Lesbók Morgunblaðsins - 09.07.1967, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 09.07.1967, Blaðsíða 8
E inn valdamesti maður, sem uppi he|ur verið á Islandi, var Árni miidí OÍafisson, Skálholtsbiskup 1413—25. líeimildum ber saman um, að hann vair ísíenzkur að ætt og uppruna; eru þó ættfiræðingar ekki á einu máli um ætt hans. Sumir telja hann son Ólafs hirðstjóra í NúpufelU í Eyjafirði Pét- urssonar (d. 1410), en aðrir telja hann son Ólafs Þorsteinssonar bónda í Fells- múla í Landssveit. Sá Ólafur er talinn sonur Þorsteins Þórðarsonar í Hauka- dal, Kolbeinssonar jarls á Auðkúlu (d. 1309) Bjarnasonar og þá bróðir Halls Ólafssonar, sem verður hér getið á eftir. Sólveig Þorsteinsdóttir, kona Björns Jór- salafara í Vatnsfirði, er talin systir Öl- afs í Fellsmúla og þá líklega föður- systir Árna biskups. Árni biskup veitti Birni hirðstjóraumboð hérlendis, er hann fór með hirðstjórn um allt land. Gæti það bent til, að þessi síðarnefndi skyldleiki væri réttur. Þá er sagt í heimildum, að Árni hafi verið skyldur konu Ara Daðasonar Dalaskalla í Snóks- dal og selt honum Snóksdal, sem Árni keypti á Alþingi 1418 af Guðna syni Odds lepps Þórðarsonar, lögmanns norð- an og vestan 1405—22. Helgi Guðna- sOn, lögmaður norðan og vestan 1433— 39, var systursonur Árna biskups. en föðurætt Helga er talin norsk. Getið er þess, að Árni biskup gaf Helga jörðina Hvalsnes í Rosmhvalanesi eftir jól 1419 og drekkur honum til, líklega festaröl, heima í Skálholti, en Helgi kvæntist Akra-Kristínu dóttur Þorsteins Ólafs- sonar lögmanns á Ökrum í Blönduhlíð, nafnkunnri höfðingjakonu á sinni tíð. Hún átti síðar Torfa hirðstjóra Arason á Ökrum. Er ætlun mín sú að Hvalsnes sé ættaróðal Árna biskups. Að vísu er þess getið að hann hafi keypt þá jörð af Ingunni nokkurri Eyjólfsdóttur og tekið við fjárvarðveizlu hennar. Hafði hún verið gift Jóhannesi nokkrum Am- viðssyni, væri þá Árni biskup hér að endurheimta ættareign sína, sem hann hefur svo gefið systursyni sínum. Er þá líklegast að Árni biskup hafi verið sonur Ólafs bónda á Kirkjubóli á Rosm- hvalanesi, Björnssonar sýslumanna í Hvalsnesi (d. 1388), Ólafssonar hirð- stjóra á Keldum á Rangárvöllum, Bjarnasonar og þannig af hinni göf- ugu Oddaverjaætt í beinan karllegg. Þá er séra Þorkell Ólafsson prestur í Reykholti 1415—44 og officialis í Skál- holtsbiskupsdæmi talinn bróðir Arna biskups. En ein getgátan um ætt Arna biskups er sú, að hann 'hafi verið sonur séra Ólafs Arnasonar á Husa- felli. J\ rni kann hafa verið kanúki í klaustri heilags Ágiistínusar hérlendis, kanúki er Arni nefndur í páfabréfi í sambandi við vígslu hans til bisbups í Skálholti, þó er líklegra að Árni hafi gengið í klaustur í Noregi. Hann er tal- inn fæddur 1378 og er að sögn kominn til Noregs fyrir Svarta dauða (Pláguna miklu) 1402—1403 og er nefndur í Nýja annál 1403 þá staddur á Hálogalandi og er höfð eftir honum furðusagan um Finnann Feðming, sem lá 3 ár sem dauður í bjargskoru, reis síðan upp og lifði mörg ár þaðan í frá. Árna er næst getið að hann dvelur hjá Hákoni Sig- urðssyni á Giska í Noregi, gekk í þjón- ustu hans 1404. Hákon var hinn vel- bornasti maður í allar ættir og sagður bezt að sér ger um flestra hluta sakir allra manna er þá voru í Noregi. Há- kon átti Sigríði dóttur Erlends Filipp- ussonar í Osló, hins merkilegasta manns af öllum bændum í Noregi í flestum hlutum. Vildi hann aldrei verða ridd- ¦ari, þó