Þjóðviljinn - 15.04.1981, Blaðsíða 8

Þjóðviljinn - 15.04.1981, Blaðsíða 8
8 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Miövikudagur 15. apríl 1981 'QiliAr Úlsli Awn SLmr: am w . Miðvikudagur 15. aprll 1981 ÞJöÐVILJINN — SÍÐA 9 alltaf ^Tí áhuga - »:¦/'•' kvikmyndum Rætt vid Óskar Gislason, frumherja íslenskrar kvikmynda- geröar, sem er áttræður Ur„Siðast;j bænum i dalnum", f.v. Valdimar Lárusson, Þóra Borg og Jón Aðils. óskar Gíslason er átt- ræður í dag, þótt ekki verði það ráðið af útliti hans, hreyfingum eða tilsvörum. Þessi frumherji íslenskrar kvikmyndagerðar býr enn yfir þeirri skapandi for- vitni sem rak hann til að kaupa sér kvikmyndatöku- vél árið 1925 og festa síðan á filmu allt markvert sem gerðist i bænum. Það var ekki hlaupið að því að fá viötal við hann í tilefni afmælisins — ekki af því að hann væri ekki allur af vilja gerður að tala við mig, heldur af því að hann var önnum kafinn. ,#Ég þarf svo margt að út- rétta", sagði hann, „en komdu á mánudagsmorg- uninn". Loks er ég komin inn i stofu til Öskars í Þingholtsstrætinu. Þetta er ein af þessum stofum sem anda frá sér hlýju og minningum. Oskar kemur meö pilsner handa okkur og kveikir sér i smávindli. „Ég hef ekki reykt sigarettur i 10—15 ár, „ segir hann". þetta ku vera aðeins hollara". Eg spyr hann hvenær hann hafi fengið kvi km yndabakt eriuna. — Ég held ég hafi alltaf haft áhuga á kvikmyndum. Ég fór mikið i bio' þegar ég var strákur. Fimmtán ára byrjaði ég að læra ljósmyndun hjá Ólafi Magnús- syni. Svo var það 1919 að verið var að kvikmynda Sögu Borgar- ættarinnar hér i Reykjavik. Þeir höfðu byggt kirkju og baðstofu á tiíninu þar sem Iðnaöarmanna- húsið ernilna og þangað fór ég oft tilað fylgjast með. Ég stalst til að taka myndir Ur fjarska, en það var stranglega bannað. Svo kynntist ég kvikmyndatöku- manninum, sem hét Larsen, og eftir það fékk ég að taka myndir. Kynni min af Larsen hófust þannig, að hann hafði beðið Ólaf Magniísson að framkalla fyrirsig prufur vegna kvikmyndarinnar, en Ólafur var önnum kafinn og bað mig að taka þetta að mér. Larsen gaf mér uppskrift að framkallara og kom siöan alltaf með prufur til min og ég fram- kallaði. Þetta var nauðsynlegt til aö sjá Utkomuria hjá þeim, aðal- lega vegna lýsingarinnar. Eg gat svo notfært mér þessa kunnáttu mina siðar, þegar ég fór sjálfur að taka kvikmyndir. — Og hvenær gerðist það? — Það var 1925. Ég var þá bUinn að læra, hafði verið I Kaupmannahöfn og stundað þar nám hjá Peter Elfelt, sem var konunglegur ljósmyndari og jafn- framt brautryðjandi i danskri kvikmyndagerð. Ég hafði lika fengið að fylgjast með kvikmynd- atökum hjá Nordisk film i Valby. Svo kom ég heim 1922 og setti upp ljósmyndastofu að Kirkjustræti 10 ásamt Þorleifi Þorleifssyni eldra. Keyptar „græjur" En 1925 gerist það svo, að til min á stofuna kemur Guðmundur Daviðsson kennari. Hann átti kvikmyndatökuvél og sýningar- vél. Ég segi svona við hann: ,,Þú ættir nU að selja mér þessar græjur, Guðmundur". Og það varö Ur, að ég keypti þær af honum. Kvikmyndatökuvélin var kölluð Pathé Baby, og filmu- stærðin var niu óg hálfur milli- metri, þ.e. svolltið stærri en 8 mm, sem nU er algengt. Filman var Hka öðruvisi að þvi leyti að götin á henni voru á milli ramm- anna, en ekki meðfram þeim einsog nU tíðkast. A þessum tima þurfti maður náttUrlega að senda filmuna Ut i framköllun og blða svo eftir henni i mánuð eða meira. Mér leiddist biðin og fór að