Þjóðviljinn - 16.03.1980, Blaðsíða 14

Þjóðviljinn - 16.03.1980, Blaðsíða 14
14 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Sunnudagur 16. mars 1980 Farandverkamaður á 4. áratugnum Einu sinni lenti ég I dálitlu óhappi & bflnum þetta sumar og átti þó annar þar hlut a6 máli. A Hjalteyri var að sjólfsögou bryggja og eftir henni lágu vatns- leiöslupipur. Bryggjan var þaö mjó, aö bflar gátu ekki mæst þar. Ég var frammi á bryggjuhausn- um og ætlaöi ao aka i land en þá skeour þao furoulega, ao hinn bfllinn, — en Kveldúlfur haföi þarna tvo vörubila, — kemur & móti mér fram bryggjuna. Ég skil ekkert i þessum ósköpum en er billinn nálgast skýrist málio: bflstjórinn var steinsofandi. Mun hann hafa vaknao vib vondan draum er bilarnir skullu saman en verr hefoi þó getaö farið ef hann hefoi lent i sjóinn. Kannski hafa vatnsleiðslupipurnar átt ein- hvern þátt f aö halda honum i horfi. En skemmdir á bllunum urðu furöu litlar og raunar engar á minum bil. Ingólfsfjörður — Hvenær var svo verk- smiöjan á Ingólfsfirði byggð? — Hún var byggð sumario 1942 og eigendur hennar munu hafa veriö Geir Thorsteinson og ein- hverjir fleiri. Þarna var, eins og á Djúpuvik, gömul sildarsöltunar- stöö með húsum og bryggju. Aöstaðan á Ingólfsfirði var ao flestu áþekk þvl sem var á Djúpu- vík. Helgi Eyjólfsson sá um aö reisa verksmiöjuna en kom þó ekkert norður sjálfur. Ég var þá kominn á minn eigin vörubfl og Helgi fékk mig til þess ao fara noröur með hann. Sagan meö steypuefniö endur- tók sig. Hugmyndin var aö sækja það yfir hálsinn ao Melum og var okkur sagt, ao búiö væri aö ryöja veg þangað. Það reyndist þo skrök eitt og eftir steypuefninu uröum vio að skrönglast inn I fjaröarbotn. Stofnað verka^ lýðsfélag En Björn hefur fengist viö fleira um dagana en að aka bil og byggja sildarverksmiðjur. Hann hefur lfka komið við sögu i póli- tikinni. Og eftir þvi, sem skrifað stendur i Mogganum þá er hann meira að segja baneitraður þvi hann er einn af gömlu komm- unum frá fjóröa áratugnum. Kannski er ég að leggja mig I Hfs- hættu meö þvl að lita inn fyrir dyrastaf hjá slikum manni? Það lætur að lfkum að margar syndir hlýtur þessháttar maður aö hafa á samviskunni og hér vikjum við að einni, 46 ára gamalli. — Verkalýðs- og smábænda- félag Hrútfirðinga, eitthvað munt þú hafa komið við sögu þess? — Já, ég gerði þaö, svona til að byrja með. Ég beitti mér fyrir stofnun þess 1934. Þóroddur Guðmundsson kom frá Siglufirði og aðstoðaði við félagsstofnunina. Stofnendur voru 12. Við gengum ekki I Alþýðusambandið þvi það jafngilti raunar þvl, á þessum árum.að ganga í Alþýðuflokkinn en við vorum nú ekki beinlinis á þeim buxunum. Hinsvegar gengum við I Verkalýðssamband Noröurlands. — Og hverjar voru helstu ástæðurnar fyrir þessari félags- stofnun? — Það var nu náttúrlega ekki um mikla vinnu aö ræða þarna á félagssvæðinu. Það var hjá kaupfélaginu og við náðum strax samningum við það um 10 aura sjonvarpið bilaö?