Þjóðviljinn - 13.06.1989, Blaðsíða 9

Þjóðviljinn - 13.06.1989, Blaðsíða 9
ERLENDAR FRETTIR Bryndís Dagsdóttir var við nám í Peking umþriggja ára skeið. Hún rœðir við blaðamann Þjóðviljans um reynslu sína ogþróun mála í Kína Bryndís Dagsdóttir. Mynd:Jim Smart. námsmenn sem rísa upp og f á all- an almenning með sér. Og þá gegn stjórnvöldum en ekki í þágu einhverra leiðtoga hans gegn öðr- um einsog í menningarbylting- unni, með Maó en gegn Deng og fleirum. Nú er mælt að Deng hafi stuðl- að að frama ,frjálslyndra" flokksmanna á borð við Hu Yao Bang og Zhao Zyjang. Hvers vegna sneri hann við blaðinu og varð „harðlínumaður", eða var hann það kannski ætíð, hitt bara misskilningur erlendis? Deng hefur aldrei verið á því að taka upp nýja stjórnhætti eða eitthvað í likingu við vestrænt lýðræði. Honum þótti ágætt að gera breytingar á efnahagskerf-. inu að vestrænni fyrirmynd til þess að bæta þjóðarhag en vildi láta þar staðar numið. Hafði eng- an hug á því að gera tilraunir með eitthvað í líkingu við vestrænt lýðræði. Orsök þess að hann sneri baki við Hú Jaobang og lét setja hann af sem formann kom- múnistaflokksins í ársbyrjun '87 var sú að Hú tók ekki einarðlega afstöðu gegn lýðræðiskröfu fœru sínufram? Varðstþú vör við þessa þróun? Ég er ekki kunnug þessu með skattheimtuna en það hefur verið stefna stjórnvalda sjálfra að draga úr miðstýringu í efnahags- lífinu og það náttúrlega losar um tök þeirra á stjórn landsins í heild. Þau hafa komið upp þess- um frjálsu efnahagssvæðum þar sem heimilt er að taka erlend lán, erlend fyrirtæki fá að athafna sig og Kínverjar sjálfir að koma á fót eigin rekstri. Og raunar er þetta efnahagsfrjálsræði ekki ein- skorðað við þessi svæði heldur hefur það orðið í mismiklum mæli um gervallt Kína. Þurfa menn sem fara út í eigin rekstur ekki að fá heimildir frá embœttismönnum og flokksfor- kólfum og býður það ekki spill- ingu heim? Bakdyrnar óspart notaðar Jú, það þarf alltaf einhver leyfi og þá er betra að hafa góð sam- bönd. Og það er alveg viðtekin, hefðbundin aðferð í Kína að nota Kínverskir námsmenn Lýðræði og aftur lýðræði Bryndís Dagsdóttir hélt í fyrra- vor alfarin frá Peking, höfuð- borg Kina, eftir þriggja ára námsdvöl. Hún þekkir vel til þeirrar lýðræðishreyfingar námsmanna sem ráðamenn brutu á bak aftur af skefjalausri hörku og grimmd í fyrri viku. Hún tók til að mynda þátt í mótmælaað- gerðum námsmanna um ára- mótin '86-'87 sem leiddu til þess að þáverandi formaður Kom- múnistaflokks Kína, Hu Yao Bang, var sviptur embætti. Það var einmitt við andlát hans nú f maíbyrjun að námsmenn fóru á kreik að nýju. Kom það þér á óvart hve um- fangsmikil mótmœli námsmanna voru orðin og hve mikilli hörku stjórnvöld beittu tilþess að brjóta á bak aftur lýðræðishreyfinguna? Það kemur á óvart að þeir skuli hafa beitt hernum á námsmenn. En stúden t amótmælin koma ekki á óvart. Það voru mikil mótmæli áramótin '86-'87. Þá var ég í mót- mælagöngu sem hófst við Pek- ingháskóla en ekki höfðum við gengið nema smáspöl þegar við vorum orðin a.m.k. 10.000. Lög- reglan reyndi að stöðva gönguna og hvatti fólk til þess að halda heim en hafði sig lítið í framrm' og um 2.000 gengu alla