Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 28.11.1971, Qupperneq 10

Lesbók Morgunblaðsins - 28.11.1971, Qupperneq 10
Eftir Gísla Jónsson, menntaskólakennara ÞRIÐJA GREIN Landshöfðingi tók að nokíkru undir ummæli sr. Sig- nrðar og taldi það raunar skyldu iöggjafarvaldsins að veita kvenfólki sem mest jafn- rétti á við karlmenn, en þá virt ist sér réttast að byrja á því, sem heízt væri áberandi, að ínikill réttindamunur væri á. Kvaðst hann vilja óska þess, að háttvirtur þingdeildarmaður gæti fundið einhver ráð til að sjá um, að kvenfólk, sem gengi í sömu vinnu og karlmenn og afkastaði eins miklu fengi þá sömu borgun. Slíkum umbórum væri þarflegt að koma tii ’.eið- ar. (Hér hrópaði Þorleifur Jónsson fyrrum Þjóðólfsrit- stjóri, 1. þm. Hún., heyr fram í ræðu landshöfðingja.) Magn- ús Stephensen hélt áfram að rökstyðja það, ao konur ættu að fá sömu laun og karlar fyr- ir sams konar vinnu, taldi sig ekki kunna við að sjá kven- menn bera kolapoka upp bryggjurnar í Reykjavík og fá ækki nema hálfa borgun á við karlmenn. Hitt skipti minna máfi, að vera að bisa við að út vega konum kjörgengi í sveitar- nefndir. Guðjón Guðlaugsson á Ljúfu stöðum (þm. Strand.) kvaðst hafa verið í vafa, hvernig hann ætti að greiða atkvæði í málinu, en með ræðum sínum hefðu biskup og landshöfð- ingi sannfært sig um, að rétr væri að fylgja því. Jón Hjalta- iin skólameistari tók nú í sama streng, þar sem ræður þeirra beggja hefðu verið á eng tm rökum reistar. Bjóst hann þó við að sitja hjá, úr því að ekki hefði komið utan að frá nægi- iegar beiðnir um þetta efni. En yrði málinu fram haldið síðar og bærust um það óskir karla og kvenna, myndi hann gefa því atkvæði sitt. Þorkell Bjarnason þakkaði iandshöfðingja síðustu ræðu sína. Þau helztu réttindi sem kvenfólk þyrfti að fá, væru tvenns konar: Meiri jöfnuður við karla um laun og arð, og meiri réttindi giftra kvenna gagnvart eiginmönnum sínum, er færu miftur en skyldi með eiginkonur sínar, sem ósjaidan væri, og er klerkur að þessu síðara leyti sammála Gerði í Þjóðviljanum þremur árum fyrr. Kjörgengi í sveitarmálum skipti miklu minna máli, og nú spurði sr. Þorkell háttvirta þingdeild, hvort kvenfólk í ná grannalöndunum, t.d. Englandi Noregi og Danmörku hefði fengið kjörgengi til hrepps- nefnda, bæjarstjórna og sýsiu- nefnda. Ekki kvaðst hann sjálf ur vita til þess, og væru þess- ar þjóðir þó á undan okkur í fiestu, bæði andlegu og líkam- legu tilliti. Ekkert svar fékk hann við þessu í þingdeild inni, en þess má geta, að 1878 höfðu konur í Englandi, svo giftar sem ógiftar, fengið bæði kosnin-garétt og kjörgengi til #kóianefnda, og einmitt um þessar mundir fengu þær og bæði kosningarétt og kjörgengi til hinna nýju héraðs- og sókn amefnda. En kjörgengi til bæj arstjórna höfðu þær enn ekki íengið né heldur i Danmörku og Noregi, en í Sviþjóð höfðu þær fyrir skömmu orðið kjör- gengar í skólanefndir, fátækra- stjórnir, heilbrigðis- og