Lesbók Morgunblaðsins - 01.02.1970, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 01.02.1970, Blaðsíða 8
 Ein öldruð kona og kapall. ; \ í ÍöWIIiPÍlSifSllilI ****' 1> H m m Séð heim að Hnappavöllum. Ferðaþættir úr Öræf asveit Eftir Gísla Sigurðsson u, ' ndir þeim jökli, sem hæst gnæfir á fslandi öllu, kúra bæ- irnir í einfaldri röð; þeir eru átta talsins. Þó eru austan frá Kvískerjum og vestur að Skaftafelli hvorki meira né iminna en 50 km. Hvergi ann- ars staðar á landinu er um aðr- ar eins vegalengdir að fara innansveitar. Ekki eir þó svo að gkilja að átta bændur skipti þessu flæmi á milli sín. Á flest- um bæjuniuim er margbýlt og bæirnir standa þétt saman á gróðursvæðum, siem hamfarir náttúrunnar náðu ekki að eyða. Alls staðar er jökullinn að baki eða snarlbrattar og lítt grónar undirhlíðar hans. Fram- undan: Flatlendi og sandar, þar sem ár flæmast um, óstöð- ugar í farvegum sínum, en fjær: brimgarðuirinm við ströndina. Og síðan hafið. En austan við sveitina og vestan eru þser landsfrægu torfærur, seim fyrrum voru nefndar Lómagnúpssandur og Breiðárs- sandur ásamt þeim jökulfljót- um, sem þar veirða. En hvers vegna þessi kald- ranalega nafngift: öræfi. Táknar það ekki venjulega óbyggð og auðn? Að vísu, en Öræfasveit hefur heldur ekki frá upphafi íslandsbyggðar borið þetta nafn. Það mun fyrst koma fyirir árið 1412, eða réttum fimmtíu árum eftir að þar urðu slíkar náttúru- hamfarir að aleyddi byggðina. Það var árið 1362. Þá stóð fólki í þessum hluta landains sizt af öllu ógn af Öræfajökli, aem í þá daga nefndist Knappa fellsjökull. Þar höfðu ekki sézt eldar uppi, enda höfðu eld- stöðvacr Knappafellsjökuls leg- ið í dvala öldum saman, þegar þær vöknuðu skyndilega til lífsins vorið 1362. Telja jarð- fnæðingar, að gos af því tagi Igeti orðið með niiklum ódæm- um, og eru þær hliðstæður nefndar við þetta gos, er Hekla kaffærði byggð Þjársár- dals með vikri árið 1104, og gosið mikla í Vesúvíusi árið 79, sem gróf bæinn Pompeji svo í ösku, að öldum saman vissu menn ekki hvar hann hafði staðið. En víkjum ögn að jarðeldum Knappafellsjökuls vorið 1362. A örfáum klukkutímum breyttist sú blómlega byggð, sem ýmist var nefnd Hérað, Litla Hérað, eða Hérað milli sanda í ömurlega eyðimörk rjúkamdi vikurs. Öskustrókur- inn úr gíg Knappafellsjökuls var með þvílíkum ódæmum, að askan dneifðist uin þriðjung landsins. En ógrynni vikurs og ösku hefur þó lenit á haf út, enda segir í samtíma heimild- um að vikurinn sást reka hrönnum fyrir Vestfjörðum, svo naumast komust þar skip áfram. Sigurður Þánarinsson jarðfræðinlgur hefur áætlað, að samanlagt hafi aska fallið á svæði, sem væri nálægt þre- falt stærra en allt ísland, og samanlagt hatfi þetta öskumagn numið 10 rúmkílómetrum. í síð- asta Heklugosi leizt mönnum ekki á blikuna þegar vikur- inn huldi túnin í Fljótshlíð- inni, en til samanburðar má geta þess að öskumagnið 1362 hefur líklega verið 50 sinnum meira en frá Heklugosinu 1947. Heimildir um hin válegu eldsumbrot og eyðingu héraðs- ins eru að vísu hvorki margar né fjölskrúðugar, en gefa þó í vissum atriðum glöggar hug- myndir. Skálholtsannáll segir að sandurinn hafi tekið í miðj- an legg á sléttu, en rekið sam- an í skafla, svo að varla sá húsin. Þar er einnig sagt, að auk Litla Héraðs, hafi eyðzt mikið af Homafirði og Lóns- hverfi. f Gottskálksannál seg- ir svo: „í Austfjörðum sprakk í sundur Knappafellsjökull og hljóp ofan á Lómagnúpssand, svo að af tók vegu alla. Á sú í Austfjörðum, er tJlfarsá heitir, hljóp á stað þann er heitir að Rauðalæk, og braut niður all- an staðinn, svo að ekki hús stóð eftir nema kirkjan." í Oddaverjaannál, sem að vísu er tekinn saman mun síðar, stendur þetta um eyðingu Hér- aðs. „Lifði engin kvik kind eftir utan ein öldruð kona og kapall." Munmmæli síðari alda hermdu, að gífurleg vatnsflóð af völdum gossins^ hefðu lagt byggðina í eyði. í seinni tíð hefur þeinri kenningu verið hafnað; vikurregnið hefur tví- mælalauist átt drýgri þátt í eyð- ingu byggðarinnar. Þó mun gíf urlegt, jökulhlaup hafa beljað fnam, sín hvorum megin við kirkjustaðinn Sandfell, og af völdum þess hafa eyðzt all- margir bæir, sem stóðu frammi á sléttlendinu. Auk þeirra átta bæja, sem enn eru í byggð, kunna iwenn nöfn á 19 eyði- jörðum. Frægust þeirra og mest var kirkjustaðurinn Rauðilæk- ur, ekki alllangt frá Svína- felli. f máldaga frá ofanverðri 