leið að Torgi hins himneska friðar. Og svo voru mótmælaaðgerðir skömmu áður en ég fór í maí í fyrravor. Þá voru haldnir fjöl- margir útifundir á skólalóð Pek- ingháskóla. Þá var málflutningur námsmanna á sömu nótum og áður en ekki farið í neinar göngur vegna þess að lögreglan gætti þess vandlega að mótmælaað- gerðirnar færu ekki fram nema á skólalóðinni. Engu að síður komst sá orðrómur á kreik að verkamenn í hverfunum í kring hefðu efnt til mótmæla gegn verðhækkunum á matvælum. í þessum aðgerðum á háskóla- lóðinni vom veggspjöld óspart notuð en engin slagorð höfð í frammi gegn Deng Xiaoping né stjórnvöldum. Hvorki í mótmæl- unum í fyrravor né um áramótin '86-'87. Höfuðkröfurnar voru um aukið lýðræði og betri kennslu- hætti og bættan aðbúnað kennara og námsmanna. Kennarar eru illa launaðir og námsmenn óttast það að verða settir í kennarastöður. Eru einhverjir námsmenn öðr- um fremur í fylkingarbrjósti mótmælenda og hverjar eru ná- kvæmlega þær pólitísku kröfur er þeir setja á oddinn? Alveg frá mótmælunum um áramótin '86-'87 hefur höfuð- krafan verið um aukið lýðræði en sérstaða hreyfingarinnar nú var sú að mótmælin beindust ekki síður gegn spillingunni £ stjórnkerfinu, þeim klikuskap sem þar viðgengst hvarvetna. Þannig að krafist er umbóta á ríkjandi kerfifremur en einhverra róttœkra skipulagsbreytinga? Þetta er nokkuð fjölþætt. En á oddinum eru kröfur um aukið lýðræði á stjórnmálasviðinu því miklar breytingar hafa átt sér stað í efnahagskerfinu á síðustu 10 árum og þær sóttar í vestrænt efnahagskerfi. í mótsögn við þetta er að engar breytingar hafa átt sér stað í stjórnkerfinu. Fjöl- miðlafrelsi er lítið, ekki hefur verið slakað á ritskoðun og skoð- anafrelsi er takmarkað. Út fyrir rammann Það sem hefur gerst er að menntamenn og háskólanemar og sumir fjölmiðlamenn leyfðu sér að ganga lengra en heimilt var því þeir sáu breytingarnar í efna- liagskerfinu og það hvatti þá til þess að fara út fyrir rammann sem stjórnvöld settu pólitískum afskiptum almennings. Þetta hef- ur að því leyti verið ólíkt því sem gerðist í Sovétríkjunum að lýð- ræðisfmmkvæðið kom að neðan, úr röðum menntamanna og í trássi við kommúnistaflokkinn og Námsmenn við „Frelsistyttu" sína þegar mótmælin voru ( há- marki á Torgi hins himneska friðar. Hún var ögrun og þeir voru ógn sem oddvitar kommúnista- flokksins þoldu ekki. ríkisstjórnina, en í Sovétríkjun- um voru það nýir leiðtogar sem hrintu af stað glasnosti og perest- rojku. Hvöttu þegnana til þess að tjá sig um allt sem þeir töldu fara aflaga. Er einhver hliðstæða á milli mótmælahreyfingarinnar nú og Rauðu varðliðanna sem á sínum tíma báru uppi menningarbylting- una? Nei. Það held ég að sé ekki hægt að segja, þetta er af allt öðr- um toga spunnið. Menningar- byltingin byrjaði sem valdabar- átta innan flokksins en ekki þrýstingur að utan. Þá var al- menningur fenginn upp á móti menntamönnum og náms- mönnum att saman. Nú eru það námsmanna í mótmælunum þá. Það þótti Deng alltof langt gengið. Nú hefur mikið verið rætt um lýðræðiskröfu námsmannahreyf- ingarinnar í fréttum. Er átt við fulltrúalýðrœði og fjölflokkakerfi einsog tíðkast hér vestra? Hefur dæmigerður kínverskur