Lesbók Morgunblaðsins - 03.06.1973, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 03.06.1973, Blaðsíða 2
Mozart hefur e.t.v. funaio til :þess, að hann var að kvefast, kvöldið sem hann stjórnaði ikantötunni sinni. Baeði sem barn og eins á unglingsárunum tiafði fiann átt það tH að verða skyndiiega veíkur. Og 20. nóvemb- er var hann orðinn rúmfastur. i ifyrstunni virtist þetta kvefkast vera óvenjulega alvarlegt og líklega ihefur það verið 'þá, sem 'ka'llað var ó 'lækni til hans að nóttu til. Fljótlega 'kom í Ijós, að þetta reyndist vera meira en venjulegt kvef, því liðamót hans bólgnuðu. Hann fékk háan hita, gigtarhita, sem hann hafði þjáðst mjög al- varlega af sem drengur í Hagh. En dr. Barisani frá Vínarborg bafði læknað hann 'í það sikiptið. Hinn nýi læknir Mozarts ihét dr. Closset og var að- eins tveim árum eldri eh Mozart. Hann var vinsæll og afar tekjuhár læknir og fékk 'þúsund gutlpeninga fyr- ir það starf eitt að vera einkalæknir Kaunitz. Hann hafði skrifað viísindagrein um taugavei'ki fyrir nokkrum árum og hann var fljótur að sjá, að það sem þjáði Mozart var mjög alvartegt, e.t.v. ölæknandi. Hann var ekki búinn að vera læ'knir Mozarts lengi, þegar hann sá, að Mozart yfirvann smá likamlega las- leika með ótrúlegum 'krafti, sem taugaspennan ein gaf honum. Closset hafði hjúkrað honurn sumarið 1789, þeg ar sköpunargáfa Mozarts hafði alveg orðið að láta í minni pokann fyrir Hkamlegum sjúkdómum. Árið 1791 voru Mkamlegir 'kraftar Mozarts það iitlir að hann var í meiri hættu vegna þess tieldur en andtegs ástands síns. Hann ihrúgaði 1 sig lyfjum og reikningarnir hjá lyfsalanum hrúguðust upp. Samt batnaði honum ekki. 22. nóvember, dagur heilagrar Sesseltu, var fæðing- ardagur frú Weber. Mozart var of vei'kur til að fara og óöka henni til hamingju, en þegar Soffía 'litla Web- er kom til 'hans næsta laugardag á eftir lét hann hana skila því til frú Weber, að hann myndi treysta sér ti'l að semja o'ktövu til heiðurs henni og flytja hana á ihátíðisdegi hennar, þriðjudaginn 29. nóvemb- er. En Soffía hefur sjálfsagt efazt um sannleiksgildi þessarar ákvörðunar, þegar hún sá, ihversu grannur og innfallinn Mozart var orðinn. Og e.t.V. tiefur hann gefið iþetta loforð, þegar sótthitinn var iægri. Það var orðið afar sársaukafullt fyrir hann að ihreyfa sig í rúminu og með sjálfum sér var hann lí'klegast farinn að efast um, að hann færi nokkru sinni á fætur aftur. Það hefur sjálfsagt verið í þessari heimsókn, sem Soffía færði Mozart náttslopp, sem 'hún og frú Weber gáfu tionum í von um bata; sloppurinn var ekki á listanum yfir eignarmuni Mozarts fjórum dögum eftir andlát hans, því af þeim tveim sloppnum, hinu hvíta hálstaui, nátthúfu og 18 vasaklútum var þessi sloppurþað eina, sem aldrei hafði verið notað. Áður en oktövunni á heilögum degi Sesselíu var 'lokið kallaði dr. Closset ungan ilækni og vin sinn á sinn fund, dr. Mattias von Saliaba. Hann var á tvítugs- aldri og var frá Prag, eins og Mozart. Sallaba hafði gefið út bókina Historia Naturatis Morborum og tielgað hana dr. Ciosset. Bókin er um, eins og stendur í tienni sjálfri á 'atínu: ,,imflammatio rheuimatica" og er um eitt tilfelli, þegar