Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1970, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 08.11.1970, Blaðsíða 13
Götnlu sundlaugarnar, sem nýlega voru lagöar nidur. I þær var veitt heitu vatni frá þvotta- Iaugunum 1907. En fyrsta hitaveitan var tekin i notkiut 1930. 1 Lesbók Morgunblaðsins 18. okt. s.l. skrifaði Gísli Sigurðs- son ágæta grein um Ólafsf jörð. Þó var þar eitt atriði, þar sem rangt var skýrt frá staðreynd- um, og mig langar til að leiðrétta. Greinin hefst með þessum orð um: „I miðju bæjarins trónar skíðastökkpallurinn steinsteypt ur, en grængresi i kring. Ekki einu sinni London eða New York geta státað af þess kon ar mannvirki. Og ennþá siður gátu Reykvíkingar stært sig af hitaveitu á þeim tíma er hún var orðin staðreynd í Ólafs- firði." l>að er eðlilegt að höfundi þyki mikið til þess koma, að Ólafsfirðingar skyldu verða á undan Reykvikingum að byggja hitaveitu, eins og hann tehir, en ég verð því miður að hryggja höfundinn og Ólafs- firðinga með því, að þetta er ekki rétt. Reykjavík var fyrsta bæjar- eða sveitarfélagið hér á landi, sem byggði hitaveitu. Þetta var hitaveitan frá Þvottalaugunum, sem tekin var í notkun 1930. Það fer raunar eftir þvi hvernig hugtakið hita veita er skilgreint, hvort þetta er fyrsta hitaveitan, og má því geta þess, að þegar gömlu sttnd laugarnar voru byggðar 1907— 1908 lét Reykjavikurbær leiða þangað heitt vatn úr Þvotta- laugunum. Hér mætti eftir efninu setja pttnkt, eins og þar stendur, en fyrst ég er farinn að minnast á Þvottalaugaveituna, sem á 40 ára afmæli á þessu ári, þá er rétt að fara nokkrum orðum um hana og aðdraganda henn- er, þótt það verði ekki gert svo vel sem vert er í stuttri blaðagrein skrifaðri í fljótheit- um. Fyrst má geta þess, að árið 1902 voru gerð mannvirki við Þvottalaugarnar til þess að bæta aðstöðuna til þvotta. Laugabarmarnir voru hlaðnir upp, galviseraðar járngrindur settar yfir þær og umhverfi lauganna lagað og snyrt, svo þægilegrxi væri að athafna sig þar við þvotta. Mannvirki þetta var gert samkvæmt upp- dráttum Knud Zimsen verk- fræðings og síðar borgarstjóra. Þótt sum íbúðarhús í Reykja vík hefðu á þessum arum þvottahús með kolakynttun þvottapottum, voru þeir einnig margir, sem fóru með þvottinn inn í laugar og þvoðtt hann þar. Vur honum þá ekið á milli á hjólbörum, hjólatikum eða handvögnum, en sumir báru þvottinn á bakinu. Á ófriðar- árunum 1914—18 ttrðu kol svo dýr, að næstum allir bæjarbú- ar notuðu laugarnar til þvotta, en kostnaður sá og erfiðleikar er fylgdu fhttningi þvottsins til og frá laugunum, urðu til þess, að árið 1920 var alvar- lega farið að ihuga hvort ekki svaraði kostnaði að leiða heita vatntð til bæjarins, og nota það þar til þvotta og baða. Þess ar athuganir leiddu til þess, að árið 1923 var bent á að nota mætti heita vatnið til ttpphit- xmar á hluta af bænum, sér- staklega ef auka mætti vatnið með boranum. Arið 1926 fékk bæjarstjórn- in dr. Þorkel Þorkelsson til þess að fara til ftalíu og kynna sér áraitgur ftala af borunum eftir jarðhita, sem þeir höfðu framkvæmt fyrstir manna, en þeir notuðu jarðgufu til raf- orkuvinnslu og