Þjóðviljinn - 09.06.1989, Blaðsíða 16

Þjóðviljinn - 09.06.1989, Blaðsíða 16
ist af landi og þjóð og á íslandi kynntist hann djassara, Gunnari Ormslev, sem hann seturíflokkmeðþeim albestu. þegar ég hitti hann þennan eftir- miðdag á Borginni sagðist hann vilja svaraspurningunni: „Hvaðerþettafyrir- bæri sem kallað er djass?", sem að sjálf- sögðuvarlátiðeftir honum. Hvaóerfyrir- bærið djass? Cab segir að djass sé í sínum huga þriggja stafa orð; ást. Djass geti ekki falið í sér hatur vegna þess að hann sé búinn til af fólki sem vilji vera hamingjusamt og vilji vera frjálst í sinni hamingju og deila henni með öðrum í gegn- um tónlistina. Hann segir að djass geti til að mynda alls ekki endurspeglað stríð. „Ef ég má komast þannig að orði þá endur- speglar djass ákveðna tegund af sósíalisma á milli fólks. Hann get- ur fengið fæturna til að dansa og hendurnar til að klappa og hann mismunar ekki fólki. Éf þú elskar djass hlýtur þú einnig að elska fólk." Á rúmlega fjörutíu ára ferli hefur fólk oft komið til Cabs og spurt hann hvers konar djass hann spili. „Og þá dettur mér alltaf í hug svar sem Fats Woller gaf konu nokkurri sem kom til hans og spurði; Mr. Woller getur þú sagt mér hvað er djass? Woller horfði á konuna og sagði „kæra kona ef þú veist ekki hvað djass er komin á þennan aldur, leiktu þér þá ekki að honum." Ég ólst upp við djass frá sveiflutímanum og seinna Be bop tímanum og fram til dagsins í dag hefur þetta verið minn djass. Blúsinn er síðan annar hand- leggur. Besti blúsinn hefur alltaf verið spilaður af djasstónlistar- mönnum en hann endurspeglar önnur persónueinkenni og aðrar aðstæður." Getur blús endurspeglað hat- ur? Blús getur endurspeglað hatur, hann getur endurspeglað ör- væntingu og missi. Ef einhver nákominn manni deyr getur blús- inn endurspeglað þær tilfinning- ar. Hann getur endurspeglað sorg og ég myndi segja að blúsinn væri í grundvallaratriðum trúar- legs eðlis. Ef litið er á gospel- tónlistina frá kirkjum svartra í Bandaríkjunum er ljóst að hún hefur í sér mikinn blús þótt hún byggi ekki á honum. Þess vegna verður gospeltónlist æ vinsælli um allan heim, svo vinsæl að í Iöndum eins og Bretlandi og Hol- landi eru menn að semja sína eigin gospeltónlist án þess að taka hana frá kirkjum svartra í Bandaríkjunum". Gefekkimikiö fyrir fönkdjass „En þetta er blúsinn. í dag höf- um við hins vegar margar tegund- ir af djass. Fönkdjass, rokkdjass, freedjass og avantgardedjass. En öll þessi nöfn leiða mann sem vill fá að vita „hvað er þetta fyrirbæri sem kallað er djass", á villigötur. Ástæðan fyrir því að djassnafninu hefur verið hnýtt aftan við þessi tónlistarheiti er alfarið viðskiptaleg. Með því að gefa þeim titil og gera þau að fé- laga djassins verða þessi tónlist- arheiti seljanleg og markaðshæf vara. Þetta gildir um plötufyrir- tækin, útgefendur og þá sem gefa út tímarit um tónlist. Ef djassnafnið hefði ekki verið tengt þessum tónlistartegundum hefðu margar þeirra horfið fyrir löngu. Unglingur til dæmis sem hefur gaman að freedjass, veit sennilega ekkert um tónlistar- sköpun Duke Ellington, Jelly Roll Morton og Louis Armstrong svo einhverjir séu nefndir. Hann þekkir ekki einu sinni nöfnin þeirra. En ef þú spyrð þennan sama ungling hvort hann hafi gaman af djass, svarar hann „Já ég hef gaman af freedjass". Hann getur ekki lýst því hvað djass er vegna þess að freedjass og