pukra við að fram- kalla sjálfur, bjó tU einfaldar græjurogþetta tókstbærilega hjá mér. Kvikmyndatakan var mér ennþá einsog hvert annaö heima- hobbi, ég var ekkert farinn að sýna opinberlega. En ég kvik- myndaði ýmsa viðburði i bæjar- Hfinu. Seinna varð ég fyrir miklu dhappi þegar kviknaði i á háa- loftinu hjá mér og megnið af þessum filmum brann. NU væri hægt að stækka 9 1/2 mm f ilmuna upp i 16 eða jafnvel 35 mm og sýna hana hvar sem er, og áreiðanlega hefði verið gaman að eiga margt af þvi sem brann. Seinna keyptiég mér 16 mm töku- vél og síðan hef ég tekið allar minar myndir á 16 mm. — Hver var fyrsta myndin sem þu sýndir opinberlega? — Það var Lýðveldishátiðin, 1944. Ég kvikmyndaði alla hátiöina og framkallaði jafn- óðum, þvi mér þótti nauösynlegt að syna hana sem allra fyrst. Ég vakti við þetta i þrjá sólarhringa og frumsýndi hana svo i Gamla biói, og bauð alþingismönnum og ýmsum embættismönnum á frumsýninguna. Myndinni var ágætlega tekiö og hUn var sýnd i uppundir hálfan mánuð i Gamla biói. — Og þar með varstu kominn út I kvikmyndagerðina af fullum krafti? — Já, næst gerði ég mynd um sjtímannadaginn, sem hét tslands hrafnistumenn og svo kom Reykjavlk vorra daga, sem var frumsynd I tveimur hlutum 1947 og 1948. HUn er mjög löng, eitt- hvað um 6 timar I allt. — Var þetta ekki erfitt, fjár- hagslega? — JU, þetta var óttalegt basl. Enég gat alltaf fengiðlánaðef ég var orðinn blankur, og alltaf var einhver sem vildi skrifa upp á vixla fyrir mig. Svo samdi ég við leikarana, að þeir fengju ekki borgað fyrren ég væri byrjaður að sýna myndina. Mér skilst að þeir hafi sama háttinn á, ungu mennirnir nUna, a.m.k. sumir hverjir. Ungu mennirnir — Vel á minnst, hvernig list þér á þessa ungu menn, sem eru inína að gera kvikmyndir? — Alveg ljomandi vel, og myndirnar þeirra eru reglulega góðar. Þeir hafa lika verið að læra þetta erlendis I mörg ár, flestir, og eru mjög klárir. En ég er nU svo gamaldags, ef ég á að segja þér alveg einsog er, að mér finnst ekki gaman að myndum sem eru afstrakt. Mér finnst það ekki eiga heima i kvikmyndum. — ÞU varst nú ekkert gamal- dags þegar þú varst að taka myndina Agirnd á siniiin tima, fyrir þrjátiu árum. Var hún ekki sannkölluð frammúrstefnumynd á þeim u'ma? — JU, sjáðu til, það er kannski annað þegar maður er ungur. JU, þaðmá segja það, að Agirndhafi verið frammUrstefnumynd. — Hvar eru myndirnar þínar geymdar núna? Eru þær allar I þinni vörslu? — Já, og þær eru flestallar frummyndir. Ég á að visu kopiur af Siðasta bænum I dalnum og Reykjavíkurævintýri Bakka- bræðra, enda hafa þær verið sjíndar oftast, fyrir utan Björgunarafrekið við Látrabjarg, en þá mynd á Slysavarnafélagið. Ég hef verið að hugsa um að sækja um styrk til að gera kopiur af hinum myndunum. Björgun við Látrabjarg — Var Björgunarafrekið gerð eftir pöntun frá Slysavarnafélag- inu? — Já, þeir báðu mig að gera mynd um björgun Ur sjávarháska og um starfsemi félagsins. I desember 1948, ári eftir að breski togarinn Dhoon strandaði undir Látrabjargi, var ég staddur fyrir vestan og var að kvikmynda. Þórður á Látrum, sem tekið hafði pattib]örguninni árið áður, skrif- aði handrit f yrir mig og stjórnaði tökunni, mjög klár maður. Og svo gerist pað sem Þórður kallaði „lán i óláni" — það strandaði breskur togari undir Hafnarmula við örlygshöfn. sunnanvert við Patreksfjörð. Björgunarsveitin var þá öll með okkur i kvik- myndatökunni, og það var lagt af stað