Dagblaðið - 30.10.1979, Blaðsíða 11

Dagblaðið - 30.10.1979, Blaðsíða 11
DAGBLAÐIÐ. ÞRIÐJUDAGUR 30. OKTÓBER 1979. VeMur áfengí fósturskemmdum? Hjá Grikkjum og Rómverjum til forna voru uppi grunsemdir um að áfengi kynni að hafa skaðleg áhrif á fóstur. í Karþagó var brúðhjónum bannað að neyta áfengis á brúð- kaupsnóttina til þess að draga úr lík- um á vansköpuðu barni. í dómara- bók Gamla Testamentsins er þess , getið að þunguð kona skuli ekki neyta áfengra drykkja. í rás aldanna hefur þennan grun oft borið á góma. Það er þó ekki fyrr en annað lyf, thalidomide, veldur mjög alvarlegum vanskapnaði hjá fjölda fóstra að menn fara að velta þeim möguleika alvarlega fyrir sér að önnur lyf geti haft þessar afleiðingar. Þetta varð til þess að lógin voru hert og meiri rannsókna krafist áður en lyf eru sett á markaðinn. Þessar ráð- stafanir náðu til nýrra lyfja. Eftir sitja eldri lyfin og þar með alkóhól. Frakkar vöktu máls á vanskapnaði hjá börnum mæðra, sem voru alkó- hólistar, fyrir um það bil tólf árum. Rúmenar vöruðu síðan fljótlega upp úr þessu við möguleikanum á alvar- legum vanskapnaði hjá fóstrum af völdum alkóhóls, en rannsóknir þeirra á dýrum höfðu staðfest þessar afleiðingar hvað þeim dýrategundum viðkemur, sem þeir rannsökuðu. Síðan hafa margir staðfest, að hjá - börnum þessara mæðra, sem lifðu, kom fram vanskapnaður. Má þar nefna andlitsgalla, hjartagalla, vaxtartruflun og heilaskemmdir. Greind þessara barna er svo til alltaf fyrir neðan meðallag. Auk þess eru fósturlát og andvana fæðingar algengari hjá barnshafandi alkó- hólistum. Eins og endranær sést yfir- borðísjakans fyrst. Hinn hluti Kjallarinn ísjakans Hvað með hinn hluta ísjakans? Það er skemmdir sem eru ekki aug- ljósar? Margar rannsóknir eru i gangi og það sem af er bendir allt í þá átt að móðir, sem neytir áfengis á meðgöngutímanum, dragi úr greind barnsins. Enn liggja þóekki fyrir þau gögn fullunnin að hægt sé að kveða upp ákveðinn dóm. Samt er svo komið í dag að áfengi virðist vera algengasta þekkta orsökin fyrir van- sköpuðu taugakerfi í vestrænum löndum. Nýlegar rannsóknir benda til þess að alvarlegur vanskapnaður eigi sér stað í 1 til 2 af hverjum 1000 börnum, sem fæðast lifandi og minni fæðingargallar af völdum áfengis í 3 ti!5afhverjum 1000. IngvarJ. Karlsson Það er því ástæða til þess að hvetja barnshafandi konur til þess að neyta ekki áfengis. Eins að hvetja konur, sem nota ekki getnaðarvarnir, að drekka i hófi, að minnsta kosti meðan þær vita ekki hvort þær ganga með barni eða ekki, þar eð hættan er mikil fyrstu sex vikurnar á meðgöngutímanum. Ekkert bendir til þess að túradrykkja á meðgöngu- tímanum sé hættuminni en dagleg drykkja, ef eitthvnð þá er hún verri. Bretar og Bandaríkjamenn eru til- búnir til þess að framkvæma fóstur- eyðingar hjá barnshafandi alkó- hólistum vegna afleiðinganna. Það er enn þá ekki hægt að greina skemmdir af völdum alkóhóls á_fóstur í móður- kviði. Afleiðingarnar koma því ekki í 1000 bornum < völdum áfengisi3; börnum og ¦ -5afJnver]umi|JW; ljós fyrr en við fæðingu og stundum síðar. Flestum lyfjum fylgir nú lesning þar sem segir að engin reynsla sé komin á það hvort óhætt sé að nota viðkomandi lyf á meðgöngutíman- um. Beri því að forðast það nema brýna nauðsyn beri til. Bandaríska matvæla og lyfjaeftirlitið mælti með því fyrir rúmum átján mánuðum að viðvörunarmiðar yrðu líka settir á áfengisflóskur og þar bent á, að áfengi kunni að valda fósturskemmd. Hitt liggur ekki fyrir hvort lítið áfengismagn sé hættulaust fóstri barnshafandi konu. Því er best fyrir verðandi mæður að muna að því minna sem drukkið er af áfengi því minni áhætta á fósturskemmdum af völdum alkóhóls. Besta ákvörðunin er að drekka alls ekki áfengi á meðgöngutímanum. Ingvar J. Karlsson, læknir. Sko, og hananú Við Halldór Laxness höfum rabbað saman endrum og sinnum rúman aldarþriðjung í gegn. Ég tel mig ekki hafa haft jafn mikið gagn og gaman af að tala við annan mann hérlendis, hann hefur í senn bent mér á leiðir til þess að hugsa og koma hugsunum mínum í búning. Það má því ekki minna vera en ég ansi meðan Halldór yrðir á mig, þótt mér finnist óneitanlega býsna skondið að við erum farnir að ræðast við á prenti. Trúlega er það afleiðing af fjölmiðla- tíð. í nýjasta tilskrifi sínu (Dagbl. 