barr.a- verndarnefndir. Danska Lands þingið hindraði bæði 1888 og þetta sama ár, 1893, að konur fengju auk heldur kosnmga- rétt í sveitarstjórnarmálum. Taldi það hvorki í þeirra né samfélagsins þágu. 1 I'inn- landi höfðu konur orðið kjör- gengar í fátækrastjórnir 1889 og þetta ár urðu þær kjövgeng ar í skólanefndir. Hér var þvi verið að stofna til íslenzkrar forystu í þessum efnum með frumvarpl Skúla Thoroddsens, þó að samanburðurinn við Eng- land og Norðurlönd sé noiíkuð erfiður végna ýmiss konar m:s- ræmis á sviði sveitarstjórnar- mála. Síðastur á mælendaskrá var Hallgrímur biskup og vitnaði að lokum í tillögu sína og Magnúsar Stephensen frá 1885 til sannindamerkis um það, að hann væri ekki miður kvenholl ur en aðrir þingdeildarmenn. Til þess að veita konum kosn- ingarétt til alþingis væri hann enn fús, og væri slikt mun meira virði en þetta frumvarp. Að þessum umræðum loknum var frumvarp Skúla samþykkt sem lög með 6:4 atkvæðum, en konungur synjaði þeim siaðfest ingar. Nú er rétt að staldra við og rifja upp aðalatriði: 1. Samkvæmt umdeilanlegum skilningi á reglugerð um stjórn bæjarmálefna á Akur- eyri kýs Vilhelmína Lever þar til bæjarstjórnar 1863 og 1866, og er þvi fyrsta koan, sem kýs •tll sveitarstjórnar á Islandi. 2. Eftir lögum um stjóvn safnaðarmálefna frá 1879 fá konur kosningarétt og kjör- gengi til sóknarnefnda sam- kvæmt skilníngi æðsta dómara landsins. 3. Ef sú túlkun háyfirdóm- arans er rétt, og henni er ekki andmælt á aiþingi, er álitamál, hvort konur hafa ekki haft kosningarétt til alþingis eftir stjórnarskránni frá 1874, að vísu með miklum takmörkunum svo og kosningarétt og kjör- gengi til hreppsnefnda sam- kvsemt tilskipun um sveitar- stjórn frá 1872. En á þetta mun aldrei hafa reynt. 4. Þorlákur Guðmundsson flytur og fær samþykkt á al- þingi 1881 frumvarp um kosn- ingarétt sjálfstæðra kvenna til sveitarstjórna og á safnaðar fundum. Lögin eru staðfest af konungi ári síðar og vekja at- hygii erlendis. 5. Sama ár samþykkir al- þingi að ráði Einars í Nesi og Magnúsar Stephensen, að kon- ur á Akureyri skuli fá bæði kosningarétt og kjörgengi til bæjarstjórnar. Frumvarpið sæt ir ekki andspyrnu Hilmars Fin sens landshöfðingja, en er synj að staðfestingar af k.onungi. 6. Sighvatur Árnason flytur frumvarp 1885 um kosningarétt kvenna til alþingis því er vís- að frá, en tillögu um þennan rétt taka þeir upp Hallgrímur Sveinsson, síðar biskup, og Magnús Stephensen, í sam- bandi við stjórnarskrárfrum- varp, en þessi tillaga er felld í efri deild. 