^ n ^ Skjárinn Sjónvarpsvérfesteiöi Bergstaðasfrati 38 simi 2-194C hækkun á klst. I dagvinnu og 60 aura hækkun I eftirvinnu, sem var nú töluverður árangur svona I fyrstu lotu. En vinna var aö öðru leyti aðal- lega við vega- og brúargerð yfir sumarið. Af henni höfðum viö Htið að segja. Verkstjórarnir, sem voru aðkomumenn, komu gjarn- an með flokka manna úr sinum heimahéruðum en við urðum út- undan. Þessu vildum við breyta. Töldum okkur eiga að sitja fyrir þeirri vinnu, sem til féllst á okkar heimaslóðum. Þetta var nú megin ástæðan fyrir félagsstofn- uninni. En einmitt upp úr þessu gerðist svo það, að heimamaður varð verkstjóri við vegagerðina þarna og kom þá af sjálfu sér, að við sátum fyrir vinnunni. Við vildum einnig að sjálfsögðu knýja fram kauphækkun I vega- vinnunni. Kaupið var þar yfirleitt mjög lagt, en þó misjafnt eftir vinnusvæðum. Til dæmis voru Borgfirðingar á hærra kaupi en við norðanmenn, þótt unnið væri á sömu slóðum eða eins og Her- mann Jónasson sagði á fram- boðsfundum I Strandasýslu 1934: ,,A Holtavörðuheiðinni reka þeir saman skóflurnar, sunnanmenn og norðanmenn, en samt fá þeir ekki sama kaup". Að þvl kom svo fljótlega, að kaupið I vegavinnunni var sam- ræmt um allt land og kannski hefur litla félagið okkar I Hrúta- firðinum eitthvað stutt að þeirri þróun. íframboði við alþingiskosningar — Þú vékst þarna að fram- boðsfundum 1934. Minnir mig það ekki rétt að þú hafir þá sjálfur veriö i framboði I Strandasýslu? — Jú, viö skuium segja að svo hafi átt að heita. Ég man nú eiginlega ekki hvernig á þvi stóð að ég þvældist út I þetta. En Kommúnistaflokkurinn bauð þá víöa fram og ég var nú af þessum slóöum. Hermann var fyrir Framsókn, Tryggvi fyrir Bænda- flokkinn og Kristján Guðlaugsson fyrir Sjálfstæðið. Alþýðu- flokkurinn tók ekki þátt I þessari gllmu á Ströndum, enda átti hann þar ekkert fylgi. Ég var I sementsflutningum á trillunni þetta vor og fór beint af henni á fundina. Fór á trillunni norður I Arnes, þar sem fyrsti fundurinn var.og raunar voru nú frambjóð- endurnir allir með mér seinasta spölinn. Þetta voru harðir fundir en aðalátökin voru að sjálfsögðu milli Hermanns og Tryggva, sem hafði verið sjálfkjórinn á Ströndum árið áður. En Tryggvi var nú raunar farinn aö heilsu þegar þarna var komið. Jörundur Brynjólfsson kom á Hómavíkur- fundinn til aðstoðar Hermanni en það var eingin hjálp i þvi; hann tók Hermanni ekkert fram. Krist- ján var góður fundamaður. Þeir skiptu sér svo sem ekkert af mér, vissu að það tók þvf ekki. Þá var sú „taktfk" notuð að ganga út þegar andstæðingurinn fór að tala. Þeirri aöferð var ofurlitið beitt gagnvart mér.en ekki mikið. Og þetta var svo sem engin frægðarför, ég stóð mig auðvitað skítt á fundunum gegn þessum ræðubeljökum, en skánaði þó heldur er á leiö. Og uppskeran var auðvitað I samræmi viö frammistöðuna eða 28 atkv. Við kosningarnar 1937 var enginn I framboði af okkar halfu. Þá stóð yfir bardttan viö Breið- fylkinguna og allir sósialistar kusu Hermann. Ariö 1942 voru hinsvegar tvenn- ar kosningar, um vorið og um haustið. Þá var ég I framboði á Ströndum fyrir Sósialista- flokkinn, Hermann fyrir Fram- sókn en Pétur I ófeigsfiröi fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Uppskeran var nú Iviö skárri en 1934 eða 58 atkv. Um haustið voru engir fundir haldnir.enda hafði ég þá 92 atkv. upp úr krafsinu. Verra gat þaö svo sem verið. Jú, ég hafði að sumu leyti gaman af þessu, einkum 1934.