22an okt.) heldur Halldór áfram að bölsótast út í orðið sko: , ,Við höfum líka stundum eftir þeim (þ.e. dönum) orðtök sem geiga hrapallega hjá okkur, einsog til dæmis sgu". Eins og ég rakti á dögunum eru sko á islensku og sgu á dönsku engar hliðstæður, við notum sko á sama hátt og danir se! Allt skýrisl þetta betur ef við hligum að upprunanum. Orðmyndin sko hefur lengstaf verið skýr boðháttur af sögninni að skoða og var lifandi tungutak landsnáms- manna þegar þeir vildu yekja athygli annarra á stórmerkjum. Þegar fyrsta fley norrænna landnámsmanna bar að ströndum okkar og ísland reis úr hafi á þann hátt sem lýst er í íslands- klukkunni hefur fyrsta hljóðið sem barst úr barka norræns lahdnáms- manns vísast verið sko, hrópað af þeim þrótti sem þanin lungu og strengd raddbönd leyfðu. Á næstu áratugum hefur orðmyndin sko hljómað um gervallt landið, þegar aðkomumenn hrifust af stórleik búsældarlegra héraða. Þannig má færa rök að því að sko sé sjálft land- námsorð íslendinga, engu ómerkara en efnislegar þjóðminjar. Vonandi fer enginn að leggja til að Þjóðminja- safnið verði brennt til grunna eða jarðýtur sendar á fornar tóttir sem grafnar hafa verið upp af nostursemi. Einhver gæti sosum fundið upp á því að fussa og sveia og benda á að allar fornar þjóðminjar séu andstyggileg áhrif frá keltum, norðmönnum og sömum. En sagnorðið að skoða með boðhættinum sko á sér raunar miklu merkari sögu en þá sem tengist byggð íslands. Uppflettibækur herma að þessi sögn hafi verið sameiginlegt orðafar allra germana sem settust efnisiegarþjóðmmjar. að á Norðurlöndum, hún hafi einnig átt heima i fornlágþýsku og fofnháþýsku, engilsaxnesku, got- nesku, grísku, latnesku og sanskrít. I sanskrít merkti orðið raunar skáld og mætti það vera Halldóri nokkurt um- hugsunarefni; einnig að orðið skyggn er af sömurót. Sérfræðingar telja að indóevrópsk rót orðins hafi einmitt hljómað sko, og þá er einsætt að gefa hugarflug- inu lausan tauminn. Ætli Eva hafi ekki hrópað sko í aldingarðinum Ed- en þegar hún benti Adami á blessað eplið sitt. Þannig má hugsa sér með rökum einum að sko hafi ekki aðeins verið landsnámsorð íslendinga heldur og frumorð mannkynsins. Stundum hafa menn bundist samtökum af minna tilefni en orðinu því; væri ei tilvalið að stofna skofélag til þess að koma í senn í veg fyrir að orðið verði vannotað og ofnotað? Kannski væri rétt að stofna skoflokk, bjóða fram í Afreykíkíngum Mjftg ittnWty fcg «f kveðju gA&> þann skugta bæri á, ið fiarin héli mtg um hver maJfræöíngur MagnúS vinir. Magnúsar * Kjartaimonar, í einhverri aöför ið ser ölaf ensku. KjananssonséþohannhaJiekkihafl vcgnaóömku (Daaol. 15.10. '79), þó íg þarf ekki aft lin aftra fræða mig málvisindi afi viöurværi a fullorði'ns- árum; auk þcss sem hann styrii ein- um liprasta pcnna her innan lands. Það mundi hryggja mig ef Magnús héldi migckkieindrcginn i þviscmég segi um hann; enda cru mér ofarkga í huga viðbrðgð Hans gegn þeim sem fylklu hér liði um ariö akandi a z- unni. Sketeggum andsvorum Magnúsar i ræðu og riti var það að þakka að hofuðhlcypingar voru við mari mcð sömu órðum og danir, an þess að vera að sleita dönsku. Við hofum lika slundum eftír þeim orð- tðk sem geiga hrapallega hji okkur, cinsog