7. Á alþingi 1891 hefja sr. Óiafur Óiafsson og Skúli Thor oddsen mikla baráttu fyrir rétt indum kvenna, þar á meðal kjörgengi þeirra í sveitannál- um, en sú barátta ber ekki ár- ahgur að því sinni. Málin dag- ar uppi. Á næsta þingi, 1893, er kjörgengisrétturinn sam- þykktur sem lög, en synjað staðfestingar í Kaupmanna höfn, enda lítt með því mælt af landshöfðingja. Á alþingi 1893 skutu nokkr- ir þingmenn saman dálít- illi upphæð í háskólasjóð, og fengu konur hinn mesta áhuga á máli þessu, einkum fyrir for- göngu Sigþrúðar Friðriksdótt- ur (Eggerz), konu Jóns Pét- urssonar háyfirdómara, og Þorbjargar Sveinsdóttiur Ijós- móður, systur Benedi'kts Sveinssonar alþingismanns. Þær beittu sér fyrir hluta- vefltu i Reykjavík með al- mennri þátttöku kvenna. Var þetta svo sem upphafið að stofnun Hins íslenzka kvenfé- lags 26. janúar 1894, en fund- inn þann dag sóttu um 200 konur úr Reykjavík og af Sei- tjarnarnesi. Fyrsti forseti félagsins var Sigþrúður Frið- riksdóttir en síðan Þorbjörg Sveinsdóttir til dauðadags. Ágóðanum af tombólunni skyldi varið til styrktar fátæk um íslenzkum kvenstúdentum við hinn væntanlega ísienzka háskóla. Þá hafði ein íslenzk stúlka, Ólafía Jóhannsdótt- ir, systurdóttir Þorbjargar Sveinsdóttur, tekið fjórða- bekkjarpróf við Latínuskólann í Reykjavík, það var 1890, eft- ir að hafa fyrst fengið um það synjun þrátt fyrir tilskipunina frá 1886. Stofnfundur Hins ís- lenzka kvenfélags er forsíftu- frétt í Þjóðviljanum 31. janúar og fær hin beztu meðmæli, og síðar taldi Bríet Bjarnhéðins- dóttir, að félagift væri fyrsra kosningarréttarhreyfing ís- Ienzkra kvenna, og má það tii sanns vegar færa. 1 2. grein félagslaganna segir svo: „Til- gangur félagsins er sérstak- lega, að réttindi kvenna á Is- landi verði aukin og að efia menningu þeirra og félags- skap.“ Kosningaréttur og kjörgengi er hér þvi ekki nefnt berum orðum. Hins veg- ar vár svo mælt í lögunum, að féiagið gæfi út ársrit, og skyldi þar vera m.a. ein ritgerð um réttindi og hag kvenna. Áður- nefnd Ólafía Jóhannsdóttir mun hafa haft veg og vanda af riti þessu, er alfls varð 4 ár- gangar. Hún skrifaði a.m.k. þær greinar um kvenréttindin, sem lögin mæltu fyrir um. 1 ár- gangi 1896 segir hún meðai annars: ,,Þá koma meginatriði kvenréttindamáisins: kosnmga- réttur og kjörgengi. 1 atkvæð- isréttinum felst í rauninni all- ur annar réttur, og að gera takmark hans sem rýmst er það takmark, sem allir jafnaðarvin ir keppa að bæði í þessu máli sem öðru.“ Hún minnir á, að ein af ástæðunum fyrir því, að kjörgengisfrumvarpinu var andimælt og synjað staðfesting- ar 1893, hafi verið sú, að kon- ur sjálfar hafi ekki látið i ljós ósk um kjörgengi í sveitarmál- um. Því hafði kvenfélagið und ir forystu Þorbjargar Sveins- dóttur forgöngu um undir- skriftasöfnun til alþingis um jafnrétti í öllum málum við karla, og skiptu þær undir- skriftir þúsundum, en heimild- um ber annars illa saman um ákveðna tölu. Bríet Bjarnhéð- insdóttir sagði seinna, að þetta félag hefði verið fyrst á Norð- urlöndum og kannski aliri Evrópu til að beita sér fyrir slíkum undirskriftum. Grein sina endar Ólafía svo: „Vér í kvenfélaginu ættum á nýja aldartugnum að verða keppinautar frændsystra vorra í því, að sannfæra þá, sem ekki hafa trúað því, að konan gæti verið lífið og sálin á heim- ilinu, góð eiginkona, ást- rík móðir og ræktarsöm dótt- ir, um leið og hún væri þjóð- rækin og afskiptasöm um hag sinn og sinna, jafnt af bæ sem á, og að rýmra verksvið marg- faldi og leiði í ljós það inni- legasta og bezta sem til er í eðli voru.