Þjóðviljinn - 29.12.1990, Blaðsíða 17

Staðið upp
frá
bókaborði
Það er gaman að opna nýja
bók, reka nefið ofan í kjölinn og
finna af henni lyktina. Bækur
fylla okkur eftirvæntingu sem við
vitum ekki hvað úr verður og get-
ur eins verið að þijár af hverjum
íjórum bókum sem við lesum eða
Qórar af hveijum fimm valdi okk-
ur vonbrigðum. Og þá má spyija:
Eigum við að fara í fylu og segja:
andskotans aumingjaskapur er
þetta í rithöfundunum? Reyndar
ekki: náttúran er eyðslusöm og
skriftaráráttan líka og við verðum
að búast við því að fátt eitt af les-
máli komist á land eftir hrakninga
á tímans hafi. Mestu varðar í bili
að okkur finnist það ómaksins
vert að svamla áfram í bóka-
flaumnum, hnusa af honum.
Ekki nema
nafniö
Semsagt: við vitum vel að það
er vandræðaskapur að tala um
Bókina sem stóreflis kú helga í
þjóðlífinu. Sægur af bókum eru
einnota drasl ef í það er farið, en á
sinn tilverurétt í þeim skilningi,
að við viljum að íslenska sé notuð
til allra hluta, líka til að fara með
ábyrgðarlausa væmni, æsingar og
slúður. Til eru líka heilir flokkar
bóka sem eiga ekkert sameigin-
legt nema nafnið. Nefnum til
dæmis samtalsbækur og aðrar
endurminningar, þar er eins og
við öll vitum allt mögulegt að
finna, allt frá snöggsnoðnu yfir-
borðshjali í upptalningastíl til
bestu bókmennta. Allt fer eftirþvi
hvort sá sem frá segir hafi það
næmi á heiminn sem stefhi út fyr-
ir hvunndagslegt geðleysi og
minnisdeyfð og hvort inn í rit-
starfið kemur sú vandvirkni og
þolinmæði sem þarf til að fylgja
eftir reynslunni. Þegar þetta gerist
eins og í bók þeirra Megasar og
Þórunnar Valdimarsdóttur nú í ár
þá erum við nokkuð ánægð með
okkar hlut og látum okkur það í
léttu rúmi liggja sem rýrara er.
Nú beygi ég hjjá...
En eitt er meira en skiýtið: við
riQum gjama upp minnisverð tíð-
indi og ómerkileg og segjum allra
handa ævisögur, en samt dregst
það oft og lengi að semja metnað-
armiklar ævisögur merkismanna.
Nú kom til dæmis út þriðja bókin
á skömmum tíma um Einar skáld
Benediktsson og er Gils Guð-
mundsson þar að verki. En eins
og hann segir sjálfur: þetta er ekki
„Ævisagan" (ekki sú úttekt sem
a.m.k. reynir að gera það sem
ekki er gjörlegt: að verða hin
„endanlega bók“ um manninn),
heldur einskonar safh til sögu
Einars skálds og dregið til hennar
víða úr blaðagreinum, frásögnum
og minningabrotum. Slíkt rit get-
ur vissulega verið ómaksins vert
og meira en það: en það skyldi þó
ekki vera íslenskur menningar-
sjúkdómur sem eina ferðina enn
kemur hér fram: við drögumst að
ákveðnu efni, en það
er eins og snerpu skorti til að
fara um það það áleitnum hönd-
um og - í þessu dæmi hér - kann-
ski vitum við vitum enn ekki hvað
gera skal við goðsögnina um Ein-
ar Benediktsson.
Ljóöiö og heföin
En þegar spurt er að því hvað
sé að gerast í bókmenntunum, þá
höfum við ósjálfrátt í huga virð-
ingarstiga sem við klifrum upp
þar til við stöndum í þrepi með
nýjum skáldskap. Því næst getum
við gripið um höfuð okkar og
sagt: Það er óðs manns æði að
segja hvað er að gerast núna, tím-
ans tennur eiga eftir að hjálpa
okkur að naga okkur til niður-
stöðu í þeim efnum. Við vitum
það eitt um ljóðlist til dæmis, að
menn yrkja mikið og gefa mikið
út sjálfir, eins og í fyrra og hitteð-
fyrra. Sé spurt um „ríkjandi
hneigð“ verður fátt um svör:
margir andar á kreiki. Ungt skáld
(Hrafn Andrés Harðarson) vonar
að bækur séu tímasprengjur: „Ef
þú opnar þær/ springa múrar/
tíma og rúms“. Við vonum það
sama, en það veit enginn hvort
eftir muni ganga: kannski hefur
vöknað í púðrinu svo aldrei kem-
ur hvellur heldur barasta hviss?
Það skáld sem mest gengur
gegn straumi á árinu er reyndar sá
sem er rækilegast bundinn hefð-
inni og menningararfinum öllum,
Kristján Ámason: eða hafa menn
ekki heyrt árum saman þann söng
að bókmenntagæfan sjálf væri
fólgin í uppreisn gegn hefðinni?
Nema hvað: Kristján gerði meira
en að ganga gegn straumi, hann
tók á sig byrðar menningarsög-
unnar og lét þær ekki sliga sig,
öðru nær: ekki er Drottinn alveg
dauður og ekkert gerir hann kind-
arlega...
Ljóörænan, upp-
gjörið og treginn
Og skáldsagan er ekki dauð.
