Dagblaðið - 17.09.1981, Blaðsíða 17

Dagblaðið - 17.09.1981, Blaðsíða 17
DAGBLAÐIÐ. FIMMTUDAGUR 17. SEPTEMBER 1981. 17 Helena Kadeckova f lytur skemmtilegan fyrirlestur í Arnagarði: FYRSTITÉKKINN KOM TILÍSLANPSÁRIÐ1613 — ritaði f erðasögu sína til að fjármagna tékkneska andóf smenn þeirra tíma „Fyrsti Tékkinn sem kom til Islands, Daniel Feterus, sigldi þangað árið 1613 og skrifaði síðan vinsæla ferðasögu, meðfram til að fjármagna tékkneska útlaga, sem þá börðust upp á líf og dauða til að vernda menningu sína fyrir austurrískum áhrifum Habsborgara." Eitthvað á þessa leið sagði Helena Kadeckova, sem á mánudaginn var flutti bráðskemmtilegan fyrirlestur hjá Félagi íslenzkra fræða í Amagarði. Hún talaði íslenzku enda dvaldi hún 9* hér á landi fyrir nokkrum árum og hefur skrifað doktorsritgerð um efni úr íslenzkum bókmenntum, nánar tiltekið hvernig Bréf til Láru eftir Þórberg olli straumhvörfum í íslenzkum skáld- skap. Nú kennir hún norrænu við háskól- ann í Prag, en hann var orðinn frægur þegar á miðöldum. Þar stundaði meðal annarra nám sá kunni biskup Jón Gerreksson, sem islenzkir bændur drekktu i poka í Brúará á fjórtándu öld. íslendingar drykkf elldir og ánægðir Ferðasaga Daniels er til á pólsku, þýzku, tékknesku og dönsku. Á ís- lenzku eru aðeins til nokkrir kaflar úr henni þýddir af Sigurði Kristjánssyni frá Húsavík og voru þeir gefnir út i bókinni Glöggt er gestsaugað árið 1946. Eru þeir hinir fjörlegustu og segir þar frá eldfjöílum, sjóskrímslum, en þó ekki sizt íslendingum sjálfum. Segir Daníel að þeir séu ótrúlega ánægðir með þetta land, þar sem þó vanti svo margt. Þeir séu langlífir, drykkfelldir, áhyggjulausir og þekki hvorki átthaga- fjötranéaðalsvald. Helena sagði að Daníel hefði verið tvítugur námsmaður í Brimum í Þýzka- landi, þegar hann ásamt skólabróður sínum tók sér far með verzlunarskipi til íslands vorið 1613. Hann mundi hafa farið af ævintýralöngun æskumanns- ins, og það hefði þurft talsvert hug- rekki til að leggja í svo langa sjóferð af hálfu Tékka. Því Tékkóslóvakía liggur hvergi að sjó, og sumir landar hans þorðu ekki einu sinni yfir Ermarsund til Englands á þeim tíma. Hárið á ferðamönnun- um reis af skelfingu Þeir tóku höfn á fslandi nálægt Stykkishólmi. Ungur sýslu- eða lög- mannssonur útvegaði þeim hesta til að ríða til Þingvalla á alþing. „Fóru þeir yfir hroðaleg fjöll, sem upp úr steig Á miðöldum trúðu menn að sæskrínisli, stærri en hafskip, væru f sjónum kringum fsland. Tékkinn Danlel segir I ferðasögu sinni að þegar þau sjáist boði það gjarnan stórtiðindi, svo sem andlát erlendra þjóðhöfðingja. reykur, svo hárið á þeim reis af skelf- ingu" sagði Helena með orðalagi höfundar. Á Þingvöllum hittu þeir biskupinn í Skálholti. Bauð hann þeim heim og veitti vel í fjóra daga, en leysti þá síðan út með vaðmálsströngum og öðrum minjagripum. Fóru þeir þá ríð- andi til Bessastaða og sigldu þaðan aftur til Þýzkalands. Rómuðu þeir gestrisni íslenninga i mat og drykk, sem þeir kunnu vel að meta eftir að hafa lifað á sýru og skreið í langan tíma á skipsfjöl. Ýmsar kynjasögur eru i riti Daníels. Til dæmis segir hann að konur geti ekki fætt börn í Vestmannaeyjum og þurfi að flytja þær upp á land til þess. Og nálægt Skálholti sjáist oft fljóta- skrímsli, svo stór að hafskip geti siglt undir kryppur þeirra. Boði þau jafnan tíðindi, til dæmis andlát inerkra höfðingja úti i heimi. Þrátt