þótt ég fengi þá fæst atkvæðin, en I framboö hef ég ekki fariö oftar. Sóttist aldrei eftir þvi og svo hafa flokkarnir ekki þurft að kvarta undan vinnuaflsskorti á þeim vettvangi. —mhg Sjónvarp á morgun kl. 21.35 Alexandra Kollontaj (1872-1952) var ein um- deildasta kona sinnar sam- tíðar. Hún var náinn sam- starfsmaður Leníns og Trotskís, kommísar í fyrstu bolsévikkastjórn- inni og síðar sendiherra Sovétríkjanna í Noregi, AAexico og Svíþjóð, fyrsta kona heims sem gegndi sendiherraembætti. Um- deild varð hún fyrst og f remst vegna róttækra við- horf a sínna í kvenréttinda- málum. Hún var dóttir hershöfðingja og ólst upp við allsnægtir I Sankti Pétursborg. Ung að aldri giftist hún auðugum manni, en skildi við hann árið 1898 og fór til Sviss þar sem hún lagði stund á hagfræöi um tima. Þá var hún þegar orðin virkur félagi í byltingarhreyfing- unni, og næstu árin gaf hún út fjölda bóka og bæklinga um pólitisk efni. Móðir Alexöndru var af finnsk- um ættum, og ef til vill hefur það verið ástæðan fyrir þvi að Norðurlönd skipuðu alltaf sér- stakan sess í huga dótturinnar. Arið 1903 sagði Lenln, aö bækur hennar og greinar um stjórn- málaastandið I Finnlandi væru „óhjákvæmileg og nauðsynleg lesning". Skrif hennar fjölluðu þó mest um konur og verkalýðsmal. Af Alexandra Kollontaj Alexandra Kollontaj ritum hennar fyrir byltingu má nefna t.d. bækurnar „Þjóöfelags- legar hliðar kvennavandamáls- ins" (1909), „Skyggnst um I Evrópu verkalýðsins" (1911), „Nýjar konur" (1913), „Samfélagift og móðurhlutverk- ið" (1916), „Hver hagnast á strlö- inu?" (1915) og „Hver þarfnast keisarans, og hvernig er hægt að vera án hans" (1917), en síðast- nefnda bókin var skrifuð i Noregi. r Aróðursmeistari Fyrir byltinguna var Kollontaj víðförul mjög og hafði náið sam- starf við alla helstu forsprakka hinnar alþjóðlegu kommúnista- hreyfingar. Hún þotti góður áróð- ursmaöur og vann mikið starf sem slikur, einkum meðal verka- kvenna. Þegar fyrra striðið braust út var hún á Norðurlönd- um, og tók að sér að sjá um að koma bréfum og öðrum skrifum frá Lenin til viðtakenda i Rússlandi. Eftir febrúarbyltinguna I Rússlandi 1917 gat hún loks snúiö aftur til föðurlandsins, eftir 15 ára dvöl erlendis. Hún tók virkan þátt I áróðursstarfi bolsévikka I verk- smiöjum Pétursborgar og einnig meðal óbreyttra hermanna og sjóliða. Hún var handtekin sam- kvæmt skipun frá Kerenski I júli, en látin laus þegar Maxim Gorki lagði fram 5000 rúblur sem lausnargjald fyrir hana. Eftir októberbyltinguna var hún gerð að kommissar og fór með félagsmál I fyrstu stjórn bolsévikka. Veturinn 1918 gaf hún út margar bækur, sem flestar fjölluðu um kvennapólitik. Ariö eftir var hún send til Okrainu, þar sem gagnbyltingin var í fuílum gangi. Hún var send þangað sem reyndur áróöursmaður og verka- lýðsleiötogi. Dvölin þar varö þó ekki löng. Arið 1919 tók Kollontaj viö for- ystu I „kvennadeildinni" (sjenot- dél) sem miöstjórn flokksins hafði sett á