sveita- maður einhvern skilning á slíkri lýðræðiskröfu? Kannski ekki. 20 af hundraði Kínverja býr í borgum þannig að þetta er kannski hlutfallslega lítill hluti sem hefur aðgang að nægum upplýsingum og þekkir þær breytingar sem eru að verða innan og utan Kína. Það er erfitt að átta sig á því hvað hinum 80 prósentunum finnst og hvort það sé yfírleitt gerlegt að koma upp fulltrúalýðræði og fjölflokkakerfi í Kína. Það komu fram kröfur í nýafstöðnum mótmælum um að afnumið verði einræði kommún- istaflokksins en ég veit ekki hve útbreidd sú skoðun er meðal Kín- verja. Þetta er svo gífurlega fjöl- menn þjóð og það er út af fyrir sig gríðariegt verk að hafa stjórn á henni. Það eitt að halda fóiks- fjölgun í skefjum og reyna að koma i veg fyrir mannfjölda- sprengingu er ærið verk. Það sem helst gæti orsakað hrun efnahags- kerfisins væri að mahnfjölgunar- áætlun kínverskra stjórnvalda, að hver hjón eignist ekki nema eitt barn, færi út um þúfur. Því það er óvefengjanlegt að þeir geta ekki brauðfætt fleiri og vilji þeir eiga fjármagn aflögu til þess að tæknivæðast og byggja upp nútímalegan iðnað verða þeir að ná tökum á fólksfjölgunarvand- anum. Slíkar framfarir verða ekki hjá þjóð sem ekki getur brauðfætt sig. Nú las ég fyrir skemmstu að miðstjórnin í Peking hefði verið farin að missa tökin um stjórn- völinn fyrir tveim árum, sícattar innheimtust illa og ýmsir fork- ólfar í sýslu- og fylkisstjórnum bakdyrnar. Jafnvel þótt ekki sé annað en að fólk vilji skipta um herbergi á háskólagörðum þá er farið inn bakdyramegin. En það sem ekki síst hefur ýtt undir spill- ingu var ákvörðun um að heimila mönnum innan stjórnarinnar að stjórna rekstri fyrirtækja og auðgast. Þarna fengu þeir tvöfalt vald og hafa óspart misnotað stöðu sína í stjórnkerfinu og í röðum flokksins. En nú hefur orðið afturkippur í efnahagsmálum sem einkum hef- ur bitnað á borgarbúum. Er hann orsök þess að verkamenn hafa í auknum mœli gengið til liðs við mótmælahreyfingu námsmanna? Það hefur verið mikil verð- bólga að undanförnu, verð á mat- vælum hefur hækkað alveg gífur- lega á síðustu árum og sérstak- lega mikið í vetur herma heim- ildamenn mínir í Kína. Og þótt stjórnvöld hafi sett á verðstöðvun í vetur hafa nauðþurftir haldið áfrain að hækka á frjálsum mark- aði. Rætt er um að hagur um 30- 40% íbúa borga hafi versnað mjög á umliðnum árum. Þetta hefur náttúrlega hvatt verka- menn til þess að ganga til Uðs við stúdenta. Telur þú að ráðamenn hafi aldrei haft annað i hyggju en að brjóta lýðræðishreyfinguna á bak aftur með valdi? Það er erfitt að segja hvað þeir hafa verið að hugsa og erfitt að ráða það af gjörðum þeirra. Kannski hefur verið kornin af stað valdabarátta innan flokksins áður en námsmannamótmælin hófust, undir yfirborðinu, og hún skerpst og leitt til uppgjörs vegna ógnunarinnar frá lýðræðis- hreyfingunni. Annars vegar hafi verið umbótamenn sem vildu eiga viðræður við námsmenn og hinsvegar harðlínumenn sem voru því andvígir. Það er erfitt að komast að hinu sanna en svo mikið er víst að harðlínumenn hafa náð yfirhöndinni. ks Þrlðjudagur 13. júní 1989 ÞJÓÐVILJINN - SÍÐA 9

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.