sjálfur konungur byði honum. Erlendur er sagður hafa trúað íslenzk- um mönntim betur en öðrum nortræn- um og hafði þá jafnan í þjónustu sinni. Þeir mágar Hákon og Erlendur dóu báðir þrem vetur eftir pláguna hér á landi eða 1405 þá er Oddur leppur tók lögsögu á íslandi. B 1 róðir Árni var þá með Sigríði Erlendsdóttur ekkju Hákonar og fór með henni suður til Rómar og var þar mikils metinn, settur penitenciarius öll- um norrænum mönnum eða skriftafaðir, var það árið 1405 sem þetta gerðist. Hafa prelátar Rómaborgar virt Arna mikils og tekið honum opnum örumum og hann að sjálfsögðu verið vel mennt- ur að þeirra tíðar hætti og latínumaður góður. Hérlendis fór mjög orð af glæsi- leik hans og örleik, var Árna margt til lista lagt. f ferðum sínum sá bróðir Árni marga fáséna hluti og Róm hefur tekið á móti honum og hans tignu hús- móður með fornum menjum, höllum og helgum kirkjum. 1 Nýja annál segir svo um þá fásénu hluti sem bróðir Arni sá: „Aflát mikið í Aachen (Þýzkalandi) af syndum sínum. Bróðir Árni Olafs- son var þar þá með hústrú Sigríði Er- lendsdóttir, og var settur penitenciarius öllum norrænum mönnum. Þar sá hann serk vorrar frú sancte Marie og reifa vors herra og belti og dúk Johannes baptiste (skírara). f þeim stað er Affrica heitir, sá hann hjaltið af sverði Sig- urðar Fáfnisbanaj og mæltist honum þá X fóta langt, en klótin með kopar tók eina spönn aftuir af; þar var og tönn, er sögð var úr Starkaði gamla; var hún þvérhönd á lengd og breidd, fyfir utan það, er í holdinu hafði stað- ið". Xm.llt eru þetta furðugripir, sem bróðir Árni sér, bæði helgidómar og fornaldarminjar. Skoðun þeirra sýnir fornfræðiáhuga Árna og hefiur annálarit- ari lýst þessum gripum eftir frásögn Árna sjáifs eða vildarmanna hans. Talið er að Nýi annáll sé ritaður í Skálholti; hann nær yfir árabilið 1393—1430. Kann vera að þessi merka heimild sé runnin undan rifjum Árna biskups. Þá sést af annálsfrásögninni að bróðir Áirni í fylgd hústrú Sígríðar var staddur í Aachen í Þýzkalandi árið 1405, annað hvort á leið til Rómar eða á heimleið til Noregs. Aachen var merk borg á þeirri tíð og íræg sem hið f orna aðsetur Karla- magnúsar keisara, þar var hann fædd- ur og grafinn og þar hafa lifað fornar germanskar arfsagnir. Þá er sagt að Árni hafi komið til Affríca, væri hægt að láta sér detta í hug norðurströnd Afríku, Túnis eða annars staðar, en það er þó ólíklegt og er hér málum blandað með staðarheiti. Árni hefur gerzt þjónandi prestur er heim kom og verið í þjónustu hústrú Sigríðar hus- prestur (heimilisprestur) eða skrifta- faðir hennar eins og það var kallað og síðar seinni manns Sigríðar, Magnúsar Magnusonar, hins velbornasta manns sænsks að ætt eins og segir í heimild- um. Magnús þessi hafði verið sveinn Margrétar drottningar og henni kær. Réði drottning því að Magnús gekk að eiga Sigríði Erlendsdóttur, sem var mjög auðug að fé. Var brúðkaup þeirra, Sigríðar og Magnúsar haldið í Osló 1408 með pomp og prakt, að þeirri veizlu var drottning Margrét, er þá bar kórónu hinna þriggja konungsríkja Norður- landa og margt annað stórmenni. Þar var þá bróðir Árni og kallaður kapellán (að enskri fyrirmynd) Magnúsar Magn- ússonar sem síðan bjó á Giska. Bróðir Ámi hefur þarna í brúðkaupinu í Osló að sjálfsögðu kynnzt Margréti drottn- ingu lítillega þar sem Magnús húsbóndi hans hafði verið sveinn hennair og all- náinn. Ekki er heldur að efa að glæsi- leiki