Þjóðviljinn - 04.01.1991, Blaðsíða 7

VIÐHORF
Þróun alþjóðamála og sjálfstæði smáþjóða
Aramótahugleiðing að austan
Árið 1990 hefur verið afar
viðburðarikt á alþjóðavettvangi.
Lýðræðisbyltingin sem gekk yfir
Austur-Evrópu á árinu 1989 festi
sig í sessi í mörgum fyrrvenjndi
„alþýðulýðveldum“ og náði undir
árslokin einnig til Albaníu. Nýjar
ríkisstjómir settust þar að völdum
að undangengnum almennum
kosningum og þjóðarleiðtogar
eins og Vaclav Havel og Lech Va-
lesa eru tákn þeirra miklu um-
skipta sem orðin eru í stjómarfari
landanna.
í Sovétríkjunum hefur verið
sviptingasamt og nú um áramót
ríkir þar mikil óvissa í stjómmál-
um. Viðleitni Gorbasjoffs og
stuðningsmanna hans til lýðræð-
islegra umbóta hefur mætt vax-
andi andstöðu, sem fengið hefiir
byr vegna ört versnandi efnahags-
ástands og stjómleysis í vöm-
dreifingu. Sú mikla spilling og
neðanjarðarkerfi sem rikt hefur
um langt skeið í efnahagslífi,
dafnar nú meir en nokkm sinni í
skjóli upplausnar og deilna á
stjómmálasviðinu. Fullkomin
óvissa er um framvindu mála hjá
þessu hmma risaveldi, þar sem
miðstjómarvaldið í Moskvu reyn-
ir að standa gegn kröfum ein-
stakra sovétlýðelda um sjálf-
stjóm. Afsögn Sjevardnatsés ut-
anríkisráðherra fýrir fáum vikum
er táknrænn atburður og aðvaran-
ir hans um einræði á næsta leiti
kunna að verða að áhrínsorðum
fyrr en varir.
Afstaða manna í Vestur-Evr-
ópu til Sovétríkjanna er nú sem
löngum fyrr harla misjöfn og
mótsagnakennd. Sjálfstæðisbar-
átta einstakra lýðvelda eins og
Eystrasaltsríkjanna fær í reynd
litla áheym hjá leiðtogum innan
Evrópubandalagsins og í Banda-
ríkjunum, enda andstæð hugsun-
arhætti stórvelda. Þó væri óskor-
að sjálfstæði þessara ríkja og þar
með upplausn sovéska ríkjasam-
bandsins að líkindum skjótvirk-
asta aðgerðin til efhahagslegrar
endurreisnar og úrbóta á skelfi-
legu ástandi í umhverfismálum á
umráðasvæði Sovétríkjanna.
Svigrúm Gorbatsjoffs forseta til
samninga um útgöngu einstakra
lýðvelda úr ríkjasambandinu er
vafalaust afar lítið og þvi má bú-
ast við hörðum átökum áður en
þau fái sjálfstæði sitt viðurkennt.
Tfmi kalda stríðsins og
hemaðarbandalaga ætti að
vera liðinn
Þrátt fyrir óvissa framvindu
mála í Sovétrikjunum ber flestum
saman um að tími kalda striðsins
sé liðinn og ekki verði snúið til
baka til þess ástands sem rikti fyr-
ir 5 árum í Evrópu. Með sam-
þykkt leiðtogafundarins i Paris
19.-20. nóvember var formlega
settur punktur aftan við skeið eft-
irstríðsáranna og innsiglað af-
vopnunarferli síðustu ára.
Lýðræðisþróunin í fyrrum
leppríkjum Sovétríkjanna ætti
m.a. að vera trygging fyrir því að
í Mið-Evrópu verði ekki um að
ræða afturhvarf til fyrra ástands
tortryggni og vígvæðingar. Hem-
aðarbandalögin sem risaveldin
byggðu upp í kringum sig við
upphaf kalda striðsins ættu einnig
að heyra sögunni til. Segja má að
það gildi nú þegar um Varsjár-
bandalagið, en hins vegar keppa
ýmis öfl innan NATÓ að finna
því framtíðarhlutverk á hemaðar-
sviði, m.a. utan við hefðbundið
svæði eins og nú nýverið við
Persaflóa. íslendingar þurfa að
gjalda varhug við þeirri þróun,
eins og síðar verður að vikið.
Hjörleifur Guttormsson skrifar
Bandaríkjaher hverfur ekki
ótilkvaddur frá Islandi
Með þeim breytingum sem nú
hafa orðið á meginlandi Evrópu
kunna ýmsir að telja sjálfgefið að
Bandaríkjamenn leggi niður her-
stöðvar sínar hér á landi. Jafhvel
og veita aðhald gegn misbeitingu
valds og ójöfnuði.
