Dagblaðið Vísir - DV - 21.12.2002, Blaðsíða 47

Dagblaðið Vísir - DV - 21.12.2002, Blaðsíða 47
-h ! LAUOARDAGUR 21. DESEMBER 2002 f~Í' <3lCf Ct f"t> iCi C? SLÞ^m Jólasveinar um klofhir upp í háls með klær Slðasti sveinninn fýrir fingrum, kringlótta fæt ur og engar tær I I Jólasveinninn er „vinur" barnanna og færir þeim gjafir í skóinn síðustu dagana fyrir jól og er ómissandi á jólaskemmtun- jóla- kemur til byggða á að- fangadag og á jóla- dag leggur sá fyrsti af stað aftur til sins heima. Einu sinni á ári gera þessir skrýtnu kallar sér ferð í bæinn með til- heyrandi hlátrasköllum, hurðaskellum og fiflalátum. Síðustu áratugi hafa þeir fært börnunum eitthvað í skóinn og gefið þeim sælgæti á jólaskemmtunum. ímynd jólasveinsins hefur breyst mikið með árunum en áður voru þeir tröll og mannætur. Sigfús Sigfússon, sem einkum safnaði þjóðsögum á Austurlandi, sagði að jólasveinarnir væru í manns- mynd, klofnir upp í háls, með klær fyrir fingrum, kringlótta fætur og engar tær. „Þeir eru illir að eðlis- fari og líkastir púkum og lifa mest á blótsyrðum manna og óvönduðum munnsöfnuði og eru rógsamir og rángjarnir, einkum á börn." í dag líkjast þeir fremur fíflalegum miðaldra offitusjúklingum, hallærislegum trúðum eða búð- arfíflum en ógnvekjandi tröllum. Litlipungur og Örvadrumbur Jólasveinarnir eru synir Grýlu og Leppalúði er að öllum líkindum faðir þeirra, en Grýla var ekki við eina fjölina felld því áður en hún kynnt ist Lúða átti hún vingott við Bola og Gust og átti með þeim fjölda tröllabarna. í dag eru flestir sam mála um að jólasveinarnir séu þrettán og heiti Stekkjarstaur, Giljagaur, Stúfur, Þvörusleikir, Pottasleikir, Askasleikir, Hurðaskellir, Skyrgámur, Bjúgnakrækir, Gluggagægir, Gáttaþefur, Ketkrókur og Kertasníkir. Áður gengu þeir undir ýmsum nöfnum sem oft og tíðum voru staðbundin, eins og til dæmis i Fljótunum þar sem nöfnin Pönnuskuggi, Guttormur, Bandaleys- ir, Lampaskuggi og Klettaskora koma fyrir, og í Mý- vatnssveit þekktust nöfn eins og Flórsleikir og Móamangi. Á Ströndum voru þeir þrettán eða fjórtán og báru önnur nöfn sem koma fram í eftirfarandi nafnaþulum: . Tífall, Tútur Baggi, Lútur Rauður, Redda Steingrímur, Sledda Lœkjarœsir, Bláminn sjálfur Blámans barniö Litlipungur, Örvadrumbur. X Tífall og Tútur, Baggi og Hrútur, Rauöur og Redda, Steingrímur og I Sledda, sjálfur Bjálfinn og Bjálfans barniö, Bitahœngir, Froöusleikir, Gluggagœgir og Styrjus- leikir. Jóla- sveinarnir á Strönd- um höfðu lika þá sérstöðu að vera giftir páskadís- unum sem koma til byggða fyrir norðan um páskaleytið. Rauðhvíti jóla- sveinninn líkist fremur fíflaleg- um trúð eða búðarfífli en ógnvekjandi trölli. Þar að auki er einn þekktur gluggagægir. Fara um með ránum og hrekkjum Skömmu eftir að kristni var lögtekin hér á landi bjó maður sem hét Steinn fyr- ir austan. Kona hans hét Guðrún og þau áttu tvö börn, Illuga og Sigriði. Guðrún var guðhrædd og kirkjusækin en Steinn fremur gefinn fyrir forneskju. Einu sinni þegar Guðrún var á leið til messu á jólun- um biður hún Stein að fylgja sér. Hann tók því illa, segist þó munu gera það en ekki vera við tíðir. dag eru flestir sammála um að jólasveinarnir séu þrettán. Áður fyrr voru þeir þekktir undir ýmsum staðbundnum nöfnum, eins og Flórsleikir Móamangi, Bandaleysir og Lampaskuggi. á áfangastað en heldur svo heim. Þegar kona hans kemur heim daginn eftir lá Steinn í rúminu og var fámáll en segir: „eigi veit ég hvort ég hefði svo fljótt aftur horfið í gærkveldi ef ég hefði þá vitað það sem ég veit nú". Leið nú fram að næstu jólum og biður Guðrún bónda sinn aftur að fylgja sér til kirkju og gerir hann það ásamt Illuga syni þeirra. Þegar þau koma að kirkjunni biður Steinn Illuga að fylgja sér aftur heim og segir að hann þurfi að sýna honum nokkuð. Feðgarnir halda heim og þegar þangað er komið ganga þeir í skemmuna og bíða þar um stund. Skömmu seinna