Ljóðræna skáldsagan á sér ágæt-
astan fulltrúa í Svefnhjóli Gyrðis
Elíassonar, en byijendur sækja
líka inn á þennan vettvang og í
leiðinni verðum við þess vör í þó
nokkrum mæli að ungir höfundar
hafa difið sér ofan í bókmennta-
fræðina og taka hana með sér inn
í sögur sínar. Nú þarf að taka það
ffarn, þvi miður, að einn maður
hefur ekki allt lesið: tii dæmis á
þessi hér ólesinn Pétur Gunnars-
son og þá útsmognu endurheimt
hvunndagslífsins sem menn hafa
lofað í nýrri skáldsögu hans, það
sama má segja um Rauðu dagana
Einars Más. Kannski er fáfróðum
samt leyfilegt að setja Einar Má í
flokk með verkum sem stunda
uppgjör eða aíhjúpun, en slíkar
skáldsögur urðu fieiri. „Síðasta
orðið“ eftir Steinunni Sigurðar-
dóttur er, eins og ritdómar hafa
rakið, að verulegu leyti saman
sett úr minningagreinum. Þær rit-
smiðar liggja náttúrlega vel við
höggi, en það er ekki barasta ver-
ið að „afhjúpa“ þann hálfsann-
leika (lygi) sem fram kemur í
þeirri þjóðariþrótt, heldur er i
leiðinni haldið uppi ísmeygileg-
um efasemdum um „áreiðanleik"
fleiri heimilda, hvort heldur væri
opinskárrar játningar eða einka-
bréfa: Allir erum við leikarar á
sviði. Fríða Á. Sigurðardóttir
komst yfir mjög margt í skáld-
sögu sinni „Meðan nóttin líður“:
þar er nútímakona að rifja upp líf
nokkurra kynslóða kvenna og um
leið og lýst er þeim vítahring
ófrelsis sem um þær var dreginn,
þá rikir í sögunni tregi bundinn
því að nútímakonan hefur glatað
einhveiju þvi sem mæður hennar
áttu, henni hefur orðið minna en
skyldi úr því ffelsi sem hún nýtur
umnfram þær. Treginn er reyndar
einhver sterkasti strengurinn í ís-
lenskri skáldsagnagerð (og hefur
oftar en ekki verið skopstældur
fyrir bragðið). Treginn 'er til
dæmis sjálf alvaran á bak við al-
þýðilegar gamansögur ársins,
„Bændabýti“ hins kunna skálds
Böðvars Guðmundssonar og
„Böndin bresta“ eftir nýliðann
Ammund Backmann. Treginn
eftir veröld sem var i dreifðum
byggðum landsins, þótt svo sög-
unar harki af sér með ærslum eða
þá með stórfenglegum fáránleika
þess lífs sem koma skal.
Verk sem vinna
þarff
Ekki má koma of víða við í
svona spjalli. Nefnum þó að ís-
lensk náttúra er í hávegum höfð í
bókaútgáfu og er þá reynt að sam-
eina glæsilega möguleika ljós-
myndatækni og prentverks og
fróðleik ýmiskonar. Svo er líka
verið að vinna verk sem hver
menningarþjóð verður að glíma
við fyrr en síðar. Eins og að koma
út íslenskri alffæðiorðabók sem
þeir hjá Emi og Örlygi reyndust
nógu kjarkmiklir til að ráðast í og
verður ekki betur séð en þetta sé
glæsilegt rit í sínum stærðar-
flokki.
Það er líka haldið áfram þjóð-
þrifaverkum í þýðingum ágætra
bókmennta, en vaxandi dugnaður
á því sviði á síðari ámm með til-
styrk þýðinga-
sjóða er kann-
ski það sem
áþreifanlegast
verður þegar
menn leita að
ffamíor í
bókaútgáfu
hér á landi.
Fjarlægö og
nálægö
Nú skal ekki geta um nema
eina bók. Hún geymir þýðingar
Helga Hálfdanarsonar á öllum
fom- grískum harmleikjum sem
varðveist hafa, mikil bók að von-
um, um 1200 síður. Það em mikil
tíðindi þegar slík bók kemur út og
verður helst líkt við Shakespeare-
þýðingar Helga sjálfs, þýðingar
Sveinbjamar Egilssonar á Hómer
og svo Biblíuþýðingar. Að fletta
þessum þýðingum á verkum
Æskilosar, Sófóklesar og Evripi-
desar er að seilast eflir undram
veraldar. Það er svo ótrúlega
margt fram komið í þessum 25
alda gömlu textum af því sem
menn hafa glímt við í skáldskap
allar götur síðan, og þegar við les-
um í þeim erum við sífellt að
undrast það hve vel við könnumst
við okkur:
Dauðlegra manna marklaust
lif
met ég sem skuggann af ekki
neinu.
Hverjum fékk auðnan í aðra
hönd
annað en sýndar-gengi
sem brunnið er út fyrr en að
er gáð
eins og roðinn á kvöldsins
himni?
segir í Ödípúsi konungi. En
um leið verðum verðum að forð-
ast ofmetnað þess sem heldur að
hann skilji allt: Við megum aldrei
gleyma því hve langt við erum
komnir frá þessari „nánd“, að
fom-grískur heimur er okkur
framandi, hann er ókunnar slóðir,
ráðgáta sem við leysum ekki úr
hvemig sem við reynum.
Arni
Bergmann
Laugardagur 29. desember 1990 NÝTT HELGARBLAÐ — SÍÐA17