Dagblaðið - 22.06.1979, Blaðsíða 11

Dagblaðið - 22.06.1979, Blaðsíða 11
DAGBLAÐIÐ. FÖSTUDAGUR22. JÚNÍ1979. 11 Somoza einræðishcrra hefur viðurkennt að svo kunni að fara að her hans beri lægri hlut fyrir skæruliðum sandinista en hann segist sjálfúr ekki munu flýja land heldur berjast áfram. Myndin sýnir Somoza ræða við hermenn sina á vígstöðvum í suðurhluta Nicaragua. að lauma vopnum til fyrri vinar síns en á því hafa ekki fengizt neinar sönnur svo vitað sé. Sérfræðingar telja að Somoza hafi misst helming flugvéla flughers síns og brynvarðra bifreiða sinna síðan átökin við sandinista hófust í fyrri mánuði. Satt að segja er her hans orðinn heldur óhrjálegur ef heimildir eru réttar. Allt það sem eftir er fyrir utan mannafla eru tveir skriðdrekar af* Sherman gerð, nokkrar Cessna flug- vélar sem breytt hefur verið í hervélar með eldflaugum. Auk þess eru nokkrar Douglas DC-3 flugvélar komnar til ára sinna og litlar æfinga- þotur. Skæruliðar sandinista virðast aug- ljóslega vera mun betur vopnum búnir en þeir voru í september síðast- liðnum, þegar síðasta tilraun þeirra til að steypa Somoza var gerð. Ekki fer heldur á milli mála að lið þeirra er til muna samstæðara og hæfara til hernaðarátaka. Meðal vopna sem þeir ráða yfir má I Skæruliðar sandinista hafa reynzt mun betur vopnum búnir og þjálfaðri i hernaði en i siðustu tilraun til að steypa Somoza einræðisherra. Það var i september siðastliðnum. Á myndinni sjast skæruliðar virða fyrir sér-lík fallins félaga sins i bænum Chinandega. nefna fallbyssur, hríðskotariffla og hreyfanlegar eldflaugabyssur. Þessa staðreynd hefur Somoza einræðis- herra viðurkennt en hann heldur því aftur á móti fram að andstæðingar hans séu ekkert annað en alþjóðlegir svikarar sem stefni að því að setja á stofn kommúnistaríki í Nicaragua í líkingu við Castro á Kúbu. Nágrannaríkin, Mexico, Costa Rica, Ecuador og Panama hafa slitið öllu sambandi við Somoza stjórnina vegna hegðunar hans í innanlands- málum. Riki eins og Venezuela, Colombia, Peru, Ecuador og Bólivía hafa meira að segja formlega tilkynnt að þau hafi ákveðið að viðurkenna sandinista sem samningsaðila um framtíð Nicaragua. Suma grunar að þau hugleiði jafnvel að veita þeim nokkurn beinan stuðning. Talið er að um það bil 150 þúsund manns hafi hrakizt frá heimilum sín- um í landinu vegna styrjaldarinnar. Þar af hafa margir hverjir flúið til grannríkjanna eins og Costa Rica. Tölur um fallna og særða eru mjög á reiki en ljóst er að þeír skipta þús- undum. í höfuðborginni er allt at- vinnulif lamað. Löggæzla er lítil sem engin og verzlanir rændar svo fremi að eitthvað sé eftir til að slá eign sinni á i hillum þeirra. Erlendir ríkisborgarar, sem bú- settir voru í'Nicaragua, hafa flúið þaðan í stríðum straumum. Hver svo sem úrslitin verða þá er ljóst að Nicaragua verður í rustum um langt skeið. Þetta land, sem til skamms tíma var kannski ofurlítið betur sett efnahagslega en hin fátæku ríki Mið- Ameríku almennt eru, á langt i land með að efnahagur þess verði samur. Auk þess hlýtur slíkt borgarastríð að setja mark sitt á allt þjóðlíf um langa framtíð. grein: „í grein þessari leitast Guðmundur við að sýna fram á yfir- burði þess dulda fyrirbæris, sem hann kýs að kalla stefnu Fram- sóknarflokksins, en aðrir myndu heldur kalla stefnuleysi, fram yfir aðrar stefnur, sem