Vísbending


Vísbending - 29.01.1999, Blaðsíða 2

Vísbending - 29.01.1999, Blaðsíða 2
D ISBENDING Einkavæðing Stefán Arnarson viðskiptafræðingur Imörgum löndum í Evrópu eftir seinni heimstyrjöldina eignaðist ríkisvald- ið fleiri framleiðslutæki og fyrirtæki. Þróunin hafði í raun byrjað eftir heims- kreppuna og var afleiðing þess að marg- ar ríkisstjórnir stofnuðu til ríkisrekstrar til að byggja upp atvinnulífið. í sumum tilfellum höfðu einkafyrirtæki leitað skjóls og verndar hjá ríkinu þegar illa áraði og komust þau smám saman í eigu ríkisins að hluta eða í heild. Auk þess átti þjóðnýting á atvinnutækjum sér stað í mörgum löndum. I tilfelli íslands má segja að þátttaka ríkisvaldsins í mörgum fyrirtækjum hafi komið til vegna þess að landið var lítið og fjármagnsmarkaður vanburða. Þessa þróun má skýra með eftirfarandi atriðum: i. Hagfræðihugsun þessa tíma ýtti undir þá skoðun að mikið væri um markaðs- bresti í hagkerfum og náttúrulega einkasölu. Það leiddi til þess ríkiseign á fram- leiðslutækjum þótti rétt- lætt. ii. Stjórnvöldvilduhafayfir- ráð yfir fyrirtækjum sem væru arðsöm til þess að geta greitt niður aðrar vör- ur og þjónustu. iii. Stjórnvöld vildu styrkja atvinnugreinar og fyrir- tæki sem áttu í erfiðleik- um til að koma í veg fyrir atvinnuleysi og lækkun launa. iv. Menn töldu að það væri mikið öryggisatriði fyrir þjóðríki að lykilatvinnu- greinar og fyrirtæki væru í ríkiseign, svo sem her- gagnaiðnaður, samgöng- ur og ýmis hrávörufram- leiðsla. ýmsa þjónustustarfsemi. í byrjun ní- unda áratugarins fór af stað einkavæð- ingarbylgjaíOECD-löndum.Þessibylgja hefur haldið þunga sínum eftir því sem rikiseignir í löndum sem voru undir hæl kommúnismans hafa verið færðar til einkageirans. Þess má geta að einka- væðing í sumum þeirra hefur gengið lengra en í vestrænum ríkjum. Auk þess hafa mörg þróunarríki verið að einka- væða ríkisfyrirtæki sín undanfarin ár. A mynd 1 sést að einkavæðing í heim- inum hefur aukist mikið siðustu ár. Búast má við því að þessi aukning hafi haldið áfram á árinu 1998, þrátt fyrir óróa á mörgum hlutafjármörkuðum. Sú mikla einkavæðing sem átt hefur sér stað síð- ustu áratugi hefur haft mikil áhrif á efha- hagslíf heimsins og má líkja henni við byltingu. Hún hefur haft áhrif á tug- þúsundir fyrirtækja og milljónir starfs- manna. Óbein áhrif eru einnig mikil þar sem einkavæðing hefur ekki aðeins áhrif á fyrirtækið sem er einkavætt heldur einnig önnur fyrirtæki og aðra aðila sem eiga viðskipti við einkavædda fyrirtæk- ið. Hún hefiir m.a. leitt til þess að mark- Myndl. Einkavceðingiheiminum 1990-1997 (Milljarðar USD). Heimild: OECD - Financial market trends #70. f200 ¦ OECDIönd ¦¦¦ önnurlönd Einkavæðingaráætlun Arið 1979 reið breska ríkisstjórnin með Margréti Thatcher í broddi fylkingar á vaðið og hóf sína einkavæð- ingaráætlun.1 I fyrstu voru nær öll ríkis- fyrirtæki í samkeppnisgreinum einka- vædd, síðan ýmis veitufyrirtæki og í framhaldi af því var farið að einkavæða ' Árið 1956 voru nokkur fyrirtæki einkavædd í Austurríki. Þremur árum seinna var nokkureinka- væðing í Vestur-Þýskalandi þar sem m.a. Volks- wagen varselt. Árið 1974 vari Chile hafin umfangs- mikil einkavæðingaáætlun undir herforingjastjórn Augusto Pinochet. aðsöflin hafa í ríkara mæli fengið að koma nálægt ráðstöfun framleiðsluþátta, leitt til meiri alþjóðavæðingar með því að auka fjárfestingar yfir landamæri og eflt hlutafjármarkaði. Markmið einkavæðingar Stjórnvöld margra landa fóru að kom- ast á þá skoðun á áttunda áratugnum að ríkisafskipti væru of mikil, að ríkis- valdið ætti að einbeita sér að nokkrum grunnþáttum og fyrirtækjarekstur væri ekki einn af þeim þáttum. Þessa við- horfsbreytingu má rekja til vinsælda þeirrar skoðunar að mikil ríkisafskipti leiði til minni hagkvæmni. Aðalmarkmið með einkavæðingu á að vera að auka hagkvæmni hagkerfisins með því að draga úr umfangi hins opinbera, efla einkaframtak og auka samkeppni. Onnur helstu markmið einkavæðingar eru: i. Bæta fjárhag ríkisins og nota afrakst- ur einkavæðingar til að lækka skuldir og vaxtagreiðslur. Koma í veg fyrir meðgjöf með óhagkvæmum fyrir- tækjarekstri. ii. Efia hlutabréfamarkað með því að fjölga skráðum fyrirtækjum og þannig auka veltu á frum- og eftirmarkaði. Efla svokallaða hluthafamenningu (e.: shareholder culture), þ.e. að gera sem flesta að hluthöfum í atvinnufyrirtækj- um. Sumir telj a að þetta auki valddreif- ingu. Nota einkavæðingu til að efla sparnað almennings. iii. Auka beina erlenda fjárfestingu í at- vinnurekstri. Síðustu ár hefur mátt rekja stóran hluta af beinni erlendri fjárfestingu í OECD-löndumtil einka- væðingar. Auka erlenda verðbréfa- fjárfestingu í hlutabréfum (e.:foreign portfolio equity investment). Framkvæmd einkavæðingar Einkavæðingu má flokka eftir eðli þeirrar starfsemi sem verið er að einkavæða. Á fyrsta stigi einkavæðingar eru atvinnufyrirtæki í opin- berri eigu seld. Þessi aðferð er einföld; fyrirtækin sem ver- ið er að selja eru yfirleitt vel skilgreindar einingar og oft starfandi í samkeppnisum- hverfi. Einkavæðing á öðru stigi felst í því að selja fyrir- tæki sem eru í veitustarfsemi eða innviðastarfsemi (e.: in- frastructure), fyrirtæki sem menn hafa oftast litið á að ættu að vera undir opinberri forsjá. Um breitt svið er að ræða: Vatnsveitur, orkufyrirtæki, hafhir, fiugvellir, fjarskiptafyrirtæki og einstök umferðarmannvirki. Þriðja stigs einka- væðing felur í sér einkavæðingu ýmissa þjónustuþátta. Þátta sem oft eru eða hafa verið unnir af opinberum aðilum án þess að það sé nauðsynlegt að þeír vinni þá, jafnvel þó að þjónustan sé fjármögnuð af opinberufé. Einkavæðing á þessu stigi hefur það að markmiði að gera rekstur þjónustunnar sem líkastan einkarekstri í því skyni að auka skilvirkni og gæði þjónustunnar. 1997

x

Vísbending

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísbending
https://timarit.is/publication/281

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.