Lesbók Morgunblaðsins - 26.08.1973, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 26.08.1973, Blaðsíða 11
Kadari fór etas og Rajk í fyrstu; hamn meitaði að gamgast vi'ð glæpnum. Þeíta lýsir satt að segja furðulegu (frug- rekki, einkum með tilliti til þekkfagar Kadars á aðferðum kerfisims og þeiim eimiföMu, en á- hrífaríku aðferðum, sem við toafðar voru tii að draga „játm imgar" út úr póldtiskum fömgum. Það er til marks, að d apríl 1951, barst eftirmanni Kadars í innanríkiisráðherrastóli, San- dori Zold, kvittur um það, að hamidtaka vofði yfir sér og yrði hemnar skammt að toíða. Zold vissi jafn vel og Kadar, hverm- ig þeim reiddi af, sem ekki „játuðu" og hugsaði sig ekki tvisvar 'um. Hann ók rakleitt heim, skaut konu staa og börn og sjálfam sig á eftir. Ástæður hafði hamn giidar. Mörgumi ánum Síðar sagðist Kadari svo frá: „Fang- elsin fyrir stríð og lundir Gestapo voru illþoiamdi, en ólýsamleg undir Rakosi." Hann var lemgst af í umsjá Vdadi- mirs Farkasar, fráfoærleiga 'kvalasjúks ofursta úr leymilög regiunni, en Vladimir þessi var sonur Mihalys Farkasar, keppimauts Kadars og hægri hönd Gabors Peters, yfirmanns lögreglunnar. Það var daglegt forauð, að Farkas sparkaði 'í Kadar isvo hann missti meðvilt- <und og Kadar foefur saigt frá 'þvi, er hann vaknaði eitt stam úr roti á köldu og blautu kiefa igólfimu: þá stóð Farkas hlœj- aindi yfir honum og meig í af- skræmt andlit hams. Aðrar sög 'ur segia, að neglurmar hafi ver iö rifnar af ftagrum hans, en þær eru óstaðfestar. Nefmd Sameinuðu þjóðanna oim. upp- reismina í UmgverjaJandi var saigt, að hamn hefði verið van- aður, en sagam var ekki talin á mægum rökum reist og. má gera ráð fyrir þvi, að hún sé uppspuni. Hins vegar sagði einn vimur Kadars í Búdapest mér fynir skömmu — S óspurð- um fréttum — að hann hefði einhvern tima spurt Kadar hvers vegma þeim hjónum hef ði ekki orðið barma aiuðið. „Ég var barinm svo í famigelsinu," sagði Kadar, „að ég varð ófrjór, enda þótt ég sé ekki ómýtiur." Ldks „játaði" hamn, og í desember 1951 var hann dæmdur í fjögurra ára famig- elsi. Næstu þrjú árin var hann lí algerri einangrun að heita mátti. Upp frá þessu hafði Kadar persomuQegam viðbjóð á Rakosi, sem ekki var óeðli- iegt, en á hiimm toógimn dró famgaviistin ekkert úr trú hams á og tryggð við fflokktan. Og ekki kom fangavistiin í veg íyrir það, að hann við- hefði sjálfur p^litisk rétt- arhöld og fanigelsanir ef hon- um toaiuð svo við að horfa. Eft ir uppreisniima voru þúsundir manna ihandlfcékin og íjöldi tek inn aí QliÆI. Samt hefur Kadar aldrei beitt þessum „stjóm- tækjium" í jafn amidstyggileg- um og mikium mæli og Raikosi gerði á sinum tíma. Kadar er ekki ihaidimn þvílíkri hefndar- löngun sem Rakosi. Það er til marks, að enda þótt iianm 'léti hamdtaka Farkas, kvalara sinn, eftilr uppreisnima 1956, og setja hann í famgelsi með öðrum Stalínistum, var vel farið með Farkas, hamn fljótlega láitiran laus úr haldi og starfar nú við bókaútgáífu í Búdapest. Með dauða Staiíns 1953 féU styrkasta stoð Rakosiis. Áður en tveir mánuðir liðu kröfð- ust Rússar þess, að Imre Nagy, sem var hægfara kommúnisti — „iumto6takommúnisti" i— og hafði verið það allt frá 1946, kæmi' í hans stað. Þegar var hafin framkvæmd áætlunar itim pólitíska endurreisn og efna- hagsumbæitur^ í Ungverjalandi. Og Kadari og JúM'ú Rajk var sleppt úr haldi. Kvöld eitt érið 1955 heimsótti Kadar Júffiu og sagði heruni frá fundi þeirra Rajks í fangelsinu forðum. Hann toað hana að fyrirgefa sér. „Get- urðu fyrirgefið