setja svip sinn á islensk stjórnmál." Ég skil að vísu ekki þessa málsgrein almennilega, en hirði ekki um að fara nánar út í það. Svolítið seinna segir Gunnlaugur: „Ekki er mjög mikill munur á þeirri framsóknarstefnu sem Guðmundur setur fram í þremur liðum og frjálshyggju Sjálfstæðis- flokksins." Samanlagt má skilja þessar tvær tilvitnanir úr grein Gunnlaugs á ýmsa vegu. í fyrsta lagi má skilja þetta svo að skoðun Gunnlaugs sé að Framsóknar- flokkurinn sé stefnulaus og Sjálf- stæðisflokkurinn sé það líka. Ég þykist þó vita að þetta sé ekki það sem hann meinar. Ef til vill hefur Gunnlaugur, sem greinilega er sjálf- stæðismaður, viljað koma nokkru höggi á framsóknarmenn með fyrri málsgreininni, en síðan séð, þegar hann fór að fjalla nánar um fram- sóknarstefnuna, að hún er svo góð að sjálfstæðismenn gætu margir hverjir falUst á hana og því hefur honum orðið á þessi fótaskortur. Ég læt öðrum eftir að velta þessu fyrir sér, enda hefur þetta í sjálfu sér ekkí mikið gildi. í þessu sambandi er þó vert að benda á að Framsóknarflokkurinn er miklu eldri en Sjálfstæðisflokkurinn og vel má vera að Sjálfstæðisflokkur- inn hafi á síðustu árum verið að koma meira og meira inn á miðjuna til Framsóknarflokksins. Gunn- laugur telur þó upp nokkur atriði, sem hann telur sjálfstæðismenn ekki geta samþykkt í framsóknarstefn- unni. í fyrsta lagi segir hann að sjálf- stæðismenn geti ekki fellt sig við for- 'réttindi samvinnufélaganna. Ég vil undirstrika það, að þó Framsóknar- flokkurinn styðji samvinnuhugsjón- ina, þá fer hann ekki fram á nein for- réttindi henni til handa. Hins vegar hvíla á samvinnuhreyfingunni ýmsar kvaðir, eins og þær, að samvinnu- fyrirtæki mega ekki flytja fjármagn sitt úr því héraði, sem þau eru stofnuð í. Miklu fremur gerir Fram- sóknarflokkurinn ýmsar kröfur til samvinnufyrirtækja um að þau séu sérstaklega rekin með hag fólksins fyriraugum. í öðru lagi segir Gunnlaugur að samvinnuhreyfingin hér á landi hafi ekki sýnt í verki fram á þá staðhæf- ingu mína að samvinnurekstur sé lýðræðislegasta rekstrarform sem til er. Þarna hygg ég að Gunnlaugur hafi nokkuð til síns máls, og má vafa- laust bæta. í svo stóru fyrirtæki sem samvinnufyrirtækin eru þarf stöðugt að vinna að því áð auka lýðræðið innan fyrirtækisins. Það verður ekki gert í eitt skipti fyrir öll. Tengsl starfsfólks við stjórnina og þátttöku þess i henni þarf að auka. Eðli sam- vinnuhreyfingarinnar er þó það, að fyrirtæki hennar eiga engir aðrir en þeir sem taka þátt í henni og þeir geta kosið stjórnir hreyfingarinnar á al- mennum fundum. En bæði kemur sjálfsagt til að kerfið er þungt, þegar um svo gífurlega fjölmenna hreyf- ingu er að ræða, og að félagsdeyfð ræðurþví að fólkið skiptir sér ekki almennt af stjórnun fyrirtækjanna. í þriðja lagi fjallar Gunnlaugur um þann þátt framsóknarstefnunnar að ríkið eigi að beita áhrifum sínum til tekju- og eignajöfnunar með skatt- lagningu. Gunnlaugur telur að hér sé fyrst ög fremst átt við tekjuskatt. Það er misskilningur. Rikið hefur ýmsa möguleika til skatthcimtu og getur með því fé sem inn kemur bætt hag þeirra sem minnst mega sín í þjóð- félaginu. Þettaer kjarninn. Hin ýmsu form skattstofna eru síðan sjálf- stæður kapituli, sem of langt mál er aðfaraútíhér. Einkaréttur á öllum f ram- leiðslutækjum í grein minni sagði ég um