efnaiðnaðar. Árið eftir fól bæjarstjórn Reykjavíkur verkfræðingiutum Geiri G Zoega, Valgeiri Björns syni og Benedikt Gröndal að gera áætlun um hitaveitu frá Þvottalaugunum til upphituriar Þri&&ja stórhýsa, sem þá voru í smíðum þ.e. Austurbæjarskól- ans, Landspítalans og Sund- hallarinnar auk nokkurra fleiri bygginga. Áætlun þessi lá fyr- ir í desember 1928. Fyrstu boranir eftir heitu vatni hér á landi voru fram- kvæmdar við Þvottalaugarnar á árunum 1928—1930. Voruþá boraðar 14 holttr 4 þumlunga víðar 20—"246m djúpar, en með aldýpt þeirra var 118 m. Þótt þessar holur gæfu ekki allar vatn, varð heildarárangur þeirra þó sá, að vatnsmagnið óx um 50% upp í 15 lítra á sek. og hitinn óx um 5 stig upp í 93 stig. Um sjón með þessum borunum höfðu þeir dr. Þorkell Þorkels son og Steingrímur Jónsson raf magnsstjóri, en verkstjóri var Kinar Leo Jónsson, sem siðar var bormeistari borgarinnar ttm áratugi. Áætlanir þremenninganna sýndu að hér var um f járhags Iega hagstætt fyrirtæki að ræða, og þegar boranir gáfu svona góðan árangur, var haf- izt handa um byggingu veit- itnnar, og var hún tekin í Fyrsta hitaveitan hér á landi Eftir Helga Sigurðsson fyrrum hitaveitustjóra notktm haustið 1930 eins og fyrr segir. Fyrstu húsin, sem hituð voru frá henni, voru Austurbæjar- skólinn, Landspítalinn og aðr- ar byggingar á Landspítalalóð- inni. Síðan bættust við Sttnd höllin, gamla Mjólkurstöðin og um 60 íbúðarhús á svæðinu milli Bergþórugötu, Laugavegs, Barónsstígs g Snorrabrautar. Þegar Laugarnesskólinn var byggður, var hann hitaður frá Þvottalaugaveitunni, og þávar lögð ný æð að sundlaugunum eftir Reykjavegi. Listasafn Ás- mttndar Sveinssonar var einnig hitað frá þessari veitu og heitt vatn var leitt í nýtt þvottahús i laugimum. Ef lýsa ætti þessari veitu að öðru leyti, þá var heita vatninu safnað frá laugunum og borhol unum og leitt eftir stálpípumi steypta þró við gafl dælustöðv ar. Dælustöðin var úr járn- bentri steinsteypu, kjallari og ein hæð. Niðri voru þrjár raf- knúnar dælusamstæður. Ein þeirra var ætluð til sumarnotk unar, önnur stærri notuð að vetrinum, en sú þriðja, jafn stór henni var til vara. Á efri hæð voru stjórntæki og spenni- stöð. Dælunum var stjórnað sjálfvirkt frá þrýstingsmæli í Austurbæjarskólanum. Frá dælustöðinni Iá aðalæð, 7 þuml- unga víð einangruð stálpípa eft ir Þvottalaugavegi, Laugavegi, Hringbraut, (síðar Snorra- braut) og Bergþórugötu upp í Austurbæjarskóla, en frá henni greindust svo mjórri pípur í ýmsar áttir. Samanlögð Iengd götuæðanna var 4,9 km. Aðalhvatamaður þess að Þvottalaugaveitan komst á var Knud Zimsen borgarstjóri, sem hafði brennandi áhttga fyrir þessu máli. Jón Þorláksson verkfræðingur og ráðhérra veitti því einnig eindreginn stuðning. Hann ritaði ma.a. um það í tímarit Verkfræðingafé- lags Islands. Síðar, eftir að hann varð borgarstjóri, tók hann mjög vtrkan þátt í þess- um málum og það féll í hans lilut að semja ttm kaup á hita- réttindum á Reykjum i Mos- fellssveit 1933, en Knttd Zim- sen hafði hafið undirbúning þess máls. Hitaveitan frá Þvottalattgun- um gaf svo góða raun, að strax var farið að vinna að út vegun meiri jarðhita til stækk