norska aðalsins, sem hefur tjaldað því bezta sém til var, og hirð og fylgd- arlið Margrétar drottningar, sem var úr öllum löndum Kalmarsambandsins, skartaði sínu fegursta í klæðum og skártgripum í þessu brullaupi Magnús- ar Magnússonar ög Sigríðar Erlends- dóttur. Hæst hefur., þó borið sjálfa drotthinguna. Arni kapellán fékk hér gott tækifæri að kynnast þama ýmsiu stórmenni ríkisins, sem síðar hefur kom- ið honum í góðar þarfir. Á næstu árum dvelur svo bróðif Arni sem kapellán þeirra hjóna á Giska, miklu höfðingja- setri þar sem oft hefur verið setið við ölteiti og annan gleðskap. Margrét drottning deyði 1412. Þá heimsótti Magnús Magnússon ásamt bróður Arna Eirík af Ppmmern, konung Kalmarsam- bandsins, | systurson Margrétar en af Vindakonungum í föðurætt. Hafði Ei- ríkur tekið við ríkjunum þrem Noregi, Svíþjóð og Danmörku árið 1411. H Littu þeir Magnús og Arni Eirík konung í Hísingjaborg (Helsingjaborg) og fengu góðar viðtökur. Þá segir í Nýja annál 1412: „Þá Iét konungurinn (Eiríkur) hengja féhirði sinn fyrir stakk og sjóða einn falskan myntara". Er ekki að efa að Arni biskup er heimildar- maður fyrir þessu efni og hafa þessir atburðir er getið er um hér í Nýja ann- ál gerzt á þeim tíma sem Magnus og Árni dvöldust með konungi. í fierð þess- ari sem varð að langri dvöl við hirð Eiríks af Pommern hafði Árni það upp úr krafsinu að fá bréf Páfans Jó- hannesar XXIII gert þann 24. júlí 1413 þar sem páfi leggur fyrir Jóhannes bisk- up í Lybiku að skipa bróður Arna Ól- afsson : aðstoðarmann Jóns biskups í Skálholti 1408—13, er fyrr var ábóti í Munklífsklaustri í Björgvin. Síðar á árinu hefur frétzt lát Jóns Skálholtsbisk- ups og er Arni þá orðinn electus Skál- holtsbiskupsdæmis. Segir svo í Nýja annál 1413: „Þetta ár fór bróðir Áirni Ólafsson ad cuiriam og fann páfann í miklu Flórenz, því hann var útdrif- inn af koiiunginum af Neapoli (Ladislav konungi af Púli), og hertekin mörg hundruð af Rómverjum; og það til marks um þennan mikla hernað, að kongsins hoffólk tók sjálfar klausturs- frúrnaf og allra handa kvinnur og meyj- ar, og lögðust með þeim inni í sjálfri Péturskirkju og stölluðu þar hesta sína; hér með drukku þeir af kaleikum í öl- búðum. Var þá svo mikill sólarhiti, er páfinn var út rýmdur, að margt fólk deyði af þorsta í flóttanum, áður þeir komu til Flórenz. Þar í staðnum varð biskup einn galinn af víni, svo XII menn gátu varla bundið. Var bróðir Árni þar í staðnum frá Pétursmessu til Maríumessu fyrri. Þaðan fór hann til Lybiku, og var vígður til biskups eftir páfans boði". Af frásögn þessari er að sjá að Árni hefur líklega komizt allt til Rómaborgar og séð ástandið með eigin augum en átt þar skamma dvöl og hitt páf ann Jóhannes XXIII í Flórenz og fengið hjá honum nauðsynleg skilríki fyrir biskupsdæminu. Páfi þessi, sem beir sömu tölu og hinn vinsæli nýlátni páfi, er ekki viðurkenndur af Vatikan- inu, heldur meðpáfi hans Benedikt XIII sem sat í Avignon í Frakklandi og laut honum Frakkland, Spánn, Konungsríkið Napoli og Skotland, en Páfanum á ítalíu laut Norður^ítalía, Þýzkaland að nokkru, England, Pólland, Ungverja- land og Norðurlönd, var þessi skipting við lýði á árunum 1378—1417. Jóhann- es páfi sat í Písa stjórnarár sín 1410^— 15 var hann af svonefndri Cossaætt og ríkti mikið sukk og ófriður í kringum páfastólinn þessi ár. Árni fékk í vega- nesti páfabréf þess efnis að Jóhannes páfi býður nafna sínum