sýnist Illuga að stafninn á skemm- unni hverfi og inn gangi tveir hvítklæddir menn með líkkistu og fjöldi anda í humátt á eftir þeim. Andarn- ir spyrja hvítklæddu mennina frétta af mönnum, bæði góðum og vondum, en aðallega voru þeir for- vitnir um börn. Illuga fannst standa kaldur gustur af öndunum og heyrði á tali þeirra að þeim geðjaðist einkum að illum mönnum og guðlausum. Seinna þegar Illugi sagði frá atburðinum könnuð- rf ust menn við andana og kölluðu þá jólasveina og sögðu þá illa og ganga um byggðir um jólin með rán- um og hrekkjum, einkum við börn. Koma á selskinnsbátum Að sögn Sigfúsar Sigfússonar koma jólasveinarnir til landsins í byrjun jólaföstunnar á „selskinnsbátum vestan frá Grænlandsóbyggðum eða, að sumra sögn, austan frá Finnmörk og kalla sumir byggðarlag þeirra Fimnam. Þeir leggja að landi í leynivogum undir ófærum og geyma báta sína í hellum og halda huldu yfir þeim uns þeir fara aftur nærri þrettánda." Að sögn Sigfúsar skipta jólasveinarnir sér á bæina þegar þeir koma að landi og „hér þekkjast þeir oft varla frá púkum og árum af verknaði sínum og eru ill-kaldir sem hafís og heljur. [, . .] Jólasveinar eiga kistur sem þeir bera menn á brott í." /\. Kattarvali í þjóðsagnasafni Sigfúsar er meðal annars að finna eftirfarandi sögu um viðureign jólasveinsins og manns á bænum þar sem jólasveinninn hélt til um jólin. „Einu sinni var maður á ferð og kom að læk eða á. Sá hann að þar sátu margir menn í röð við ána og héldu allir á sömu þurrkunni og þurrkuðu sér allir í einu á henni þegar þeir höfðu þvegið sér. Sá maður- inn, þegar hann gætti betur að, að þetta voru allt jóla- sveinar og bjuggu sig undir vistarverur sínar. Einn þeirra lenti auðvitað á heimili hans. Maðurinn var fjósamaður. Hann var orðgætinn og stilltur maður og því ekki neinn vinur jólasveinsins. Einu sinni mættust þeir í fjósdyrum og ræður jólasveinninn á fjósakarl. Eigast þeir lengi við allt þangað til fjósakarl hefur hann undir og kaf- færir hann í fjóshaugnum. Þá æpir jólasveinninn hátt og kvað við: w Kattarvali, kom þú hér, kæri bróöir, hjálpa mér. Heyrist fjósakarli tekið undir. Kom þá jóla- sveinninn sem var á hinu búinu og varð fjósamaður að flýja. En aldrei áttust þeir oftar við svo getið sé." Að draga jólasveina og jólameyjar Jónas Jónsson frá Hrafnagili segir frá ein- kennilegri jólaskemmt- un í bók sinni, íslenzk- ir þjóðhættir, en leik- urinn virðist til þess gerður að para ungt fólk um jólin, svipað því og gert var i leik- brúðkaupum sem - tengdust við viki- vakaleiki. „[. . .] víða tíðkast, að rita upp á miða alla þá, sem koma á jólaföstunni og fram á aðfangadag. Þetta heita jólasveinar og jólameyjar. Svo er dregið um miðana á jóla- nóttina, konur draga drengi, en piltar stúlkur. Ef margir hafa kom- ið, fallá mörg nöfn í hlut, og dregur þá hver einn miða úr sínum hóp, og verður það, sem hann eða hún hlýtur, hans eða hennar jólamey eða jólasveinn um jólin. Stundum gefur þá einn heimamanna, sem til' þess er kjörinn, allar persónurnar saman með því að lesa upp vísu úr einhverri ljóðabók, sem hann flettir upp í blindni." Þekktur gluggagægir Um miðja síðustu öld fara jólasveinarnir að mild- ast og taka á sig alþjóðlega mynd rauðhvíta jóla- sveinsins. Þeir verða „vinir" barnanna og færa þeim gjafir í skóinn síðustu dagana fyrir jól og eru ómissandi á jólaskemmtunum. íslensku jólasveinarn- ir halda þó þeim sið að vera hávaðasamir og hrekkj- óttir og ekki er laust við að börnin séu enn hrædd við þá. Hræðsla barnanna er fullkomlega eðlileg. Fullorð-"" ið fólk hikar ekki við segja börnunum að þessir ókunnugu miðaldra offitusjúklingar, sem ganga um í skrýtnum fötum, komi í herbergið til þeirra á nótt- inni og taki óþekk börn og þau sem ekki vilja fara snemma í rúmið. Og einn þeirra er meira að segja þekktur gluggagægir. Gleðileg jól. -Kip ^-
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.