liöið og eins og jafnan áður fyrst i janúar sýn- ast öll ánægjuleg tiðindi óra- langt i burtu hvort sem litib er fram eða til baka. Það rignir, vindar gnauða, og Geir Hall- grimsson reynir að mynda þjóö- stjórn. Vonir og veruleiki Islendingar reyna helst að skemmta sér við að halda áfram um stund lærðum deil- um um það hvort nýr áratugur sé byrjaður eða ekki. Það er meinlaust gaman auðvitað. En allt i kringum okkur munu menn, vegna þess hvernig þeir nota sin tungumál, telja að nýr áratugur sé hafinn. Blöð hafa byrjað að spá fyrir honum og eru yfirleitt syartsýn. Ajatolla Komeini og innrásin i Afganist- an fylgja mönnum inn i nýtt ár, eða þann áratug sem Islending- ar vilja skjóta á frest, og þykir hvorugur förunauturinn spá góðu, sem vonlegt er. Þetta tvennt sem nú var nefnt er reyndar staðfesting á þvi að vonir hafi ekki ræst. Þegar menn fyrir nokkrum árum bundu miklar vonir við það, að lönd i þriðja heiminum steyptu innlendum harðstjórum, fornu lénsveldi og höfnuðu þeim bií- skaparháttum arðráns sem rfk og voldug stórveldi höfðu skammtað þeim — þegar menn bundu vonir við slik tiðindi, þá áttu þeir á öðru von en þvi að i staðinn kæmi klerkaharðstjórn eins og i Iran, eða þá stórvelda- ihlutun af nýjum toga eins og i Afganistan. Trú; vísindi A þriðjudagskvöldið voru mættir i stjónvarpi nokkrir vis- indamenn sem höfðu fengið Nóbelsverðlaunin. Meðal þeirra voru trúmenn, bæði gyðingar og fylgjandi Múhameðs. Sænski spyrjandinn sem stjórnaði þætt- inum notaði tækifærið til þess að spyrja þá hvernig þeir kæmu heim og saman tniarhugmynd- um og þeim staðreyndum sem þeir styddust við i visindastarfi. Þeir voru i svörum sinum helst á þeim buxum, að engum væri greiði gerður með þvi að reyna að blanda saman þessum tveim sviðum. Þeir vildu hvorki nota vfsindin til að skjóta i kaf „óvisindalegar" helgisögur og likingar ritninga, né heldur vildu þeir iðka andlega fimleika i þvi skyni að tina til eitthvað af visindalegum staöreyndum sem gætu verið hentugar málsvörn fyrir si'na trú. Það er ágætt að láta Islend- inga heyra umræðu af þessu tagi, einmitt vegna þess hve iðnir þeir jafnan eru við að gera sér graut úr fróðleiksmolum, þjóðtrú og þvi sem eftir situr I þeim af bibliusögum með þeim afleiðingum að þeir sitja uppi með eitthvert gutl i sinum and- lega maga sem hvorki er tni né heldur vísindi. Þessi sérstæða grautargerð getur þegar best lætur verið þjóðleg skemmtun, afþreying. En oftar er hiin hvimleið, þvi miður, ekki sist vegna þess að henni fylgir gjarna mikill sjálfbirgingshátt- ur, hugtakaruglingur og jafnvel siðferðileg ringulreið. Að spyrja rétt Við þetta getur lika tengst sU áráttaaðsetjaupp spurningará hæpinn hátt. Nú kemur upp i hugann almanaksgrein sem kollegi Sigurdór skrifaði hér i Sunnudagsblaðið fyrir viku. Hann var snakkillur út I presta og trUarleiðtoga vegna þess að þeir teldu sig hafa fundið sann- leikann um guð. Hvernig getur einhver maöur sagt: minn guð er sá rétti? spyr Sigurdór. Hvaða rétt hefur Sigurbjörn biskup til að telja ajatollah Komeini hafa