frjáls- hyggjukerfið: ,,I) Grundvðllur kerfisins er einkaeignaréttur á öllum framleiðslutækjum." Um þetta segir Gunnlaugur: „Guðmundur heldur því fram að grundvöUur markaðskerfisins sé einkaeignaréttur á öllum fram- leiðslutækjum. Þettaerekkirétt." Aftast í grein sinni vitnar Gunn- laugur til nokkurra bóka, þar á meðal „Uppreisn frjálshyggjunnar" máli sínu til stuðnings. Nú er það svo, að einmitt í þessari bók er grein um þetta efni. Á bls. 34 segir: „Frá fræðilegu sjónarmiði hefur markaðs- kerfi frjálsrar samkeppni fjögur sér- kenni. 1) Einstaklingar (eða heimilj og fyrirtæki) eiga öll framleiðslu- tækin o.s.frv." Nú má vel vera að ýmsir frjálshyggjumenn, eins og til dæmis Gunnlaugur, séu annarrar skoðunar, en gott er ætíð að lesa þær bækur sem menn vitna til. Ókostir frjálshyggjunnar I grein minni sagði ég að fram- sóknarmenn teldu höfuðókosti frjáls- hyggjunnar eftirfarandi: 1) Skipting tekna og eigna í þjóð- félaginu getur orðið mjög ójöfn og tækifæri einstaklinga til menntunar og hamingjuríks lífs mjög mismunandi. Kjallarinn GuðmundurG. Þórarinsson 2) Kapitalismi getur hæglega leitt af sér mikið atvinnuleysi. „Hæfi- legt" atvinnuleysi er jafnvel talið kostur. Þau þjóðfélög, sem á þessu hagkerfi byggja, hafa oftast innan sinna vébanda stóra hópa atvinnulauss fólks og stóra hópa sem varla draga fram lífið vegna fátæktar. 3) Óheft samkeppni getur leitt tU mjög óskynsamlegrar nýtingar náttúruauðUnda, t.d. fiskimiða, gróðurlendis, orkulinda o.s.frv. Gunnlaugur vUl í grein sinni ekki eigna frjálshyggjunni þessa ókosti pg telur þessi atriði órökstudd. Varðandi fyrsta og annað atriðið er einfaldast að benda tU Bandaríkj- anna. Bandaríkin eru auðugt ríki, þar sem frjalshyggjan er öflug og hefur í ríkum mæli mótað þjóðfélagið. í iBandaríkjunum eru til fátækra- hverfi þar sem fólk vart dregur fram lífið og atvinnuleysi er geigvænlegt. Sum negrahverfin eru dæmi um það lakasta sem menn geta búið við. í • New York sjálfri verða þúsundir barna fyrir rottubiti á ári hverju. Bæði í menntamálum og heUbrigðis- málum má sýna fram á áhrif markaðskerfisins í Bandaríkjunum. í menntakerfinu er um að ræða mikla mismunun í uppeldi og fræðslu barna og þannig mætti lengi telja. Framsóknarstefnan sættir sig ekki við ástand sem þetta. Þetta ástand ríkir í auðugu landi, þar sem frjáls- hyggjan ræður mestu um þróun mála. Ákvæðum framsóknarstefn- unnar um beitingu áhrifa ríkisvalds- ins til tekju- og eignajöfnunar með skattheimtu er ætlað að koma í veg fyrir þessar neikvæðu hliðar í þjóðlíf- inu. Um þriðja atriðið, að frjálshyggja (óheft samkeppni) geti leitt til óskyn- samlegrar nýtingar náttúruauðUnda, eru fjölmörg dæmi. Gunnlaugur gæti t.d. kynnt sér hvernig iðnfyrirtæki markaðskerfisins hafa leikið „stóru vötnin" í Bandaríkjunum, sem nú eru nánast dauð. Ég legg áherslu á að í grein minni segi ég að óheft sam- keppni geti leitt til óskynsamlegrar nýtingar náttúruauðlinda. Sjálfsagt má koma í veg fyrir það, þó þá vakni spurningin, hvort samkeppnin sé lengur óheft. Gunnlaugur telur að sóun náttúruauðlinda stafi af því að markaðskerfi sé ekki til staðar. Sóun náttúruauðlinda hefur átt sér stað þar sem markaðskerfið ræður ríkjum. Kerfið hefur ekki komið í veg fyrir það. Spurningin er þá hvort breyta megi kerfinu til þess að koma i veg fyrir slík óhðpp. Ef til vill, ef