avantgardedjass eiga sér engan grunn og þessar tónlistartegundir eru ekki útsettar eins og djass í sínu upprunalega formi. Persónulega hef ég ekkert gaman af þessum djassi. Sá djass sem ég elska er frá árunum upp úr 1920 og fram á sjötta áratuginn. Það er sú tónlist sem hefur verið viðurkennd sem þjóðarlist í Bandaríkjunum, sem hluti af bandarískri menningu og þar á bás er ekki freedjass eða avantgardedjass, heldur tónlist fyrstu pílagríma djassins sem höfðu eitthvað að segja um líf sitt og aðstæður og gerðu fólk ham- ingjusamt. f lok áttunda áratug- arins hvarf öll sköpun í þess hátt- ar djass. Núna eru gömlu upptökurnar frá Basie, Lunceford, Ellington, Woody Herman og fleirum, orðnar safngripir og dýrgripir hjá þeim sem eiga þær. Margar þeirra hafa verið gefnar út á geisladisk vegna þess að það verður erfiðara með hverjum mánuðinum að komast yfir upp- runalegu plöturnar, sem auðvit- að gerir þær síðan verðmætari." Spilar aldrei eins „Ég elska djass vegna þess að hann gefur mér sjálfstæði í lífinu, ég er ekki bundinn neinu. Ég tek auðvitað tillit til þess fyrir hverja ég er að spila og reyni að fara eftir þeirra kröfum en ekki eingöngu eigin löngunum. En jafnvel þótt skiptingin væri jöfn er ég samt frjálsari en ef ég þyrfti að spila með hljómsveit kvöld eftir kvöld sama „prógrammið" með sömu áherslum. Tónlistin mín er aldrei eins frá einu kvöldi til annars, hún er alltaf að breytast. Þótt ég spili sömu lögin sjö kvöld í röð breytast áherslurnar og blæbrigð- in þannig að ég fæ ekki leið á henni. En margir hljóðfæraleik- arar eru í hljómsveit allan sinn feril, jafnvel stór nöfn eins og Co- unt Basie og Duke Ellington. En ef þú ert í hljómsveit færðu bók með völdum lögum sem breytast ekki og það er ekki ætlast til þess að þau breytist. Það er ætlast til þess að þú spilir eins og sá sem var á undan þér í hljómsveitinni." Cab nefnir kunningja sinn Paul Weeden í þessu sambandi en hann býr nú í Noregi og hefur komið nokkrum sinnum til ís- lands. Á síðasta ári gekk hann til liðs við Count Basie en hann hafði áður spilað á gítar með Bas- ie þegar Freddy Green var vant við látinn. Það eru nokkur ár síð- an Green lést og Cab segir hann hafa verið frumlegan tónlistar- mann í stíl og hann hafi átt sitt í sérstæðum stfl hljómsveitar Basie sem helgaðist af sérstæðu sam- spili bassa, gítars, tromma og pí- anóleiks Basie. En Paul entist ekki nema fimm mánuði með Basie. „Hann hefur nefnilega sömu skoðun og ég og margir aðrir, að þó að það sé gott að spila með Basie og það veki athygli á manni sem hljóðfæraleikara, verður það leiðigjarnt með tím- anum. Tónlistin verður leiðinleg þegar hún er spiluð eins aftur og aftur. Freddy Green spilaði sjaldan sóló þegar hann var með hljóm- sveitinni, þótt hann væri mjög góður hljóðfæraleikari og spilaði fallega. En Paul hefur held ég miklu meira að segja og fær frek- ar útrás fyrir það með því að flakka um einn og spila og honum er alltaf vel tekið, hvort sem er á ítalíu, íslandi, í Hollandi eða annars staðar. Mummi (Guð- mundur Steingrímsson) vinur minn segist spila með Paul þegar hann komi til íslands. Mummi sagði mér að Paul hefði sett upp „Workshop" fyrir íslenska gítar- leikara og að mínu mati geta þeir varla fengið betri kennara." Ræturnar eru í Af ríku „En ég er semsagt ástfanginn af djassi og verð það alltaf. Fyrir mér er djassinn annað hjóna- band. Eg er líka