Lesbók Morgunblaðsins - 26.10.1969, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 26.10.1969, Blaðsíða 6
SIGURÐUR ÓLASON, lögfræðingur „í KLETTASKORU KREPPTIR LIGGJUM VIÐ BÁÐIR í síðustu Lesbók voru rakt- iir aðaldrættir hinnar frægu og mjög umtöluðu slysfarar- sögu Reynistaðanmanna á Kjiaiivegi 1780, og í því saim- bainidi leiddar líkuir að því, að uim misiferli kiuininá að hafia ver ið að ræða. Verðuir nú í greim þessari leitað nánari skýr- inga, — eða getið sér til um, — hvað raumivenu/Iegia ger'ðist, og hvort hin hefðbundna skoðun um afdrif þeinra fé- laga, og „líkaránin" á Kili, muni hafa við rök að styðj- ast, eða hvort leita þurfi enn annarra skýringa. IX. Líkaránsmálaferlin í Skaga- firði 1780—1785 munu vera nidklkiunn vegiinin eimstætt fyr- irbrigði í íslenzkri réttarfars- sögu, og ber margt til. Vitan- lega hefir það komið fyrir, að Uík haifi verið ræmid ag síðasn dysjuð, en þá vemrjuiega eða jafnan í framhaldi af öðr- um glæpum eða manndtnápum, (srvo siem t.d. var áilitið uim Beina-Þorvald, eða (sem dæmi) frásögn, bls. 139 í nýútkominni bók sr. Árna og Þorbergs, um fyrirsát og morð á afrétt Ár- mesinga: „að því búnu bisuðu þeir líkinu upp í Hagafjall og dysjuðu það í grjóturð."). Munnmæli eru og allvíða um, að lík sjórekinna manna hér við land hafi verið rænd, en binis veigar befi ég letaki hieyrt getið um, að dauðir menn hafi annars verið rændir á víða- vangi og líkin dysjuð. Enda "* hefir allt slíkt jafnan þótt hið óþokkalegasta athæfi, beinlín- is svívirðilegt að almennings- áliti. Það var því að vonum, að „líkaránin" á Kili vektu mikla treiði og óhugnað hjá al- meniningi, innan héraðs og ut- an, þar sem því var yfirleitt trúað, að menn þessir væru sekir. Vatfalaust átti hin enn- þá landlæga galdrahræðsla sinm þátt í því hversu eindreg- ið almenningur lagðist á sveif gegn þeim í málinu, enda var aðalmaðurinn, Jón Egilsson á Reykjum, talinn rammgöldrótt- ur, og þegar af þeirri ástæðu til alls vís, (sbr. Magnús Björnsson, Svipir og sagnir: * „Líka-Jón"). Virðist svo, sem úr þasöu hatfli orðið eims taoraar „múgsefjun" út í frá, með til- heyrandi kynjasögum og „fyr- irbrigðum", en þá verður al- mieinin dióimgmeiind og rótag íhiug- un gjarnan að þoka um set, sem alkunnugt er. öll rann- sókn líkaránsmálanna bar og svip af þessiu, emdia stóðu yfir- hieyrsfllua- oig vitnialleiðisliur yfir í mörg ár, — 40—50 vitni, auk sakbormiimigamna — og er það til marks um ofstækið og óhugnaðinn í þessu „æéttarfari", að fenginn var galdramaður héðan af Kj'aiarniesiniuS), og látinn ganga rangsælis kring um þinghúsið, meðan aðalyfir- heyrslur fóru fnam. Auðvitað átti með þessu að rugla sak- borningana og brjóta niðurvið niámislþrak þeirina, og er slík rannsóknaraðferð víst eins- dæmi hér á landi, og þótt víð- ar væri leitað. — En þess má þó geta, að sakborningar stóðu fastir fyrir og létu engan bil- bug á sér finna. Og snerust reyndar til gagnsóknar í lok- in. En sé nú athuguð málsrann- sóknin sjálf, eftir þingbókum, og iniáilið í heiiid staoðað í kjöl- in, getur varla hjá því fairið, að ýmisiair afaserndir kiomi upp, að þvi er snertir sekt hinna sakbornu manna. Meira að siagja virðiast ýmis rök hniígia til þess að þeir hafi ranglega ver- ið fyrir sökum hafðir. Styðst þetta bæði við almennar ástæð ur, skynsamlegair likur, ef svo má að orði komast, auk þess sem vitnaleiðslurnar sjálfar vkðast einniig bendia til hiins samia, ef val er að gáð. í fyrsta lagi athugast, að svo óþokkalegt athæfi, sem hér er um að tefla, fremja ekki aðrir en misyndismenn, og það al- veg „óvenjulegrar" tegundar. Mætti það einstakt heita, ¦^að ekki einn heldur f leiri menn saman hefðu fengið sig til slíks verknaðar, án þess að nokkuæ þeirra væri áður, eða yrði síð- ar, benidiaður við nieiinin óþokkahátt eða misferli í líf- inu. Raktir glæpamenn sitja eklki svo á stnák sínuim. Vel imá veria, og breyt- ir í rauninni litlu, þótt sumir þessara manna kunni að hafa verið blendnir nokkuð, svo sem Jón Egilsson á Reykjum, sem Espólín kallar „myrklynd an og fornlyndan", og trúlega hafa þeir Sigurður og Björin heldur ekki Iátið sér allt fyrir brjósti bneoniafi). Em viartoga skyldu menn samt treysta slík- um orðsveimi í byggðarlaginu, sem ganga