unar veitunni. Hitaréttindi á Reykjasvæðinu í Mosfellssveit voru keypt 1933, eins og fyrr er sagt og sama ár hófust bor anir þar. Áætlun um hitayeitu frá Reykjum var fullgerð 1937, en vegna tafa af pólitiskum ástæðum og erfiðleika sökum siðari heimsstyrjaldarinnar, tók Reykjaveitan ekki til starfa fyrr en 1943. Síðan hefir stöð- ugt verið unnið áfram að þess um málum og nú er svo kom- ið, að öll Reykjavík er hituð með hveravatni. Þróun hita- veitu Reykjavíkur eftir 1933 er þó önnur og lengri saga, sem ekki verður rakin hér, en því má gjarnan halda til haga að Hitaveita Reykjavik- ur hefir verið frumherji á sínu sviði hér á landi og auk þess hefir Iuin um langt árabil yer ið stærsta hitaveita i heimi. sinnar tegundar. inn. Og hún sá . . . Harry stóð og hélt á kápu ungírú Fulton, og ungfrú Fulton sneri bakinu að honum og laut höfði. Hann henti kápunnl frá sér, lagöi hendurnar á axlir hennar og sneri henni æstur að sér. Var- ir hans sögðu: „Ég dái þig," og ungfrú Fulton lagðl tunglskins fingur sína á kinnar hans og brosti syfjulega brpsinu sínu. Nasavængir Harrys skulfu, var ir hans kipruðust í andstyggi- legu glotti, og hann hvíslaði: „Á morgun." Og ungfrú Ful- ton sagði „já" með augnalok- unum. „Hér er það," sagði Eddie. „Hvers vegna alltaf tómat- súpa?" Það er svo djúpsatt. Finnurðu það ekki? Tómat- súpa er svo hræðilega eilíf." „Ef þú vilt það heldur," heyrðist rödd Harrys segja mjög hátt frammi í forsalnum, „get ég hringt á bíl fyrir þig og látið hann koma að dyrun- um." „Ó, nei. Það er ekki nauð- synlegt," sagði ungfrú Fulton, og hún gekk til Berthu og rétti henni granna fingurna. „Vertu sæl. Þakka þér inni- lega." „Vertu sæl," sagði Bertha. Ungfrú Fulton hélt einu and artaki lengur um hönd hennar. „Yndislega perutréð þitt," tautaði hún. Og svo fór hún og Eddie á eftir eins og svarti kötturinn, sem elti þann gráa. „Ég loka búðinni," sagði Harry, framúrskarandi róleg- ur og stilltur. „Yndislega perutréð, peru- tréð, perutréð . . ." Bertha bókstaflega hljóp að háa glugganum. „Ó, hvað verður nú?" kall- aði hún. En perutréð var alltaf jafn- yndislegt, blómum þakið og kyrrt. Anna María Þórisdóttir þýddi. LEIÐRETTING SLÆM breiniglun hefur orðið á greiinimni um átök Johnsons við Robert Kennedy og fylgis- menn hans, sem birtist í síð- ustu Lesbók. Nálega þrír dálk- air af upphafi grteimarinnar hafa færzt aftiast. Byrjun grein arinnar er því lengst til vinstri á bls. 12, ofarlega: „Næstu mánuðina hélt forsetlinn opin- berlega áfram að leggja áherzlu á þörfiraa" . . . o.s.frv. Er það í beinu framhaldi af endi fyrri hlwta, sem birtist í Lesbók 25. okt. Prentvilla kemur einnig fyrir i nafni BiM Moyers, sem nefndur ei\'Woy- ers. Lesendur eru beðnir vel- virðingar á þessum mistökum. Rangfeðruð vísa 1 grein Björns Daníelssonar um .leiðima austur, tekur hann upp þekkta vísu og eignar Rikharði Jónissyni. Það er rangt, vísan er eftir Freystein Gunnarsson: Alla þá sem eymdir þjá er yndi að hugga, og lýsa þeiim sem ljósið þrá en lifa i skugga. 8. nóvember 1970 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ]3

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.