laggirnar og sem fór með öll þau mál er vörðuðu konur og réttindi þeirra. Verkamanna— andstaðan A þessum fyrstu byltingarárum var Alexandra Kollontaj I hópi áhrifamestu flokksleiðtoga bolsé- vikka. En 1922 er hún gerö að sendiherra. Astæðurnar fyrir þvl hafa stundum vafist fyrir mönn- um, en ljóst má þó vera að ein helsta orsökin var afstaða Kollontaj til verkalýðsfélaga og hlutverks þeirra i þjóðfélaginu. Hún var I fararbroddi hóps sem kallaður var „Verkamannaand- staðan", og vildi spyrna gegn of mikilli miðstýringu, auka at- virmuly.ðræði og eftirlit verka- manna sjálfra með atvinnu- tækjunum. Skoðanir voru skiptar innan flokksins um þessi mál. Trotski og stuðningsmenn hans vildu gera verkalýðsfélögin að rikisstofnunum og hervæða fram- leiösluna. Þriöji hópurinn og sá fjölmennasti safnaðist kringum Lenin, sem vildi fara hinn gullna meðalveg. Verkamannaandstaðan varð ekki langllf. Sú krafa kom fram, að Kollontaj og 22 stuðningmenn Hún barðist fyrir kommúnisma og kynfrelsi hennar yrðu reknir úr flokknum, en af þvi varð ekki. Hálfu ári siðar var Kollontaj gerö að sendi- herra. En ástæðurnar hafa vafalaust verið fleiri. Róttæk kvennapólitlk Kollontaj fór mjög I taugarnar á ýmsum aðilum innan flokksins, þótt þeir þættust vitaskuld stefna að fullkomnu jafnrétti kynjanna. Eitt gleggsta dæmið um þetta er að finna f endurminningum Klöru Zetkin, þar sem hún segir frá löngu samtali sinu við Lenin. Lenin vildi koma á jafnrétti kynjanna og hafði um það mörg og fögur orð að nauðsynlegt væri að frelsa konuna undan þvi niður- lægjandi oki sem hún bjó við. Hann boðaði félagslegar lausnir á vandamálinu einsog marxistar fyrr og siðar hafa alltaf gert og gera enn. Konan átti að fá aðgang að atvinnulifinu og stjórnmála- lifinu og ýmiskonar stofnanir áttu að taka við þjónustu- og uppeldis- störfum hennar á heimilinu. Þar voru þau Kolontaj alveg á sama máli. Vatnsglas En Kollontaj gekk miklu lengra. Hún vildi þurrka út þau skil sem sett voru milli einkallfs og stjórnmála. I jafnréttsumræð- um þessara tima varð mikið fjaörafok út af „vatnsglaskenn- ingunni" svonefndu, sem Koll- ontaj var talin höfundur aö. Sam- kvæmt þeirri kenningu átti kynlíf að veröa konum framtlðarinnar jafn eðlilegt og sjálfsagt mál og aö drekka glas af vatni. Þessu gat Lenln ekki kyngt. I áðurnefndu samtali við Klöru Zetkin sagði hann m.a.: „Vissu- lega er nauðsynlegt að slökkva þorsta. En getur eðlilegur maður við eðlilegar kringumstæður lagst I ræsið og drukkið skolp? Eða drukkið úr glasi sem margar varir hafa óhreinkað?" 1 þessum umræðum kemur semsé fram gamalkunnur mis- munur á viðhorfum I jafnréttis- baráttunni. Mismunur sem enn er I fullu gildi, þótt vissulega hafi mörg vötn runnið til sjávar siðan 1922. Það sem siðar geröist I Sovétrlkjunum ætti einmitt að sýna betur en nokkuð annaö fram á réttmæti þeirrar róttæku kvennapólitikur, sem Alexandra Kollontaj var I forsvari fyrir. A fyrstu árum byltingarinnar var mikið talaö um ný sambýlis- form og nýtt siðferöismat. Þessar nýju hugmyndir sem flestar Framhald á bls. 21.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.