rangt fyrir sér i trúmálum? Og svo framvegis. NU er það i sjálfu sér ekkert Um spásagnir og óvissan tíma undarlegt, aðmenn leiði hugann að spurningum sem þessum: með hvaða rétti eru staðhæfing- ar bornar fram? En framhaldið verður allt i skötuliki nema mennhafi það jafnan I huga að staðhæfingar eru ekki allar sama eðlis. munks rabbia. og gyðingaprests, Varfærni En vfkjum aftur að visinda- mönnunum sem fengu Nóbels- verðlaun. Það hefur að þvi mig Þegar visindamaður gerir til- kall til að hafa rétt fyrir sér um upphaf efnisheimsins, þá gerir hann það væntanlega i ljósi þeirrar þekkingar sem er sam- eiginlegur starfsvettvangur hans og annarra visindamanna — um leiö og allir gera sér grein fyrir þvi aö sU þekking er breytileg eftir þvi sem rann- sóknarmöguleikar breytast. Staðhæfingar um „rétta" stefnu i stjórnmálum eða félagsmálum eru ekki bornar fram með öðr- um „rétti" — en þeim, sem verður til þegar leitað er sam- nefnara fyrir hagsmuni ákveð- ins hóps manna. Um leið og menn fara að láta eins og stjórnmálabarátta sé visindi, eins og stundum hefur gerst, þá er voðinn vls. Staðhæfingar um trúmáleruenn annarrar ættar; þær eiga sinn „rétt" I upplifun nokkurra eillföarspurninga inn- an ramma ákveðinnar hefðar. Menn hafa áður fyrr reynt að sanna eða afsanna trúarlegar staðhæfingar með sama hætti og þeir væru að fást við Pý- þagórasarreglu eöa efnagerð, en árangurinn hlaut, eðli máls- ins samkvæmt, að veröa skelfi- lega rýr. „Hvert orð hans er hlandkoppur og það vel fullur" segir Heine I háðslýsingu sinni á miðaldakappræðu kristins minnir verið nokkuð fastur liður I samræðu fyrirrennarra þeirra sem einnig hafa veriö sýndar I Islenska sjónvarpinu, að fara með spásagnir. Við höfum um skeið Mf aö þá tima, að raunvis- indamenn eru öðrum fremur taldir bUa yfir þeirri þekkingu sem geri mögulegt að segja fyrirum framtíðarþróun a.m.k. á vissum sviðum. Þeir vita meira en aðrir um orkugjafa og llkur á þvi að hægt verði að nýta þa með nýjum og hagkvæmum hættiinnanvisstíma —og af þvl er að sjalfsögðu hægt aö draga ymsar ályktanir. Viðmælendur sem við heyrð- um á þriðjudagskvöldið voru óvenjulega hógværir I þessum efnum. Þeir gerðu ráð fyrir nýjungum i orkumálum, en fóru ekki náið út i þá sálma. Þeir voru sumir óhressir yfir þvl, að mengun og kjarnorkuslys hafi skapað andúð á raunvlsindum, en þeir viðurkenndu um leið að sU andUð væri eölileg og það væri ekki ástæða til þess að al- menningur tryði sérfröðum mönnum I blindni. Þeir voru i nokkuð góðu jafnvægi og hvorki hrokafullir né heldur auðmjUkir fyrir hönd sinna fræða. Einn þeirra mælti með þvi að vís- indamenn brytust Ut Ur þrengsl- um sérhæfingarinnar, legðu nokkuð á sig til að eignast yfir- sýn. Beiskir drykkir Raunvisindamenn sýndust sem sagt hikandi við að fara I spá- mannskufla. En hvað um stjdrnmálafræöinga og hag- fræðinga og það fólk? Þeir sýn- ast einnig vilja segja heldur færraen f leira. Vinstri helming- ur þeirra a ,m.k. var bjartsýnn I spásögnum sinum þegar siðasti áratugur var að hefjast: unga fólkið vildi