Jóhannesi bisk- upi í Lybiku að vígja bróður Arna kanoka af Ágústínusarreglu til biskups í Skálholti. Árni heldur nú sem snar- ast norðuir í Þýzkaland og er það get- gáta mín, sem þetta rita, að í fórum hans hafi verið hinn veglegi ítalski ka- leikur sem var í eigu Skálholtskirkju og er nú á Þjóðminjasafni og hafi Arni fengiS hann í ófriðnum fyrrnefnda og er kaleikurinn ef til vill úr sjálfri Pét- urskirkju. Árni vair vígðuir til biskups í Skalholti 10. okt. 1413 af Jóhannesi bisk- upi í Lybiku að hjáverandi tveim bisk- upum. Var Lybika (Liibech) þá höfuð- stáður Hansasambandsins, mikil og auð- ug verzlunarborg. Eftir vígslu hefur Árni biskup hitt Eirík konung af Pomm- Kaleikur af ítalskri gerð, sem nú er í Þjóðminjasafni. Höfundurinn getur sér til, að Árni biskup hafi haft hann meff sér út hingað. ern vin sinn og velgerðarmann; af hon- um þáði Árni hirðstjóravald um allt fsland, því þetta ár 1413 kom út bréf, sem herra Arni biskup sendi til Björns Einárssonar Jórsalafara, að hann skyldi hafa hirðstjóraumboð á íslandi. Þar kom og út kongs Eiríks bréf þar sem hann fyrirbauð öll kaup við útlenda menn, þá sem ei var vanalegt að kaupslaga með. Væri hægt að ætla að þetta bréf hafi Arni biskup útvegað hjá Eiríki kon- ungi til handa Hansakaupmönnum í Ly- bikú og viðar, sem verzluðu á íslandi og Árni var í vináttu við, einsog síðar sést á umboði sem hann fór með fyrir Björgvinjarkaupmenn um skuldir hér- lendis. Áður nefnt bréf var gert gegn verzlun Englendinga hér á landi, en þeir voru miklir keppinautar um ís- lenzku skreiðina við Hansakaupmenn. Árni biskup kann hafa verið féþurfi og þurft að taka lán hjá kaupmönnum, og útvegað þeim í staðinn styrktarbréf hjá Eiríki konungi, vini sínum. Herra Árni biskup hefur nú dvalizt við hina ævintýralegu hirð Eiríks af Pommern, þar sem hafa blandazt saman norrænar, þýzkar og slafneskar hefðir og siðir. Var aðsetur konungs oft Kaupmanna- höfn sem upp frá því varð konungsset- XXllt árið 1414 er Arni erlendis vafalaust í gleðskap og veizluhöldum, sem hefur verið honum mjög að skapi. Þá hefur hann líklega heimsótt Giska og hina fyrri húsbændur sína þar og fleiri staði, sem honum voru kærir og haldið síðast til Björgvin og fengið þar umboð Munklífs klausturs fyrir tíundum af Vestmannaeyjum og þaðan í knerri til síns föðurlands. Þá segir í Nýja annál við árið 1415: „Útkoma herra Árna biskups Ólafssonar í sama knerri sem hann sjálfur lét gera, hafandi svo stórt vald sem enginn hafði fyrir hon- um haft áður einn um sig hvorki lærður né leikur. Var það fyrst hirðstjórn yfir allt fsland, er kong Eirík hafði veitt honum meður sköttum og skyldum og öllum konglegum rétt. Hérmeð hafði hann biskuplegt umboð yfir heilagri Hólakirkju fyrir norðan land og þar með öllu því biskupsdæmi, er þar ligg- ur til. Fékk honum það umboð Jóns biskups er vígður hafði verið til Hóla, og þá var með konginum. Hérmeð var hann settur visitato.r af herra Askeli erkibiskupi yfir allt ísland. Hann hafði og umboð klaustursins af Munklífi um tíund í Vestmannaeyjum og margra kaupmanna i Björgvin um skuldir. Kom hann við land austur að Þvottá, og gekk þar af skipi við nokkra menn, en skipið gekk til Hafnarfjarðar með heilu. Reið biskup vestur eftir landi og kom heim í Skálholt upp á Pétursmessu. Svo reið hann upp á þing, og lét lesa 8 LESBOK MORGUNBLAÐSINS 9. júlí 1967

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.