Vísbending


Vísbending - 29.01.1999, Blaðsíða 3

Vísbending - 29.01.1999, Blaðsíða 3
D ISBENDING Margaraðferðir Einkavæðing hefur verið á ýmsan hátt í hinum ýmsu löndum. Ríkisstjórnir hafa breytt einkavæðingar- aðferðum sínum eftir því sem þærhafa fengið meiri reynslu. Almennt má segja að notuð sé sú aðferð sem söluaðili telji að hjálpi sér mest við að ná sem flestum markmiðum sínum. Einfaldasta leiðin einkavæðingar er að leggja fyrirtækið niður. Ein aðferð er að gefa fyrirtæki, önnur aðferð að selja hlut án nokkurra skilyrða með uppboðsaðferð til hæst- bjóðanda. Það má segja að þessar tvær aðferðir spanni hvor sinn enda rófsins varðandi það að fá tekjur og fjölgun Tafla 1. Einkavœðing á Islandi 1989-1998. Heimildir: Tölfrœðisvið Seðlabanka Js- lands, Einkavæðing á Islandi, greinasafn 1997. I m.kr. Einkavæðing í alm. útboðum Önnur einkavæðing hlutaf. Önnur einkavæðing Samtals 1989 0 1.450 0 1.450 1990 1991 0 0 87 0 0 0 0 8 1992 0 489 395 5 1993 1994 1995 201 0 0 1996 974 138 135 1997 90 161 0 251 1988 9.315 0 0 9.315 0 729 0 290 0 0 729 290 201 1.247 hluthafa. Fyrri aðferðin gefur engar tekj- ur og hún hefur oft verið notuð í þeim tilfellum þar sem aðalmarkmið stjórn- valda hefur verið að koma ríkiseignum sem fyrst í hendur einkaaðila. Seinni aðferðin gefur hámarkstekjur og er oft- ast notuð þegar aðalmarkmið einka- væðingar er að fá sem mest fyrir eignina og/eða að auka hagkvæmni í ákveðinni atvinnugrein eða í hagkerfinu. Flestar einkavæðingaraðferðir eru á milli þess- ara tveggja og þá oftast í formi almenns útboðs. Síðustuárhefurmeirihlutieinka- væðingar í OECD-löndum verið í formi almenna útboðs, í öðrum löndum hafa önnur form einkavæðingar verið ríkj andi. Sérumgjörð á íslandi Aíslandi má segja að að sérumgjörð hafi verið sett um hverja einkavæð- ingu, þó innan verklagsreglna um einka- væðingu. Ástæðurþess að íslensk stjórn- völd hafa sífellt verið að breyta ramma einkavæðingar eru þær að markmiðin sem menn vilja ná fram eru mismunandi og að menn hafa orðið reynslunni ríkari. Hér á eftir fer stutt almenn lýsing á þeim aðferðum sem stjórnvöld hafa notað: i. Fyrirtæki hefur verið lagt niður og eignir seldar. Dæmi um þetta eru Rík- isskip og bókaútgáfa Menningar- sjóðs. ii. Fyrirtæki hafa verið seld einum eða fleiri aðilum án þess að það hafi verið auglýst og ekki hefur verið augljóst hver átti frumkvæði að samningsgerð. Dæmi: sala Ferðaskrifstofu ríkisins, sala eignarhlutar ríkisins í Þörunga- verksmiðjunni hf. og í Eimskip hf. iii. Þegar hlutur er seldur seldur hæst- bjóðanda eftir auglýsingu er talað um tilboðsaðferð. Dæmi er salan á Prentsmiðjunni Gutenberg hf. iv. Biðraðaaðferð er þannig að kaup- andinn mætir á staðinn eða hringir. Sala hefst á ákveðnum tímapunkti og kaupendur eru afgreiddir eftir röð; „fyrstur kemur, fyrstur fær." Þegar þessi aðferð er notuð er oftast sett þak á það hve mikið hver getur keypt. Þessi aðferð var m.a. notuð við sölu bréfa í Lyfjaverslun ríkisins hf. og hefur ekki verið notuð síðan. v. Þegar hlutur er seldur með áskriftar- aðferð eiga allir þeir sem taka þátt í útboðinu jafnan möguleika. Áskrift- artímabiliðstenduryfirínokkurntíma. Verði áskriftaróskir hærri en sem nem- ur því hlutafé sem í boði er skerðist hlutur hvers og eins. Dæmi