um leið og fréttiri barst, gengið alla nóttina og komið á strandstaðinn um tiuleytið morg- uninn eftir. Veður var mjög slæmt, kafaldsbylur. En um leið og við komum á strandstað var linu skotið Ut i togarann og menn- irnir halaðir i land hver á eftir öðrum, og ég kvikmyndaði allt saman. Þannig náði ég raunveru- legri björgun, sem var mjög lik þeirri sem við vorum að fjalla um, þ.e. björguninni við Látra- bjarg. Þegar fréttist um strandið og að björgunin hefði verið kvik- mynduð buldu skeytin á mér Ur öllum áttum — allir vildu fá að syna myndina. En ég vildi halda mig við handritið sem gert hafði verið fyrir Slysavarnarfélagið og fella björgunina inn i þá mynd, sem ég gerði. — ÞU hefur þá ekki orðið rfkur á þessu? — Nei, ég fekk bara það sem um var samið frá Slysavarna - félaginu. Reyndar hafði ég sett upp 20.000 krónur, en þeir hækkuðu það upp i 30.000 vegna þess að ég náði þessari frægu björgun. Myndin var sýnd út um alla Evrópu og ég frétti siðar að hUn hefði haldið Slysavarna - félaginu uppi i tvö ár. Ég var hæstánægður með það — þetta var mitt framlag til þessa merka félags. Nýtt hlutverk — Sumar myndir þinar þekkja allir, einsog t.d. Siðasti bærinn i dalnum og Reykjavikurævintýri Bakkabræðra. En mig langar til að spyrja þig um mynd sem ég hef aldrei séð, Nýtt hlutverk. — Já, fyrstu talmyndina mina. Hana gerði ég 1954. HUn var svört-hvít og ég f ramkallaði f ilm- una sjálfur. Það var mjög þægi- legt og heilmikill sparnaður. Ég framkallaði á kvöldin og gat svo sýnt leikstjóranum, Ævari Kvaran, árangurinn að morgni. Nýtt hlutverk var gerð eftir smásbgu Vilhjálms S. Vilhjálms- sonar. HUn var lesin i útvarpi og mér leist vel á hana. Þorleifur Þorleifsson yngri samdi fyrir mig handritið aö þessari mynd og mörgum fleiri. Hann var lika að- stoðarleikstjóri. Þorleifur var mjög klár strákur; hann var ljós myndari og svo laghentur að hann stjórnaði leikmynda- gerðinni fyrir mig — ég hafði ekkert vit á trésmíði eða þess- háttar. Þorleifur hefur bUið til lágmyndir sem eru orðnar mjög þekktar hér i bænum. En hann var óguriega litillátur, vildi aldrei láta bera neitt á sér. 1 Nýju hlutverkisegir frá göml- um verkamanni sem getur ekki hætt að vinna, þótt lUinn sé og veikur. öskar Ingimarsson lék gamla manninn, og þau Guðmundur Pálsson og Gerður Hjörleifsdóttir léku son hans og tengdaddttur. Þetta var fyrsta islenska kvikmyndin þar sem talið var tekið upp samhliða myndinni. Þegar Islenska sjónvarpið hóf starfsemi sina var Óskar ráðinn þangað til að skipuleggja ljós- myndadeildina, og starfaði þar i tíuár. Eftiraðhann hætti störfum hjá sjónvarpinu efndi hann til mikillar ljósmyndasýningar að Kjarvalsstöðum sumarið 1976. Lokaspurningin til Öskars að þessu sinni er: Hvað hefurðu verið að fást við siðan? (Það er augljóst að þessi sikviki maður er ekki sestur i helgan stein). — Ég hef nU mest verið að dunda við að skrásetja ýmsar filmur minar, sem ég hafði ekki komist til að ganga frá áður. NU og svo kvikmynda ég enn....fyrir sjálfan mig, á 16mm filmu. Ég stend upp og þakka fyrir mig, enda er óskar farinn að gjóa augunum á klukkuna. Hann á sjálfsagt eftir að Utrétta margt i dag. _ih Vilhjalmur Sigurjónsson okukennari dagskrá Það er allt annað en bílbelti sem okkur vantar til öryggis við akstur. Það eru endurbætt umferðarlög með nánari útfærslu, eiik sá hrærigrautur sem umferðarlögin eru nú Bílbelti á alls ekki að lögleiða Umferðarmál okkar hafa verið