fyrir þetta er bók hans talin ein merkasta ferðasaga útlendings á íslandi frá þessu timabili. Hann hefur tekið vel eftir mataræði og öðrum hversdagsvenjum íslendinga og lýsir því m.a. skemmtilega hvernig þeir nota heita vatnið í hverunum til matseldar og þvotta. Stjórnaði flóttamanna- prentsmiðju og kvœnt- ist spákonu örlög Daníels eftir ferðina til íslands urðu órjúfanlega samtengd frelsisbar- áttu Tékka. í þá daga voru trúmál og stjórnmál eitt og hið sama, og Tékk- arnir börðust gegn Habsborgurum í hreyfingu sem kallaðist bræðralagið og var að nokkru leyti byggð á trúarskoð- uiuiin Jóhanns Húss, sem brenndur var á báli upp úr 1400. En fyrir Tékka voru þetta harmsögulegir tímar og hreyfing- in var brotin á bak aftur í orrustu árið 1620 á Hvítafjalli rétt hjá Prag. Voru meðlimir Bræðralagsins þá gerðir land- rækir. En þeir hættu ekki andófi sínu og settu upp prentsmiðju í pólsku borg- inni Leszno. Þar gáfu þeir út mikið af ritum, en voru að sjálfsögðu síblankir og er talið að Daniel hafi skrifað ferðasöguna sem skemmtibók til að fjármagna útgáfu pólitískra verka. Hann sýndi þarna mestu atorku, dyggilega studdur af konu sinni sem Kristín hét og var hin merkasta. Hún var spakona og mesta hörkutól. Þannig fór hún sjálf í herbúðirnar til Wallensteins, eins vold- ugasta hershöfðingja þeirra líma, og spáði honum öllu illu enda var hann pólitiskur andstæðingur. En hún lézt þegar hún hafði alið manni sínum fimm börn, og nokkru síðar var borgin Leszno brennd til kaldra kola. Bræðralagið leystist upp, og Tékkar máttu sætta sig við erlend yfirráð um langan aldur. Passíusálmarnir og frelsisbarátta Tékka Síðasti biskup þess, Komensky, var mikill vinur Daníels. Hann tengist íslandi á annan hátt: byrjendabók hans í latínu var notuð til kennslu hér á landi og til er íslenzk þýðing á henni gerð um 1700. Er sagt að Grunnavikur-Jón, hinn tryggi skrif- ari Arna Magnússonar, vitni oft til hennar i ritum sínum. Og í umræðum sem urðu eftir fyrir- lesturinn benti sr. Kolbeinn Þorleifsson á viss tengsl, milli Passíusálma Ilall- grims Péturssonar og tékkneskra and- ófsmanna þeirra tima. Eins og áður er sagt var sjálfstæðis- barátta Tékka mjög háð með trúar- ritum þeirra eins og tiðkaðist á þeirri öld. Og Passíusálmar Hallgrims eru ortir undir áhrifum frá bókinni „Eintal sálarinnar" eftir Moller, sem aftur byggir á trúarritum þeirra bræðralags- inainia. Þrír Passíusálmanna eru ortir við lög, sem hinir tékknesku bræðra- lagsmenn og þjóðfrelsishetjur sungu til að stappa í sig stálinu í baráttunni við hið austurríska ofurefli. íslenzka þjóðin sótti síðan styrk í Passiusálmana gegn hallærum og hungri. Svona er nú hringrás hugmyndanna merkilegíþessumheimi. -IHH. interRent Bílaleiga Akureyrar Akureyri: Tryggv Reykjavík: Ske 14-S 21715. 2351E i 9- S 31615. 86915 Mesta úrvalið, besta þjónustan Við útvegum yður afslátt á bilaleigubílum erlendis VIÐ BRÝR OG BLINDHÆÐIR . ÞARF ALLTAF AÐ DRAGA ÚR FERÐ Ef allir tileinka sér þá reglu mun margt \ beturfara. yU^OAR MOTOCROSSKEPPIMI Vélhjólaíþróttaklúbbsíns og Dagblaðsins SUNNUDAGINN 20. SEPTEMBER KL 3.00. Við Keflavíkurveg (1 kmfrá Grindavíkurafíeggfai Keppendur, sem hafa áhuga að takaþátt/50 cc ogopnum flokki, mætíkl. 10 f.h. sunnudag.

x

Dagblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið
https://timarit.is/publication/260

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.