um þetta er salan á hlutum í ríkisbönkunum þremur. vi. Sambland af áskriftaraðferð og til- boðsaðferð. Þessi aðferð var notuð við sölu á hlut ríkisins í íslenska járn- blendifélaginu hf. og seinni hluta einkavæðingar Skýrr hf. Aðferðir iii-vi fara nær alltaf fram sem almenn útboð. Sú hefð hefur komist á við einkavæðingu síðustu missera að starfsmenn hafa fengið að kaupa hluta- bréf á sérkjörum. Gagnrýni Margt er hægt að gagnrýna við einka- væðingu á íslandi. Einkavæðing á íslandi kom of seint og í of litlu magni.2 Mikil ríkisafskipti hafa leitt til minni hag- vaxtar og haldið aftur af atvinnuþróun, sérstaklega í fjármálageiranum. Verk- lagsreglur um einkavæðingu voru settar of seint og það hefur ekki alltaf verið farið eftir þeim. Einkavæðing SR-mjöls hf. var illa unnin og fullyrða má að hún hafí dregið úr hraða einkavæðingar á Islandi. Einkavæðingu hefur verið hag- 2 Árið 1925 samþykkti Alþingi að leyfa frjálsan innflutning á oliuvörum og ikjölfarið varLandsversl- unin lóg niður. Sósialistinn Héðinn Valdimarsson var i forystu fyrir Landsverslunina og var mikil talsmaðurríkisverslunar. Hann stofnaðifyrirtækið Oliuverslun islands hf. árið 1927 ásamtöðrum, þar á meðal starfandi fjármálaráðherra. Olíuverslun IslandskeyþtisíðaneignirLandsverslunarinnarog hófinnflutning á olíuvörum. Það má seg/'a að þetta hafi verið fyrsta einkavæðing á Islandi og um leið fyrsta „einkavinavæðingin". að þannig að hún hefur ekki leitt til er- lendrar fjárfestingar nema í litlu mæli. Oft hafa markmið einstakra einkavæð- inga verið óljós og stundum hafa aðal- markmið verið látin víkja fyrirmarkmið- um sem ættu að vera undirmarkmið. Dæmi um þetta er sala á hlutafé í ríkis- bönkum siðustu mánuði ársins 1998. I þeirri einkavæðingu gafst tækifæri til að ná fram öllum markmiðunum sem nefhd voru hér að framan en pólitískur vilj i eða skortur á skynsemi kom í veg fyrir það. Þess má geta að eitt aðalmarkmiða með einkavæðingu Landsbanka íslands hf. og Búnaðarbanka Islands hf. var mark- mið sem ekki var nefht hér að framan og á lítið skylt við hefðbundna einkavæð- ingu, þ.e. er að styrkja efnahag ríkis- fyrirtækja til þess að geraþau samkeppn- ishæfari við einkafyrirtæki á markaði. Þrátt fyrir nokkra einkavæðingu á Is landi er fjöldi fyrirtækja og stofnana enn í eigu hins opinbera. Þau helstu eru: ríkis- bankarnir þrír, Nýsköpunarsjóður at- vinnulífsins, Lánasjóður landbúnaðar- ins, Byggðastofnun, Ibúðalánasjóður, Landsvirkjun og önnur orkufyrirtæki, ís- landspóstur hf, Landssíminn hf., Sem- entsverksmiðjan hf, Áburðarverksmiðj- an hf, Steinullarverksmiðjan hf. og Kísil- iðjan hf. við Mývatn, RÚV og svo fram- vegis. Áætla má að söluandvirði þessara fyrirtækjagætiveriðábilinu80-100rnillj- arðar króna. Til samanburðar voru er- lendar langtímaskuldirríkissjóðs um 104 milljarðar í árslok 1998. Þrátt fyrir gagn- rýnina hér að framan þá hefur einkavæð- ing á íslandi skilað nokkru. Umfang hins opinbera hefur minnkað, samkeppni í at- vinnulífinuhefurvaxið,hreintvirðiríkisins hefur aukist og hlutafjármarkaðurinn/ hluthafamenning hefur eflst.

x

Vísbending

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísbending
https://timarit.is/publication/281

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.