til vill ekki. Mikil spurning er hvort markaðs- kerfið tekur tillit til langtímasjónar- miða á sviði náttúruauðUnda. Gunn- laugur telur að á þessu sviði vanti einkaeignarétt. Ef við búum til lang- sótt dæmi tU þess að skýra máUð, þá gætum við hugsað okkur að íslensku fiskimiðin væru í eigu einstakUngs sem væri um sjötugt. Nú er það mat fiskifræðinga að verulega þurfi að draga úr veiðunum tU þess að fiski- stofnarnir geti orðið þjóðinni tekju- stofn um ókomna framtíð. Einstakl- ingur sem ætti fiskimiðin gæti freist- ast til að hugsa sem svo: Ég á ef til vill 5 ár ólifuð. Ég ætla að njóta þeirra og mér kemur ekkert við hvað skeður eftir 10 eða 20 ár. Og óskyn- samleg nýting fiskistofnanna gæti síðan orðið þjóðinni háskaleg. í þessu tUviki gæti frjálshyggju- kerfið ekki bjargað. Auðvitað er þetta dæmi fráleitt, en segir þó sitt um galla markaðskerfisins á þessu sviði. Manngildi Kristján Friðriksson kallar fram- sóknarstefnuna manngildisstefnu í bók sinni Farsældarrikið og mann- gildisstefnan. AthygUsvert er að þar sem frjáls- hyggjan ræður ríkjum í auðugu landi eins og Bandarikjunum virðist hún geta skaðað manngildið. Það er eins og þroski mannsins, hin háleitari markmið mannlífsins, náungakær- teikur og fórnfýsi verði undir í kapp- hlaupinu eftir efnislegum gæðum. Þegar rafmagnið fór af New York eina nótt þusti fólkið út á göturnar með ránum og drápum þrátt fyrir allt frelsið og góð lífskjör. Þegar Boeing 727 farþegaþotan hrapaði til jarðar í San Diego sl. haust fórust hátt á annað hundrað manns. Fjöldi fólks hindraði björgunarstarfið og tafði lögregluna. 22 voru handteknir fyrir rán og gripdeUdir. Þarna var ekki um að ræða fólk sem hungraði eða svalt. Frelsið var hins vegar og er á vUli- götum. Það er fyrst og fremst frelsi til þess að auka efnisleg gæði sín sem fólk á við með frelsi. Andlit manna eru mörkuð áhyggjum vegna hinnar sífelldu baráttu eftir að eignast meira og hafa það betra. Maðurinn sjálfur gleymist. Hinir miklu hugsuðir, John Stuart Mill, John Locke o.fl., sem lögðu ævistarf sitt í að gera mannkyninu grein fyrir gildi frelsisins, hafa vafa- laust ekki séð fyrir þessa þróun. Frelsi mannsins til þess að hugsa og skrifa, lifa og starfa, er að okkar mati fjöregg mannkynsins. Og menn hafa þóst sjá framtíðarheiminn í ibjarma frá kyndU frelsisins. Engum vafa er þó undirorpið að almennt hafa menn ekki notað frelsið og frjálst þjóðskipulag sem skyldi til þess að auka þroska sinn og höndla hin háleitari markmið lífsins. Menn leita þess í stað hamingjunnar í meiri efnislegum gæðum og óþol sam- keppninnar og beiskja rígsins setja meira og meira mark sitt á lífið. Áfram, áfram, hraðar, hr.aðar, til þess að eignast meira og hafa það enn betra. Þegar frelsi mannsandans verður í hugumfólksins fyrst og fremst frelsi til þess að eignast meira og hafa það betra birtist óvæntur skyldleiki frjáls- hyggjunnar og efnishyggju kommúnismans. Háleitari hugsjónir fórnfýsi og kærleika falla i skuggann. Ósjálfrátt koma í hugann orð trésmiðsins frá Nasaret, sem sagði: „Hvað gagnar það manninum þótt íhann eignist allan heiminn ef hann bíður tjón á sálu sinni? " Guðmundur G. Þórarinsson verkfræðingur

x

Dagblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið
https://timarit.is/publication/260

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.