12. öld, er kveðið á um eignir og hlunnindi kirkjunnar á Rauðalæk, og sézt að þar hefur verið auðug kirkja. Ef hægt er að dæma eftir kirkj- um og bænahúsum, hefur guðs- ótti og góðir siðir verið kenni- mark í Héraði milli sanda. Auk kirkjunnar á Rauðalæk hafa verið þrjár alkirkjur, með prestskyldu, tvær hálfkirkjur og ellefu bænahús. Er það hald manna, að bæir í Litla Hénaði hafi verið þrjátíu, eða jafnvel fjörutíu talsins. Menn hafa löngum velt fyr- ir sér þeirri spurningu, hver hafi orðið örlög fólksins, þess er byggði héraðið undir hlíð- um öræfajökuls. Ef að líkum lætur hefur jarðskjálfti fylgt hinni fyrstu eldsuppkomu og trúlega hafa hús hrunið. En samkvæmt feinginni reynslu má ætla, að það hafi ekki orð- ið mörgum að f jörtjóni. En vel má ímynda sér þetta nauð- stadda fólk á flóttia austur með fjöllunum. Það veður öskuna í mjóalegg. í myrkrinu heyrir það ofstopafullan hávaða af jöklinum. Trúlega emu aðeins brýnustu nauðsynjar með í för inini en öskuirykið svo þétt að sumum liggur við köfnun, og auk þess regn vikurhnullunga. Af þessum flótta far litlum sög- um og kannski er ómengað sannleikskom í hinni sam- þjöppuðu setningu Oddaverja- annáls: „Lifði engin kvik kind eftir utan ein öldruð kona og kapall." Það var á síðasta sumri; sól- in skein glatt, aldrlei þessu vant. Skúmurinn veitti bílnum eftirför um sandana vestuir af Kvískerjum. Þar voru nokkr- ir lækiir óbrúaðir. En siðan hrikaleg jöklasýn, þar sem Kvíárjökull steypist niður úr skairðinu milli Vatnsfjalls og Staðarfjalls. Á Herforingja- ráðskortinu nær Kvíárjökull langleiðina fram í sjó. Nú bneiðir hanin ekki úr sér að ráði niðri á sléttlendinu. Hér uppi af Kvíárjökli er gígurinn sá hinn mikli oglengi vel var það skoðun manna, að gífurlegt jöfeulhlaup hafi kom- ið undar Kvíárjökli við elds- umbrotin. Samt segir Gott- skálksannáll skýrum stöfum, að hlaupið hafi lent ofan á Lómagnúpssand. Hvað sem því líður, taka fáir íslenzkir skrið- jöklar Kvíárjökli firam um fegurð. Nokkur risastór björg standa uppúr jökulruðningun- um víða, og gætu hafa borizt fram í tröllauknu jökulhlaupi eða þá að jökullinn hefur mjakað þeim áleiðis. Síðan sandar og aurar með einstaka ársprænum og að baki dimmbláar undirhlíðar Öræfajökuls og stundum grill- ir í Knappana, hnjúka þá er jökullinin dró áður nafn sitt af. En vestan við sandinn: bæjar- hverfið Hnappavellir, sem ég rangnlefndi Knappavelli í síð- ustu grein, og vonandi halda menn ekki að ég sé Norðlend- ingur vegna þess arma. Ástæð- an var einungis sú, að á Her- foringjaráðskortinu stendur Knappavellir, og nafngiftin er augljós, þegar Knappairnir 1 jöklinum fyrir ofan eru hafð- ir í huga. En Öræfingar hafa með tímanum gert úr þessu Hnappavelli og þá er að halda sig við það. Heldur er graslendið af skoimum skammti á Hnappa- völlum. Blágrá sandalda með stöllum ofan við bæina; þeir eru nú fjórir talsins. Þar eru bæði mý íbúðairhús og gömul hus í burstastíl; þeim bregð- uir víða fyrir í Öræfasveit. En nú eru þau að syngja sitt síð- asta, sýnist mór og eftir nokk- ur ár standa tóftirniair einar eftir. Það er óraunhæft og rómantísk óskhyggja að ætlast til að Öræfingar haldi þessum gömlu bæjarhúsum við. Varla ætlast mieinn til þess. En það er í þeim eftirsjá; þau standa fallega í breiðum nöðum und- ir bröttum f jöllum. Auk þeiirra má víða sjá í Öræfunum smá- kof a út um hvippinn og hvapp- inn, sem mér þykiir nú raun- ar ólíklegt að séu í notíkun öllu lengur. Kofar af þessu ttagi voru í mínu ungdæmi stundum nefndir hrútakofar og stundum voru þair hænsni, en hitt var líka til á bæjum, að fjáirhúsum væri dreift út um allar trissur á þennan hátt, og gerði það gegninigar óhemju tímafrekair og erfiðar. Aðaltún Hnappvellinga er raunar á graslendi nokkru framair, og þegar áfram er haldið eftir veginum, verðtw landsskapurinn ívið grösugri og hlýlegri. En skammt vest- ar, þegar komið er að Fagur- hólsmýri, er berangurslegt um að litast, grýitt holt og sýnist þar lítt til ræktunair fallið. Sjoppumenningin hefuir ný- lega haldið innreið sína á stað- inn, og það er sjálfsagður hlut- ur að nema staðar og líta inn í útibú kaupfélagsins í Höfn, þó ekki vseri til annars en að sjá hvort Oddur útibússtjóri á þjóðarréttinn ómissandi: Kók 8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 1. fjebrúair 1970

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.