og eru enn I slæmu ástandi. Flestir geta verið sammála um að þar þurfi mikilla og skjótra Ur- bóta við. En hvað er mest aðkall- andi? Sjálfsagt verða menn seint sammála um það frekar en annað, eða hvað? Okukennarafélag tslands hélt fund fyrir nokkru og bauð á þann fund yfirmanni Umferðarmála ráðs til að spyrja hann hvað efst væri á baugi I umferðarmálum. Hann kvartaði um fjárskort og hUsnæðisleysi en sagði þó að unnið væri að þvi máli af fullum krafti sem nauðsynlegast væri og drífa ætti I gegnum Alþingi á þessum vetri. Þetta brennandi áhugamál hans var að lögleiða bflbeltin. Þá vil ég nefna fund klúbbsins „Oruggur akstur" I Reykjavlk, nú fyrir stuttu. Þar lýstu þeir svo- kölluðu ráðamenn þvl yfir, að málið væri svo til komið I gegn. Það er stórmerkilegt hvað viö hér á hjara veraldar erum sein- heppnir með ýmsa svonefnda „raöamcnn", sem oft nota póli- tiska aðstöðu til þess að komast I vaidastöður, og finnst manni sumir þeirra litið hafa til brunns að bera nema valdahrokann. Hvað snertir skipulag gatna og umferðarmála álitégað við séum meira en óheppnir, við erum aö sigla hraðbyri inn I lögregluriki. Umferðarmál okkar eru I þvl ófremdarástandi að vart er hægt að sökkva dýpra. Og hvað er gert? Ekkert. Þeir háu herrar, sem sitja inni skrifstofum og hugsa og „spekúlera", virðast ekki vera I takt við veruleikann né skilja hvað aö er og hverra úr- bóta þarf við. Þeirra verkefni er að finna upp ný lög til aö dreifa athygli almennings frá þvi ófremdarástandi, sem óvönduð og óákveðin umferðarlög hafa skapað, svo og fáránleg tUlkun þeirra þ.e. afskiptaleysi lögreglu af margvlslegum brotum en hreinar ofsóknir I sambandi við það, sem gefur sektir: meintan, of hraðan akstur. NU er það svo, að ýmsar heföir hafa skapast hér I umferðinni, sumpart vegna fáfræði og sum- part vegna óákveðinna umferðar- laga og úreltra. Við höfum tapað af lestinni og fylgjumst ekki með eðlilegri þróun umferðarmála. Kannski er það einmitt þess- vegna sem þeir menn, sem ferð- inni ráða i þessum malum, vilja nU láta að sér kveða? Nú skal hengja hvern einasta tslending I bílbelti. Eg skora á hvern einasta alþingismann að hugsa sig um tvisvar áður en hann greiöir þvl atkvæði. Við skulum atiiuga hvað þetta I raun og veru þýðir. I fyrsta lagi þýöir það mestu skattheimtu, sem nokkurn tima hefur þekkst á tslandi. Athugið, að nU munu ekki nema brot Ur prósenti allra landsmanna nota beltin. Almennt mun yfirgnæf- andi meiri hluti þjóöarinnar vera andvlgur slikri skikkan. Lög- leiðing þýðir sekt. Lögleiðing þýðir slys, meiri og alvarlegri en margan grunar. Lögleiðing þýðir að ef Utaf ber og bllbelti eru ekki notuð ganga tryggingarfélög á lagið og ökumaður eða eigandi bifreiðar er bótaskyldur fyrir hverskonar slys og tjón. Lög- leiðing þýöir aukningu á lögreglu til að taka menn og sekta, en það þýðir aftur fleiri slys og óhöpp, eins og reyndar aðferðir lögregl unnar við radarmælingarnar gera nU þegar. Það er allt annað en bflbelti sem okkur vantar til öryggis viö akstur. Það er endurbætt um- ferðarlög með nákvæmari Ut- færslu, ekki sá hrærigrautur, sera- nU er. Hversvegna eru færustu menn I umferðarmálum ekkert spurðir um þessi mál? Til dæmis baul- vanir ökumenn eins og leigubil- stjórar? Er það kannski vegna þess að það á að skikka þá til þess að hengja hvern einasta mann i bilbelti? Hvaö á leigubllstjóri aö gera ef farþegi t.d. neitar að nota bílbelti? Svar óskast. Hvað á leigubilstjóri