verður út frá, að verið hafi eins og á stóð af aiisanidis anmarieguim rótum runminn. Fyriir mitit ieyti teidi ég meira leggjandi upp úr um- mælum sem þeim, sem höfð eru eftir aðalmanni „líkaránanna", Jóni á Reykjum, er þau voru bonin upp á hann: „Hví myndi ég, kominn á grafarbakk- ann, fremja slíkt ódáðaverk". — Jón andaðist áður en málum þessum lyki endanlega, en hin ir tveir lifðu lengi og urðu mektajrmienm í hénaði, hrepp- stjórar um áratugi, enda þótt vinsældum væri e.t.v. ekki beinlínis fyrir að fara. Þess má geta til fróðleiks, þótt það séu að öðru leyti engin rök í þessum málum, að þeir urðu allir kynsælir í bezta lagi, t.d. mun Jón á Reykjum, — sem sjálfur var vel sikiáflidmæltiuirí), — vena afi eða iamigafi Stephans G. Má því segja, að lítt hallist á um kynsældina, því meðal hinna möngu og merku afkomenda Reynistaðarhjóna var hitt stórskáldið Einar Bene diktsson, fjórði ættliður frá þeim hjóiruuimS). Þá er næst að athuga hvað þeim félögum hafði átt að ganga til slíks óþokkaverkn- aðar: Fyrst og fremst ágirmd og fégræðgi, að ræna líkin pen ingum og öðrum verðmætum, og jafnframt öðrum þræði til að skaprauna Staðarhjónum, að synir þeirra fengju ekki leg í vígðri mold. Þannig var þetta túlkað af ákænendum og al- menningi. Um fyrra atriðið er það að segja, að í rauniinni liggur ekk ert fyrir um að þeir Staðar- menn hafi yfirleitt haft meina peninga meðferðis er hér var komið. Þeir voru vitaskuld búnir að kaupa fé í ferðinni svo sem þeir höfðu gjaldeyri til, og þegar þeir fóru frá Hlíðarenda segir í vitnaleiðsl- um að þeir hafi „eptir gizkn- ing" haft 20 ríkisdali hæst, (Bjarni þar af 4 rd.?), en þá áttu þeir eftir ferð um Rangár- valla- og Árnessýslur, þar sem WW^Métk -%•%?% Grána, sem fan.nst í Gránun esi meS reáðinginii undir kvið. SIÐARI HLUTI þeir virðast hafa bætt við sig 40 fjár. Hafi þeir þess veigina haft nokkra peninga með sór á fjöllin hefir það a.m.k. verið aigert iítiliræði. Auk þess eir allt eiras líklegt, að ráðsmaður- inn, Jón Austmann, hafi þá haft það fjárhald með hönd- um, frekar en Bjarni. Við rétt- arhöldin kom og ekkert fram, sem benti til þess að þeir þre- menningarnir (ákærðu) hefðu (haft) neina lausa peninga eða gjaldsilfur úr fórum Staðar- manna í sínum vörzlum. Sama er að segja um kápur með silf- urslegnum hnöppum, sem þeir áttu að hafa stolið af líkunum. Gáfuiieg sabangift, eðia hitt þó heldur, því hvernig hefðu þeir getað reiknað með að gera sér eitthvað úr slíku þýfi? Hætt er við, að það hefði fljótlega þðkkzt, og þar með vísiað á slóðina. Enda fór svo, að hvorki fannst né spurðist til neins af slíku tagi í fórum þeirra, þrátt fyrir langvarandi rannsókn og yfirheyrslur. En segjum mú að þeir hefðu rænt líkin því, sem fémætt var á þeim. Var það þá trúlegt, að þeir færu einnig að fjarlægja þau úr tjaldinu, að ég ekki tala um að drasla þeim úldnum og rotnuðum langar leiðir til þess að fela þau? Hefði ekki legið beinna við, að lata þau liggja sem mest óhreyfð, til þess að vekja síður grunsemdir og eft- irgnennslanir? Það sýnist niotabuinn veigimin iiggja í auigum uppi. Auðvitað hafa menm fundið veluinniar í sillíkm sakiairábuir'ði; auðgunantilgangi gat varla ver ið til að dreifa. Þasis veigma er gripið til annarrar skýringar, búið til enn annað „mótíf" fyr- ir glæpnum: Að þeim félögum hafi gengið illfýsi til og óvild gagnvart Staðarhjónum, í þá veru, að sonum þeirra yrði fyr- irmiumiað iag í kirijsitiinina mianma reit. Þessi skýring er sem sjá má svo fráleit á alla lund, að óþarft er að fara um hana mörgum orðum. Að vísu voru þau hjóm etaki allis koistar vinsæl í hénaði, né það fólk yfk-leitt, en ekki er samt vitað til þess að þeir félagar hafi átt neitt sökótt við þau sérstaklega, og einn þeirra var m.a.s. heima- maður á Reynistað og í allmikl um trúnaði húsbændanna, svo sem sendiferðin á Kjöl á jóla- föstunni ber vitni um. Auk þess hefði iþaið verið helzit til l'ainigit siedizt oig iáiglt iagzt að fana að níðast á líkum bræðranna, — sem annar þeirra var aðeins barn að aldri, — jafnvel þótt þeim hefði verið eitthvað í nöp við foreldrana. Slíkt hefði 6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 26. okitióber Ii969

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.