brjóta niður funar stoðir, þriðji heimurinn var að vakna,Sovétrikinhöfðu sjálf sig i endurskoðun, allt virtist þetta hægstætt sosialisma sem menn ekki þyrftu að skammast sln fyrir. Niðurstaðan varð ekki vonbrigðin eintóm, en samt allt annað en glæsileg. Þeir sem hafa sett traust sitt á borgara- legt þjóðfélag, á Hfsmagn kapitaliskra ilrræða hafa einnig mátt svelgja beiska drykki. Kannski skiptir það mestu, hvort sem horft er til vinstri eða hægri, að sameiginleg forsenda bjartsýninnar, trUin á aukna framleiðni og hagvöxt, hefur orðiö fyrir mörgum skakkaföll- um. Og endurskoðun sú, sem vitundin um takmarkaða mögu- leika mannkyns krefst, er rétt að hef jast. Næmi skálda Stundum hafa skáld reynst furðulega næm á það sem Iiggur i loftinu, á það sem gerst gæti. Oftast eru þeirra spásagnir þá fólgnar I einhverskonar alls- herjar hrollvekju og reynast vissir hlutar hennar koma furðu kunnuglega fyrir sjónir slðar. Stundum er fyrst og fremst um hliðstæður að ræða. Sala- möndrurnar sem tékkneski rit- höfundurinn Karel Capek lætur leggja undir sig heiminn I skáld- sögu fra fjórða áratugnum, eru vissulega að nokkru leyti hlið- stæður við sigurgöngu nasism- ans á þeim tlma — en þær reyn- ast lika hliðstæða við þá tækni sem fer ur böndum við mengun eða I kjarnorkustrlði. Einstaka sinnum gerist þaö svo að rithöf- undar segja fyrir óorðin tfðindi með furðulegri nákvæmni. Ég var einmitt um áramót að lesa skáldsögu eftir rUssneska gyðinginn Ilju ErenbUrg, Julio Jurenito, hUn er skrifuð árið 1921.1 þessaribók.semlátin er gerast um og I heimsstyrjöld- inni fyrri, er meðal annars efnt til ráðstefnu um útrýmingu gyðinga — þetta er á þeim tima skrifað, þegar enginn hefur enn heyrt Hitler nefndan. Auk þess kemur fyrir I sögunni bandarlskur stórkapitalisti sem Cool nefnist og selur hann bæði Bibliur og vopn. í miðju strlöi hefur hann komist yfir nytt og stórvirkt vopn til f jöldamorða — en hann ákveöur að bíða með það til betri tima og nota það á Japani! Þetta er i raun stór- furðulegt: saganer skrifuö eftir styrjöld þar sem Japanir og Bandarlkjamenn voru banda- menn og hUn er skrifuð 44 árum áður en bandarlskir flugmenn köstuðu kjarnorkusprengju á Hirosima og Nagasaki. Kuldaskeið ErenbUrg gamli gafst löngu siðar upp viö að finna skyringu á þessari forspá sinni. Verst er, að bæði hann sem og þeir góðir 'og vondir kvikmyndameistarar sem nU gera stórslysamyndir með heimsslitasvip virðast helst næmir á skelfilegar hliðar pólitlskrar þróunar og tækni- þróunar. Við lifum ekki tíma fagnaðarerinda, hinnar já- kvæðu Utópíu. Við erum á held- ur dapurlegum tlmamótum þegar llkur vaxa á köldum og heitum stríöum, bæði vegna þess firnalega vopnamagns sem til er i heiminum og svo vegna þverrandi auðlinda. Þeir sem njóta vilja nokkurrar hlýju af hugsjón um fegurra mannlif, megahafasigallaviðtilað tapa ekki áttum. Þeir eru einnig neyddir til að vera I stakk búnir fyrir napurt kuldaskeið. Arni Bergmann. Árna Bergmann skrifar ?sunnudags pístíll

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.