að gera ef leigutaki neitar að borga bllinn án þess að hafa notað hann? Hversvegna eru ökukennarar ekki spurbir um bil- beltin? Svarið verður það sama og áður hjá þeim háu herrum: Það skal I gegn. Fyrir nokkrum árum kom ég þar að, sem fólksvagn hafði oltið nokkrar veltur. Nokkru áður sáust tveir menn sitja I framsæti þessa bils. Þegar að var komið var toppurinn — þakið — lagt niöur og krumpað fast aö sætis- bökunum, stýrið „kýlt" inn I bak framsætis, ökumaöur lá endi- lagur skáhalt eftir framsæti og niður á gólf, með höfuðiö fjær stýri en meö fætur skorðaða undir stýri við ökumannssæti. Farþegi lá á gólfinu aftur i. Þessir menn sluppu óbrotnir vegna þess, að þeir voru ekki i bflbeltum. Um tvo bændur veit ég, sem I ohöppum lentu I vatni. Báðir voru I bilbeltum og hefðu drukknað ef þeim hefði ekki tekist að skera þau af sér. Annar þessara manna taldi þó kraftaverk að þetta tókst, svo aðframkominn var hann, og vissi aðeins, aðhann var með hnif I vasanum og tókst að ná honum. Um eitt slys hef ég heyrt þar sem fórnarlambiö tætti hold frá beini á mörgum fingrum viö aö reyna að losna Ur bilbelti niðri I vatni. Maðurinn drukknaði. Eg skora á alla alþingsmenn að ana ekki að óhappaverki sem þessu. Abyrgðin er svo mikil að réttara væri að láta fara fram þjóðaratkvæbagreiðslu um slikt mál. Vilhjálmur Sigurjónsson, ökukennari. Frá upptöku á „Nýju hlutverki" óskar (t.v.) og Ævar Kvaran, leikstjóri, ræðast við. Bakkabræður storma upp Bankastræti. Leikararnir voru Valdimar Guðmundsson, Jón Glslason og Skarphéöinn Ossurarson. Listahátíð fatlaðra Byggðalagsnefnd JC-BreiðhoIts hefur undanfarið starfað að verk- efni, sem hlotið hefur nafnið „Listahátið fatlaðra" I Reykja- vík. Verður hún haldin I Alfta- mýrarskólanum I Reykjavlk dag- ana 16.—20. april. Hér er um að ræða sýningu á hlutum og verk- um eftir fatlaða ásamt ýmsum uppákomum, sem fatlaðir munu annast. Meðal þess, sem til sýnis verðurer: Myndlist, handavinna, höggmyndir, gull- og silfurmunir, körfugerð og margt fleira. Þá munu fatlaðir flytja tónlist og ýmis önnur skemmtiatriði. Eftirtalin félög taka þátt i þess- ari sýningu: Blindravinafélagið, Geðvernd, Heyrnleysingja- skólinn, Landssamtökin Þroska- hjálp og Sjálfsbjörg. Auk þess sem margir einstaklingar innan félagann a munu sýna þarna verk sln. Tilgangur með þessari „Lista- hátíð" er fyrst og fremst sá að vekja fólk til umhugsunar um málefni fatlaðra og hvers þetta fólk er megnugt, þrátt fyrir föUun sina. AHur hagnaður af sýning- unni mun renna til þeirra félaga- samtaka, sem þátt taka I sýning- unni. Eins og fram hefur komið er þetta eitt af verkefnum JC-hreyf- ingarinnar en þeir starfa nU undir kjörorðinu „Leggjum öryrkjum »&"• -SK Gefa fötiuðum þjcdfiinartœki A 61. aðalfundi Verkstjóra- félags Reykjavíkur, sem hefur innan sinna vébanda um 600 verk- stjóra Ur öllum starfsgreinum, voru kjörnir I stjórn form. Haukur Guðjónsson, ritari Anna M. Jónsdóttir, gjaldkeri Jörgen M. Berndsen, varaform. Högni Jonsson og varagjaldk. Birgir Daviðsson. Einar K. Gislason sem verið hefur I stjórn félagsins 1 18 ár og RUtur Eggertsson frá- farandi gjaldkeri báðust undan endurkjöri. Fundurinn samþykkti að gefa þjálfunartæki til Styrktarfélags lamaðra og fatlaðra I tilefni af Ari fatlaðra. V.F.R. á þrjú sumarhús og dvelja að sumarlagi 30-35 fjól- skyldur I VerkstjórahUsunum sér til hvildar og ánægju.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.