Allt er þetta háð því að við
glötum ekki því sjálfstæði sem
ávannst fyrr á þessari öld og höld-
um löggjafarvaldi hjá Alþingi,
dómsvaldi hjá innlendum stofh-
Það er fásinna að ætla að ís-
lendingar hefðu einhliða
hag af þvi að verða þátttak-
endur í Evrópsku efnahagssvæði.
Leiða má að því líkur að afleið-
ingamar yrðu fjármagns- og
fólksflótti úr landi í mun meiri
Ætla íslenskir stjórnmálamenn
að tala fyrir því á næstu mánuðum og árum,
að við leggjum Island niður
sem fullvalda ríki og köstum okkur í náðar-
faðm Evrópustórveldisins?
heyrast slíkar raddir úr röðum
andstæðinga herstöðvanna.
Vissulega em þær röksemdir sem
bomar vom fram á sínum tíma
fyrir inngöngu Islands í NATÓ og
gerð „vamarsamningsins“ 1951
orðnar enn veikari en áður, og
þeir sem lögðu trúnað á þær
kunna að álykta sem svo að brátt
hljóti herinn að hverfa frá Kefla-
vík án þess að íslendingar stuggi
við honum. Hér er að minni
hyggju um rangt mat að ræða.
Bandaríkin óskuðu eftir herstöðv-
um hérlendis á fimmta áratugn-
um, ekki fyrst og fremst vegna
tímabundinna aðstæðna, heldur
sem lið í langtíma stefnumörkun,
þar sem þeir ætla íslandi að vera
til ffambúðar útstöð í hemaðar-
kerfi meginlands Norður-Amer-
íku. Ekkert bendir til þess að sú
stefna þeirra hafi breyst. Við Is-
lendingar komumst ekki hjá því
að svara því, hvort við ætlum
okkur slikt hlutskipti.
Baráttan fyrir hlutlausu Is-
Iandi utan hemaðarbcndalaga og
án herstöðva er því enn á dagskrá,
þótt styijaldarógnin hafi fjarlægst
um sinn. Þeirri baráttu hlýtur að
tengjast krafa okkar um afvopnun
á höfunum og að hætt verði sigl-
ingum með kjamavopn og um-
ferð kjamorkuknúinna skipa og
kafbáta innan íslenskrar auðlinda-
lögsögu.
Kostir þess að vera sjálf-
stæð smáþjóð
Við Islendingar höfum ástæðu
til að rifja upp þá kosti sem því
fylgja að vera fámenn þjóð og
hafa stjóm eigin mála í landinu.
Það er ekki síst nauðsynlegt um
þessar mundir þegar stór banda-
lög og hagkvæmni stærðarinnar
em af mörgum talin lausnarorð.
Ótvírætt samhengi er milli
náttúmgæða landsins, lífskjara og
fólksfjölda. Þetta á ekki síst við
um okkur íslendinga sem byggj-
um efhahag okkar flestum þjóð-
um meira á afrakstri fiskimiða,
jarðargróða og orkulindum. Svo
mun verða um langa framtíð, þótt
takist að skjóta fleiri stoðum und-
ir þjóðarbúskap okkar. Því þurf-
um við að gæta þess að halda yf-
irráðum yfir þessum auðlindum
og afrakstri þeirra og stjóma nýt-
ingu þeirra með almannaheill i
huga.
Smæð þjóðarinnar á að auuð-
velda okkur sýn yfir efhahags-
starfsemi í landinu og skiptingu
þjóðarteknanna. í okkar litla sam-
félagi vegur hver einstaklingur
meira en hjá stórþjóðum og mis-
skipting auðs og valda verður
sýnilegri en ella. Hér á því að vera
auðveldara að tryggja lýðræðis-
lega þátttöku almennings í
ákvörðunum en hjá stærri þjóðum
unum og framkvæmdavaldi í
höndum islenskrar rikisstjómar.
Nú er hins vegar svo komið, að
hafhir em samningar um aðild ís-
lands að Evrópsku efnahags-
svæði, sem skerða mun til muna
svigrúm þjóðarinnar til sjálf-
stæðra ákvarðana, ef fer sem
horfir um efni hans og slíkur
samningur yrði lögfestur. Enn af-
drifaríkari væri innganga landsins
í Evrópubandalagið, eins og vikið
verður að hér á eftir.
Heimsbyggðin fylgist nú með
því hvemig hriktir í innviðum
Sovétríkjanna, þar sem m.a.