hrifinn af annarri tónlist til dæmis klassískri tónlist. En framar öllu er ég hrifinn af afrískri tónlist, hvaðan sem er frá Afríku. Venjulega tek ég með mér í ferðalög tíu til fimmtán snældur með afrískri tónlist. Og ef mig langar að hlusta á tónlist frá Senegal, Malí, Ghana, Níger- íu eða Sære, er hún alltaf við hendina. Þetta er mér mjög mikilvægt því með þessu er ég alltaf tengdur uppruna mínum. I afrískri tónlist heyri ég djassinn eins og hann var á sínum berns- kuárum. Ég ræddi þetta eitt sinn við Max Roach, sem er frægur trommari og spilaði með Charlie Parker Dizzy Gillespie kvintett og er enn að og kennir við Cam- bridge háskóla í Massachusetts. Við komum báðir fram á North Sea Jazz Festival í Haag í Hol- landi 1978 ogþar ræddum við afr- íska tónlist. Eg minnti hann á að árið 1964, þegar ég var í New York, hefði ég kynnt „talking drum" fyrir honum sem ég hafði tekið með mér frá Nígeríu. En Roach hafði þá aldrei spilað á slíka trommu áður. Hann var ánægður að fá trommuna því hún býr yfir mjög sérstökum hljóm. Síðan fórum við að tala um taktb- rigði. í djassi getur trommari spil- að með mörgum bassaleikurum og þeir vita allir hvar þeir eiga að koma inn. En í afrískri tónlist er þetta alls ekki svona. í afrískri tónlist er það taktur- inn sem er tónlistin sjálf. Fram- haldið í tónlistinni ræðst af því „samtali" sem hljóðfæraleikar- arnir eiga hver við annan. Það er ekki ætlast til þess að trommu- leikarinn spili það sama í hvert skipti. Hann talar með hljóðfær- inu á alveg sama hátt og menn tala með munninum og hjartanu. Ég kom því í kring að Roach færi til Ghana í gegnum menning- arskiptaáætlun. Hann fór til Accra og kenndi þar afrískum trommuleikurum bandarískan trommuleik við Legon háskólann og fékk á móti kennslu í afrískum trommuleik. Þetta sagði Roach mér að hefði verið stærsta stund- in í lífi hans. Með þessu var hann að vitja rótanna sem hann hafði langað til að gera lengi og mér var ánægja að geta gefið honum tæki- færið til þess. Á fimmta áratugnum var ég í New York og þar kynntist ég Ro- ach. Á þeim tíma var mjög frægur djassstaður í borginni sem hét „Minton's Play House". Þar spil- uðu Charlie Christian, Thelonius Monk, Fats Navarra, Lee Morg- an, Dizzy Gillispie og fleiri. Menn fengu ekki mikla peninga fyrir að spila þarna og yfírleitt fengu djassarar lítið borgað. En við hugsuðum heldur ekki svo mikið um peninga, aðeins um að búa til góða tónlist. í dag hafa hlutirnir auðvitað breyst." Bandaríkin standa sig illa Það fer fyrir hjartað á Cab hvað djassi er lítið haldið á lofti í Bandaríkjunum í dag. Hann segir mér frá nýlegu sjónvarpsviðtali við Dizzy Gillespie sem var tekið þegar hann fékk heiðursnafnbót við einhvern háskóla í Bandaríkj- unum, fyrir framlag hans til tón- listarinnar og útbreiðslu hennar um heiminn. Þar sagði Dizzy að það þyrfti Evrópuríki til að styðja við djassinn með ýmsum hætti en bandarísk stjórnvöld sinntu því svo gott sem ekkert. Við höfum misst þá bestu úr „gamla genginu", ef ég má orða það þannig, og ég verð sorg- mæddur í hvert skipti sem ég les djasstímarit og les um þá sem fall- ið hafa þann mánuðinn. Ég get verið stoltur af því að hafa þekkt þá flesta persónulega. Ég verð 68 ára gamall í september og hef spilað síðan 1936. Á þeim tíma hef ég hitt flesta þá stærstu í djassheiminum og hljóðfæra- leikarana í hljómsveitunum þeirra og stofnað