“ Árið 1895 var mikið um að vera í íslenzkum kvenréttinda- málum, óg hófu þá í ársbyrjun tvö kvennablöð göngu sína: Framsókn á Seyðisfirði, fyrsta tölublað dagsett 8. janúar, rit- stjórar mæðgurnar Sigríður Þorsteinsdóttir frá Hálsi í Fnjóskadal og Ingibjörg Skaftadóttir, en maður Sigríð- ar var Skafti Jósefsson rit- stjóri, svo og Kvennablaðið í Reykjavík, fyrsta töiubtað dag sett 21. febrúar, ritstjóri Bríet Bjarnhéðinsdóttir. Hið fyrsta kvennabiað á ís- landi, Framsókn, heíst á þessu ávarpi: Fram á ársins fyrsta dag fetum stíg þú traustum fram og syng þú leiðarlag landsins konum hraustum. Hræðst ei spott né heimsins gflamm 'haf þinn Guð I stafni. Stýr svo unga Framsókn fram fram í Jesú nafni. í ávarpsorðum í óbundnu máli segir: „Framsókn vill leit- ast við að styðja lítiknagnann, rétta hlut þeirra, sem ofurliði eru bornir, hvetja hina ófram- færnu til einurðar, ryðja braut kúguðum, en frjálsbornum anda frarn til starfs og menn- ingar. í stuttu máli: Aðaltil- gangur Framsóknar er sá, að hlynna að menntun og sjáif- stæði íslenzkra kvenna og að undirbúa þær til að girnast að nota þau réttindi er aldirnar kunna þeim að geyma.“ Fram- sókn fékk góðar undirtektir í Sunnanfara og Þjóðv. un.ga 2. febrúar. Ekki var samkomulagið með þessum tveimur kvennablöðum allt of gott í fyrstu, þó að þau deildu sjálif efcki beinlLnis. En maður Bríetar, Valdimar Ás- mundsson, lætur feitletra í Fjallkonunni 26. febrúar, hvað sem öllum staðreyndum líður, að Kvennablaðið sé fyrsta kvennablað hér á landi. Útgef- endum Framsóknar haíi verið sent boðsbréf um stofnun þess, en þær hafi gripið hugmvnd- ina og farið að gefa út eigið blað af skyndingu. Þá er þvl haldið fram í Fjailkonunni, að greinar i Framsókn séu furðu iíkar að efni og orðfæri fyrir- lestrum Bríetar Bjarnhéð- insdóttur frá 1888 og 1894. Ólafía Jóhannsdóttir tók ótilkvödd upp hanzkann fyrir Framsókn og útgefendur henn ar í kurteislegri grein í Þjóð- ólfi og fékk miklar þakkir fyr- ir „fágætt drenglyndi“ i Fram- sókn. Grein Ólafiu í Þjóðólfi endar svo: En allt, sem lyftir h-uga konunnar til að sjá sina köilun, að vinna að frelsi og framför þjóðar sinnar í smáu og stóru, í hvaöa stöðu sem hún er, það gerir hana hæf- ari til að prýða heimiiin í orðs- ins fyllsta og bezta skilningi. Kærleiksríkt hjarta og frjáls andi gerir höndina haga og sí- Leiðrétting I SlÐUSTU Lesbók urðu /þau mistök að mynd \ar með þess- arl grein af Jóní Ólafssyni frá Sumarliðabæ, alþm. og banka- stjóra. Myndin átti raunar að vera af alnafna hans frá Kol- freyjustað, sem einnig var alþm. cn kiinnur að auki sem skáld og blaðamaður. ]0 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 28. nóvember 1971

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.