Saliaba hafði kaliað dr. Olosset á sinn fund, ti'l að þeir gætu í sameiningu sjúkdómsgreint sjúWing, sem var á vegum dr. Saílaba. Þeir urðu ekki sam- mála, en dr. Closset reyndist hafa ihaft rétt fyrir sér, sérstakiega ihvað viðvék endalokum sjú'kdómsins: háif- um mánuði eftir viðræður'þeirra dó sjúklingurinn. Um sjúkdómseinkenni Mozarts voru víst engin átiöld mánudaginn 28. nóvember, þegar þessir tveir frægu, en algjiörlega hjálparlausu sérfræðingar hittust. Moz- art hélt meðvitundinni allan tímann og fundur þess- ara manna hefur einungis fært honum heim sanninn um, að 'hann ætti s'kammt eftir ólifað. En einu verki var ólokið — Requim — og e.t.v. var þetta verk meira virði fyrir hann en nokkurt annað verk, sem hann hafði samið. Það hafði oft komið fyrir, þegar Mozart var að skapa tónverk sín, að hann gat ekki fuliunnið þau; það var eins og síðustu stefin vildu eik'ki koma, en oftast eða alltaf hafði honum tekizt að koma sniliibragði sínu á endalokin. Hann ihafði aldrei lokið við verk- ið, sem konungurinn f Prússilandi 'hafði beðið tiann að gera, en það var tæpast tiægt að segja um nokkurt annað tónverk, sem 'hann hafði ihafizt handa um, að Requiem undanskilinni. Þau fullunnu verk, sem eftir Mozart lágu, voru 600 talsins, og var iþá taiið frá verk'«u: „Opus nr. 1", eins og Leopold kaliaði það upp með sér. Það var gefið út I París af ,,J. G. Wolf- gang de Salzburg, Agé en Sept Ans" árið 1764. Leo- pold lét feril Mozarts sem tónsmiðs 'hefjast tveim árum fyrr, sem sagt 30 ára lífsferill sem slfkur, ef Mozart hefði 'lifað aðeins iengur og lifað það að verða.36 ára 27. jan. 1792. í raun og veru átti hann aðeins eina viku eftir af Michael Levey Mfi sínu. Aðeins þrjár eða fjórai manneskjur voru við staddar, er hann gaf upp öndina og af þeim lét ein- ungis Soffía Weber hafa eitthvað eftir sér u<n það. Hún skrifaði um það mörgum árum síðar; tiún hrip- aði niður nokkra ómerkilega atburði og án efa sagði hún oft frá atburðinum áður en tiún reit það niður fyrir seinni mann Konstönzu í asvisögu fyrra manns hennar. En hvað sem því leið, Soffía Weber friafði verið við stödd og angistin og ikvölin sem 'hún leið þann dag og næstu nótt á eftir, þegar Mozart dó, er auð- finnanleg af frásögn tiennar, jafnvel þótt máti tiennar að lýsa atburðinum sé sa'kleysisiega barnalegur. Það voru engin dramatísk orð viðhöfð né var s'káldlegur blær yfir dauðastríði Mozarts, annað veifið færð- ist eins og doði yfir hann, en skyndilega virtist hann fullur af lífi, 'hann virtist sætta sig við dauða sinn jafnframt því, sem hann var fullur umhugsunar um' Konstönzu. Orð Soffíu eru eina ieiðarljós okkar inn i herbergið þar sem Mozart mælti síðustu orð lífs síns. Mozart hélt áfram meðvitund en kraftar hans voru á þrotum. Hann tiafði verið viðkvæmur frá því tiann var barn; hann gat farið að hágráta, ef honum var sagt að engum þætti vænt um hann. Þetta er haft eftir Schachtner, sem spiiaði á trommur í tiirðtiljóm- sveitirvni >í Salzburg. Á fuliorðinsárum gat Mozart oft ekki tára bundizt, þegar hann kvaddi eða heiisaði vin- um. En það að hittast og 'kveðjast eru einmitt ein- kenni dauðans. Og nú var trmnningaástand