hljómsveitir með mörgum þeirra. En núna spila ég einn vegna þess að það gefur mér mikið frelsi, eins og ég sagði áðan. Það þýðir þó ekki að ég hafi ekki gaman af því að djamma með öðrum." Það sem er einna skemmti- legast við djassinn að mati Cabs, er hvað hann er hvetjandi tónlist- artegund fyrir hljóðfæraleikar- ana. Menn haldi kannski að þeir hafi náð tökum á öllum kúnstun- um en svo þegar þeir spila með öðrum opnist augu þeirta fyrir einhverju nýju. Með K.K. sextett Cab kom fyrst til íslands árið 1952 fyrir tilstilli Svavars Gests. Svavar kom honum í samband við K.K. sextettinn og þar hitti Cab Gunnar Ormslev. „Gunnar var mjög sérstakur hljóðfæra- leikari. Þegar ég heyrði hann spila í fyrsta skipti man ég að ég trúði varla mínum eigin eyrum. Hann var svo þróaður tónlistar- lega, hann sagði alla réttu hlutina með leik sínum og skildi hvað hann var að segja. Almenningur var í raun og veru ekki tilbúinn fyrir Gunnar og þannig var þetta á fleiri stöðum. I Hollandi var til dæmis trommuleikari sem hét Wessel Ilckens og hann og sextett hans voru langt á undan sínum tíma. En því miður, alveg eins og Gunnar, dó hann áður en hann fékk fulla viðurkenningu. Núna eru veitt árlega sérstök Ilckens djassviðurkenning eins og hér á íslandi er veitt sérstök viður- kenning í nafni Gunnars, Orms- lev." Um og eftir seinna stríð segir Cab að fólk hafi ekki verið mót- tækilegt fyrir djass. það sem orð- ið hafi djassinum til lífs hafi verið að Evrópa var að jafna sig eftir stríðið, þannig að lifandi tónlist var vinsæl og fólk var aftur farið að fara út og skemmta sér. Hann segist einu sinni hafa spurt klúbb- eiganda, sem var frægur með endemum fyrir það hvað hann borgaði illa, hvers vegna hann borgaði svona lítið. „Mig langaði að drepa hann þegar ég heyrði svarið. Hann sagði við mig: Cab, veistu ekki að djassleikarar spila miklu betur þegar þeir eru svang- ir?" Þetta viðhorf til djassleikara hefur haldið þeim á mörkum fá- tæktar. Tónlistarmaður, sérstak- lega djasstónlistarmaður, verður að hafa ímynd. Fyrsta ímynd djassins var áfengi og ég tel það kraftaverki líkast að ég skuli vera lifandi í dag vegna þess að það magn af áfengi sem ég hef drukk- ið í gegnum tíðina fyllir örugglega heilt haf. En ég var sterkur fyrir og drekk ekki nálægt því eins mikið núna. Ég dreypi aðeins á koníaki en annars drekk ég bara rauðvín og bjór. En við höfum hins vegar misst marga tónlistar- menn og djasstónlistarmenn vegna misnotkunar á áfengi." Cab gerir stutt hlé á máli sínu en heldur svo áfram að tala um aðra tónlistarmenn. „Ég hef orð- ið fyrir áhrifum frá öllum þeim tónlistarmönnum sem mér hefur þótt eitthvað til koma. Þetta á líka við um söngvara eins og Billy Hollyday, sem hefur alltaf verið í miklu uppáhaldi hjá mér. Hún scgir meira með söng sfnum en nokkur maður getur komið fyrir á bók. Dexter Gordon hitti ég á fimmta áratugnum þegar hann lék með hljómsveit Earl Hines. Það var sko hljómsveit í lagi; Dexter Gordon, Fats Navarra, Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Billy Eckstein og Sarah Vaughn, hreint ótrúleg hljómsveit. Einn besti félagi minn er Roy Eldridge sem spilaði mikið með Lester Young. Hann var átrún- Ég spurði dre hvort hann < leikiðblúsog svaraði:hvaí il?Þettavaral segjaþurfti.l Jim Smart. 16 SÍÐA - NÝTT HELGARBLAÐ Föstudagur 9. Júnf 1989

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.