til dæmis sgu (óþarfi núna að byrja pcx um þaö). f'.iti sinn bar svo til að ég fór að sletu skrýtnu mali þar sem milvand- ur maður var nær og við M.K. þckkj- um baðir. Hann hjo cflir þessu mál- fari og spurði hvaðan kæmi. Ég sagði: cflir gömlum „reykíkingi" sem aldrei hefði á danska skð komið, zvinlega verið á heimagerðum sauð- skinnsskóm bryddum, róiö á hrokk- elsi úrGrófinniogatt klukku scm úr- makarar fordjorfuðu cn fúskarar Iðguðu afiur: atti einlægl kvigildi á Vcggjum i Hvíiarsíðu og f6r þangað i rcttirnarahaustin. Segðu ekki flcira, sagði vjðmæl- andi minn. Þaö mál scm maður á w- lenskum skóm ber scr i munn er is- lenska samkvæmt skilgreiníngu. (NB nuiu verður, að ég held, einginn maður fundinn leingur á svoneíndum islenskumskðm.) Þetta inniii mig á kenningu sem ég hafði lært af enskum skólarrfanni, klerki aldurhnignum, að réti mál og fagurt væri það scm ástmegir þjóöar hefðu Uiið ummælt ellegar borið i pcnna á orlagastundum hennar; lam á undan höfuðorusium; cða falli rikisins; eöa innrás barbaranna. Þetia kynni að ciga við um sigilda mælskulisl rómverska;- — en hver færði þær ræður i stllinn? Frægir sagnamcisiarar vænti eg, i göðrí skrifstofu, við opinn glugga og fugla t „l'-ítir slfkri reglu mætti sanna aö „gott veður" sé dönskusletta (godt vejr).. .*• kvcðnir niöur i bili, hverju sem þeir kunna aö laka uppi næsi (kanski nýrri wimmerisertngu). Fritzner rita/ i oröahók sinni um ,,det gamle norske sprog" að ttð se sú líðandi siund sem atburðir gerisi í. I dönsku cr þetta enn svo; i lidens for- löb; tiden igennem; gcnnem umindc- lige tider; meira að segja: ned gennem tiden, (þcas: niðrum tlðina eða ofan- eftir henni) Við hcrna heima scgjum lika stundum „Ínnanum liðina". Blæmunurerþðnokkurá ,,tið" inú- nmadOnsku og 'islensku: þo segjum i trjanum, hundrað árum siðar; eða fimm hundruðárum; kanski þaðhafi lika verið Shakespcare. OOnskuslcltur vcrða ekki til af þvi tvO orð sem eru cins á islensku og dOnsku standi saman i texta, tam ..gegnum tiðina". Eflir slikrt reglu mætti sanna að ,,gott veður" sé donskusletta (godt vcjr); enda er athugasemd Magnúsar Kjarianssonar áreiðankga borin Tram i græskulausu gunní. Hilldir [.aaneu Magnús Kjartansson kosningunum næstu og ná skomeiri- hlula á alþingi. Ríkisstjórn sem hefði það eitt verkefni að sýna þessu góða orði skynsamlega ræktarsemi yrði trúlega besta stjórnvald i íslenskri sögu. Halldór vill ekki fallast á það að orðafarið ,,í gegnum tíðina", sé dönskusletta, heldur sé það tilviljun ein að „tvö orð sem eru eins í íslensku og dönsku standi saman í texta". Ekki er þetta mat atvinnu- manna í málfræði. Þegar þeir bera saman skyld tungumál er röð orða eitt þeirra atriða sem talin eru lær- dómsrík. Danir segja „igennem tiden"; islendingar tala um „tíðina út í gegn". Áður en Halldór neldur á- fram að klappa þennan stein íetti hann að minnast þess að þjóðin lítur réttilega á hann sem háyfirdómara um vandað orðafar. Á dögunum heyrði ég og sá formann verka- mannasambandsins og fram- 'kvæmdastjóra atvinnurekendasam- bandsins ræðast við í sjónvarpi. Þeir settu báðir upp hátignarlegan svip þegar þeir tindu út úr sér orðin í gegnum tíðina, en hvorugur sagði sko. Falli Halldóri ekki koðræna í þessti tilviki, á hann margra góðra kosta völ. Tam. gæti hann sem góður taóisti kennt tíðina við straum og talað um það sem „tungan geymir í timans straumi". (Ég dependera af Halldóri einnig þegar ég sem fyrirsagnir. Kveikjan að orðum þeim scm standa yfir þessum greinarstúf, er vitaskuld bókarheitið góða: „Seiseijú, mikil ósköp".). (23jaokI.) Magnús Kjartansson.

x

Dagblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið
https://timarit.is/publication/260

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.