hans upptendrað af æs ingi og honum var um megn að hiusta á litla fuglinn í búrinu syngja, sem hafði komið 'í staðinn fyrir litla starrann, sem dó. Það varð að flytja fuglinn, svo tiann heyrði ek'ki í Ihonum. Starrinn 'hans var næstum því búinn að ná því að flauta stefið úr rondóinu úr nýj- asta píanókonsertinum tians (K. 453). Ef ti'l vill var honum ofraun að heyra starrann sinn flauta lög úr „Töfraflautunni" eða úr söng Papagenos úr byrjun- inni á „Fuglaveiðari er ég víst". 'Sex órum seinna hélt Konstanza 'konsert í Prag og kynnti iþá í fyrsta skipti Franz Xaver Wolfgang Mozart. Þá söng hún einmitt lag. Töfraflautan og Requien virtust hvíla þungt á Moz- art síðustu dægrin, sem hann lifði: tónaflóði þessara hljómkviða var honum nú einungis fært að fylgja í 9köpun sinni í ímynduninni einni, því hann myndi a'drei geta hlustað á þær. Önnur vika 'leið og hita- sóttin hélt áfram, það mátti töljast kraftaverk að Moz- art lifði ennþá. Nýr mánuður hóf göngu sina. Það var laugardagur 3. desember og nú 'hafði Mozart brátt verið rúmfast- ur í hálfan mánuð. Sótthitinn fór upp úr Ollu valdi það kvöld og Konstanza var sannfærð um, að Moz- art myndi ekki lifa nóttina af. Hann lifði samt nóttina af, en á sunnudeginum var öl'lum Ijóst, að dauðinn var á næsta leiti. Næsta morgun, þegar Soffía Weber 'kom í heim- sókn tii að grennslast fyrir um Hðan Mozarts sagði Konstanza frá þessari hræði'legu nótt og iþað 'hana að vera hjá sér. Konstanza var orðin svo örþreytt, að hún mögnaði varla að fara inn f berbergi siúklíngsins. Hún 'lét Soffíu fara inn til Mozarts, til að vita hvernig honum liði. Hann var með futlri rænu og vél vakandi. Hann bað Soffíu líka að vera hjá þeim yfir nótt- ina og sagði:v „Þér verðið að sjá mig deyja." Hún reyndi að hughreysta hann, en hann þrá'bað hana að vera kvrr og gera Konstönzu Mfið léttara. Hvað hon- um sjálfum viðvék 'þá sagði hann Soffíu, að trann fyndi bragð dauðans í vitum sér. Soffía lét undan að vera kyrr, en fyrst varð hún að fara heim og iáta frú Weber vita, hvernig málin stæðu. Konstanza fylgdi henni til dyra og bað hana að koma við í einni af nærliggjandi kirkjum, Sankti Péturs kirkju og reyna að fá prest til að vitja Mozarts. Kirkja heilags Péturs (Sanikti Péturs kirkja) hefur sjá'lfsagt orðið fyrir valinu vegna þess að hún hafði verið ikirkja frú Weber og dætra hennar þegar þær fluttust fyrst til Vínarborgar og þar höfðu tvö börn'Mozarts verið skírð. Soffía hófst þegar handa og befur líklegast fariðY fýrst á fund prestins. Henni gekk erfiðlega að sann- færa prestinn, l'íklegast vegna þess að Mozart var frí múrari, eða e.t.v. vegna þess að Mozart bjó fyrir utan kirkjusóknina. Síðan þurfti Soffía að fara út úr mið- borginni, til Wieden-hverfisins, rétt hjá Schikaneders leikhúsinu, þar sem hún og mamma hennar bjuiggu. Þetta tók ai'lt lengri tíma en Ihún gerði sér grein fyrir. Frú Weber var mjög slegin yfir fréttunum af Mozart og álwað að dvelja ekki ein um nóttina en hélt til dóttur si'nnar Josefu Hofer, „Drottningar næturinnar". Síðdegis þennan sama dag, meðan Soffía var í burtu, fóru Hofer og Tamino ihópurinn með Benedikt Schack heim til Mozarts að rúmstoklk