Eystrasaltsríkin em að reyna að
hrista af sér ok miðstjómarvalds-
ins í Moskvu og endurheimta
sjálfstæði sitt. Alþingi íslendinga
hefur nýverið ítrekað stuðnings-
yfirlýsingar við baráttu þeirra og
minnt á sjálfsákvörðunarréttinn.
Er ekki fólgin í því furðuleg mót-
sögn að dást að og styðja sjálf-
stæðisviðleitni smáþjóða eins og
Eystrasaltsríkjanna, en stefna um
leið að því að tengja Island inn í
ríkisheild Evrópustórveldis?
Evrópumálin í brennidepli
Samskiptin innan Evrópu
hafa mikið verið á dagskrá allt
síðasta ár. Annars vegar hefur
umræðan snúist um Evrópskt
efnahagssvæði og aðild íslands
að því, hins vegar um að beina að-
ild að Evrópubandalaginu. Þriðji
kosturinn, að Island standi utan
við hvom tveggja og skapi sér
óháða stöðu með samningum,
hefur minna verið ræddur. Skoð-
ankannanir hafa leitt í ljós mikla
vankunnáttu almennings um
þessi mál og er það áhyggjuefni.
Umtalsverður hluti landsmanna
virðist jafnvel halda að við séum
nú þegar hluti af Evrópubanda-
laginu! Spyija má hvort réttlætan-
legt sé við slíkar aðstæður að
stefha að því að gera innan
skamms bindandi samninga um
gmndvallarhagsmuni þjóðarinnar
fyrir langa framtíð.
Halda mætti af málflutningi
ráðamanna að yfirstandandi
samningaviðræður snúist fyrst og
fremst um tollfijálsan aðgang fyr-
ir fiskafurðir og takist að semja
um þau efhi sé bjöminn unninn.
Þetta er hættuleg blekking. Meg-
inefni samninga um Evrópskt
efnahagsvæði (EES) er um það að
þátttökuþjóðir samþykki lög og
reglur EB og taki burt hindranir í
vegi fjármagns, fólksflutninga og
hvers kyns viðskipta innan Vest-
ur-Evrópu, en haldi þeim út á við,
t.d. gagnvart Norður-Ameríku og
Japan. Með aðild að EES væmm
við þannig að einangra okkur
gagnvart öðrum svæðum en Vest-
ur-Evrópu og afsala okkur rétti til
samninga við þau.
mæli en ef við stæðum utan við
og leituðum tvíhliða samninga
um okkar hagsmunamál. Fyrir
tveimur ámm sömdu Bandaríkin
og Kanada um einskonar efna-
hagsbandalag og gerðu samning
sem ranglega hefur verið kenndur
við fríverslun. Undanfari hans
vom miklar pólitískar deilur í
Kanada. Nýlega var sagt frá þvi
mati kanadíska alþýðusambands-
ins, að það sem af er samnings-
timanum hafi tapast hátt í 300
þúsund störf í Kanada vegna fjár-
magnsflótta suður á bóginn.
Að gerðum EES-samningi
ættu allir Vestur-Evrópubúar
sama rétt og við íslendingar til að
kaupa hér og stofnsetja fyrirtæki
og til að flytja óhindrað fjármagn
til og frá landinu. Aðeins er gert
ráð fyrir undantekningum í fisk-
veiðum og frumvinnslu sjávar-
afia. Sama máli gegnir um vinnu-
afl, nema þar sem sérstaklega
reynir á málakunnáttu.
Evrópsku efnahagssvæði yrði
eins og Evrópubandalaginu
stjómað frá Brussel og gert er ráð
fyrir að tengja dómsvald að því er
samninginn varðar við Evrópu-
dómstólinn í Lúxemborg. Eftir að
gerður hefði verið samningur af
þessu tagi væri Alþingi ekki
nema svipur hjá sjón sem löggjaf-
arsamkoma og hluti af dómsvald-
inu flyttist úr landi til yfirþjóð-
legrar stofnunar.
Enginn veit um þessar mundir
hvort saman næst um EES-samn-
ing á árinu 1991 og í hvaða formi.
EFTA-ríkin hafa nú þegar dregið
mikið í land með kröfur sínar um
undanþágur frá EB-reglum. Staða
þeirra hefur veikst til muna eftir
að Svíþjóð hefur boðað umsókn
um aðild að Evrópubandalaginu
þegar á þessu ári. Svo getur því
farið að þegar á næstu mánuðum
lokist þau sund, sem íslenski ut-
anríkisráðherrann og samninga-
menn hans hafa reynt að halda
opnum af miklu kappi. Að mínu
mati átti Island aldrei erindi í
þessa ferð, heldur eigum við að
fjalla um hagsmunamál okkar
gagnvart Evrópubandalaginu
milliliðalaust.
Aðild að Evrópubandaiaginu
fráleitur kostur
Hver svo sem niðurstaðan
verður um EES-samning er ljóst
að Islendingar þurfa að móta af-
stöðu sina gagnvart Evrópu-
bandalaginu á næstu árum. Sterk
öfl hér innanlands með forystu
Sjálfstæðisflokksins í fararbroddi
eru þegar farin að boða að sækja
beri um aðild að bandalaginu.
Slíkt er með miklum ólíkind-
um, svo fjarri sem mér virðist það
vera íslenskum hagsmunum í
bráð og lengd.
Evrópubandalagið þróast nú
óðfluga í átt að ríkisheild með
sameiginlegri efnahagstefnu og
gjaldmiðli, einum seðlabanka og
samræmdri utanríkisstefnu að ör-
yggismálum meðtöldum. Til
skamms tíma gátu menn talað
fyrir aðild að EB og sagt í leiðinni
að eitthvað stæði eftir af alþjóð-
legu sjálfstæði. Nú er ljóst að
bandalagsríkin stefna að samruna
í einu og óskiptu ríki, þótt óvissa
sé um hraða þess ferlis og áfanga
á þeirri leið.
Ætla íslenskir stjómmála-
menn að tala fyrir því á næstu
mánuðum og árum, að við leggj-
um Island niður sem fullvalda ríki
og köstum okkur i náðarfaðm
Evrópustórveldisins? Ef einhver
nauður ræki menn til að mæla fyr-
ir slíku væri málið skiljanlegra,
en þar sem slíku er ekki til að
dreifa er þetta óráðin gáta.
Lítum aðeins á stöðuna gagn-
vart undirstöðuatvinnuvegi okkar
sjávarútveginum. Sameiginleg
fiskveiðistefna EB gerir ráð fyrir
að svæði utan 12 mílna séu sam-
eiginleg veiðisvæði fyrir fisk-
veiðiflota bandalagsins. Það sem
fram hefur komið um endurskoð-
un á þessari stefhu á næstu árum
gerir hana síst fysilegri fyrir ís-
lendinga. Á móti kemur það
óhagræði í tollum sem við búum
við af hálfu bandalagsins. Það er
viðfangsefni stjómvalda nú og á
næstu árum að leita hagstæðari
viðskiptasamninga við bandalag-
ið. Þeim munum við ná ef beitt er
í senn festu og þrautseigju Við
höfum góða stöðu í þessu máli,
aðeins ef við stöndum saman um
heildarhagsmuni. Til þess þarf
hið fyrsta að móta heildstæða
sjávarútvegsstefhu. Það er vöntun
á fiski á mörkuðum EB eins og
víðar, ekki síst gæðavöru eins og
við höfum að bjóða. Okkar hags-
munir em að skapa sem mest
verðmæti úr þeirri vöm, áður en
hún er flutt úr landi. Að því eigum
við að einbeitá okkur, og hafa um
leið stjóm á ferskfiskútflutningi.
Samtök atvinnurekenda í
sjávarútvegi hafa á síðustu tveim-
ur ámm mótað aðstöðu sína til
Evrópubandalagsins. Það er sam-
dóma álit samstarfsnefhdar þeirra
„að ekki komi til greina að sækja
um aðild að EB miðað við núver-
andi kringumstæður og núverandi
sameiginlega sjávarútvegsstefhu
bandalagsins eða samþykkja
kröfu þeirra um veiðiheimildir.“
Hér er talað skýrt og það er
gott fyrir islenska stjómmála-
menn að haf slíkan bakhjarl þegar
rætt er við bandalagið um okkar
hagsmunamál.
biendingareigaval
Á árinu 1991 ganga íslend-
ingar að kjörborði í alþingiskosn-
ingum. Niðurstaða þeirra kosn-
inga getur orðið afdrifarík fyrir
framvindu mála hérlendis um
langa framtíð. Ef þau öfl styrkjast
og fá yfirhöndina sem binda vilja
Island fast við efnahagsblokkir í
Evrópu, að ekki sé talað um inn-
göngu i Evrópubandalagið, þren-
gist um sjálfræði Islendinga og
svigrúm. Allt er það að nauð-
synjalausu og andstætt langtima-
hagsmunum okkar. Við eigum
ekki að láta einangra okkur innan
múra Evrópustórveldis, en halda
þess í stað stjómtækjum i eigin
höndum og samskiptaleiðum
opnum við heiminn allan.
Landsmönnum öllum óska ég
gleðilegs árs og þakka samskipti
á liðinni tið.
Neskaupstað, á gamlársdag
1990
Föstudagur.4, janúar ÞJÓÐVILJINN -
i' f i f( i %Tf f v .*» v ■
SlÐA 7