hans til að æfa Requiem. Schack söng sópranhlutverkið og Hofef tenórinn. Bassann söng Sarastro og Mozart söng sjálf- ur altröddina. Áheyrendur hafa tíklegast verið Kon- stanza og Sussmayr. Schaok var góður vinur Mozarts, Konstanza staðfesti það löngu eftir dauða Mozarts, þegar hún Jýsti því yfir, hversu Innilegt sambandið hefði verið á rnHÍi iþeirra. Schack var aðaimaðurinn í þ\/í sem fram fór á sama tíma og Soffía flýtti sér fram og til baka í Vínarborg þen-nan dag f erinda- gjörðum sínum. Hún var því ekki vitni að þessum at- burðum. Æfingin byrjaði. Söngvararnir sungu „Dies irae", en kömust aldrei lengra en að versinu „Lacrymosa dies illa". Mozart þoldi ekki tiJfinningahita þessa vers. Hann lagði frá sér heftið og grét ákaflega. Soffía sá heftið, þegar hún sneri til ba'ka úr leið- angri sínum. Schack og hinir söngvararnir voru farnir. Mozart hafði náð sér nægilega ti1 þess að geta út- skýrt fyrir Sússmayr, hvernig fullgera ætti Requiem. Ltklegast hefur Sussmayr orðið eftir með hinum deyj- andi manni og konunum tveimur. Og einhvem tíma kom presturinn. Mozart neytti ökkí heiiags sakrament- is, eins og mamma hans haföi gert í síðustu veitónd- um sinum, en hann var samt aðnjótandi hinnar hinztu smurningar kaþólskrar trúar. Jafnvel meðan Soffía flýtti sér við ætlunarverk sín var farið að s-kyggja í Vínarborg. Sunnudagsnóttin var runnin upp. „Töfraflautan" 'hafði oft verið leiWn á sunnudagskvöldum og var það kannsik'i 'M'ka í kvöld; sannarlega voru leikhúsin opin. Raulhensteingatan var að öllum líkindum ekki með ys og þys og í íbúðinni á fyrstu hæðinni, sem sneri út að götunni var örugg- lega grafarkyrrð. Mozart lá í rúmi sínu, sem að öllum il'íWndum yröi fljótlega kaflað „hjónarúm", hann var deyjandi, en þó alltaf með rænu; líkaminn allur bólginn og hann þjáðist alltaf meir og meir, því höfuð hans varð alltaf sjóð- heitara og þjáningar hans svo óbærilegar, að hinar tvær skelkuðu konur voru komnar á fresta hlunn með að senda eftirdr. Closset. Olosset var í lei'khúsinu og þar yrði hann, þar til sýningunni væri Idkið. Það var e.t.v. skylda hans, þar sem hann var eins konar leiikhúss'læknir; e.t.v. var ómögulegt að toma skilaboðum til hans fyrr en leikn- um var lokið. Hann 'kom til þeirra en gat Mtið annað ráðlagt en skipta um kalda bakstra á enni hins deyj- andi manns. Seinna sagðist Soffía hafa dirfzt að efast um gagn þessa læknisráðs. Samt sem áður hélt hún áfram að vefja köldum, blautum klútum um höfuð Moz- arts, sem var umvafið fögru, Ijósleitu hári, sem hann eitt sinn hafði verið svo stoltur af. Við 'umskiptin fékk hann áfall og hné í ómegin. Miðnætti nálgaðist og nýr dagur rann upp, mánu/ dagurinn 5. desember. Mozart 'hafði tekið eftir því, þegar klukkan sló, þegar hann var að skrifa Kon- stönzu bréf nokkrum mánuðum fyrr, en nú heyrði hann ekki neitt, því hann sveif ( meðvitundarleysi. Hann bærði þó varirnar með erfiðisimunum, Soffía hélt, 9ð e.t.v. væri 'hann að anda frá sér síðustu tónunum úr Requiem. En síðan hættu jafnveJ varirnar að bærast. Klukk- una vantaði fimm mínútur í eitt að morgni dags. Moz- art var látinn.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.