sjálfum þér," spurði hún. „Viljirðu lifa með sóma eftirleiðis ættirðu að segja öllum Umgverjium iþað, sem þú hefur nú sagt mér; segja þeim sannleilkamin <um Rajkréttarhöldin og þimm þátt í þeim." Kadar svaraði emgu og fór. Hamn ræddi þetita ekki við aðra. Hamn þóttist auðsjáanlega viss um, að Júiáa blóðíð og Mðþægingin Saga Janosar Kadar í mæsta herbergi, og setja það lí gang. Og öll miðstjórnin, eim- ir f jörutíu manns, hlýddi á, er Janos Kadar sagði: „Kæri Laci. .." Fram að þessu hafði leyind- armáisims verið vel gætt. Kad- ar imyndaði sér, að þrír eða fjórir hefðu af þvd þef, auk þeirra Rakosis. Nú viissi það öll miðstjórnin, og öll Búdapest áður eh vikan var liðin. Rússum þótti Kadar kjörimn til þess að bæia miður upp- reisnina 1956. Hamn var ná- •tengdur hvorugum, Rakosi eða Nagy. Sumir beztu v'.mir hams höfðu fallið fyrir hendi upp- reisnarmanna. Ferill hans bæði fyrir stríð og eftir, sannaði, að honum var gefin sú igáfa að semja sig að fólkinu, og þar sem hamm hafði aldrei í Moskvu veríð, var ekki borin von, að þjóðin semdi sig eimm góðan veðurdag að honum. 'Krústjoff þóttist sjá, að Kad- ar væri eniginm hrokagikfcur, heldur fremur hófsamur flokks maður, sem rniundi með hægð- toni leiða þjóð s'ina úr þeim • héldi þögn sinni og leyndarmál ið vœri vel varðveitt eftir sem áður. En metnaður hans varð hom- um að fótakefli. Þegar Krúst- joff ffletti ofam aí Stalin á 20. þtogi sovézka kommúmista- fJokksims í íebrúar. 1956 varð Rakosi ekki um sei. Til- lögur voru aippi í miðstjórn- tomi um það, að hamn viki fyr- ir Kadari; en Kadar b6tti góð- ur og gildur sökum fangavist- ar sínnar; og Kadar, sem vildi igrípa gæsina meðan húm gaf st, krafðist refsingar allra þeirra, sem sök hefðu átrt á Rajk- réttarhöidumum. Þetta reyndi&t honum vafasamur ávLbningur. Á næsta miðstjórnamfundi kvaddi Rakosi sér hljóðs ag tók að ræða „óviturlega stefnu félaiga Kadars og fleiri," sem vildu enduxskoð- oin RajkréttarhaMamna. Því næst benti hamm aðstoðarmanni sínum að koma með seguibamds tæki, sem hamm hafði igeymt sér vanda, sem húm átti þá vi'ð að stríða; og mót iþví „miida ein- ræði" (a.m.k. mildara), sem hanm sitefndi sjálfur að: Og Krústjoff hafði á réttu að standa. Kadar reyndist vamdam- 'irni vaximm. Honum var vel ljóst hvilikt haitur hamn hafði Ibalkað sér, er hann sveik uppreisnairmemm. Hamn hefur stefnt mark- visst að þvi siðam að öðlast •fyrirgefningu og viðurkenm ingu lamda stona, vinna þá 'til fylgis og stuðmtags við sig. Sammfæra þjóðtaa, sem var orðim efaigjörn í meira lagi, um það, að skepn^iskapur Rakosi- stjórnarinmar værí ekki sMlyrð- isdaus fylgja sósíaiisma, og um það, að hanm geti og muni koma á skapfellilegri, en samt sem áður „sönnum sósfialisma" í Ungverjalandi. Til þess að fullvissa menn um, að ekki þurfi að óttast htoa igömlu stjórnarhætti lengur hefiur hamn tekið upp samstjórn margra, fremur en per- scmulega leiðsögu. „Öríög lamds vors eru lamgtum betur tryggð, ef hundruð, þúsumd eða miiljónir manna bera átoyrgð á iþeim, en ef 15, 10 eða jafnvel aðeims etom ber alla átoyrgð." Stjórm flokksins kveð ur æ öftar U'tangarðsmemn og sérfræðtoga til skrafs og ráða- gerða um það, hvemig toezt megi ná sambamdi við ut- anflokksmenn. Árið 1961 myndaði Kadar hið kunna slagorð sitt: „Sá, sem ekki er á móti' oss, er með oss," þvert ofan í hótum Rakosiis, sem hljóðaði svo: „Sá, sem ekki er með oss, ©r á móti oss." Slag orð þessi eru ágæt dæmi um munton á leiðtogumum tveim- ur og stjórmum þeirra. Rakosi varð að vera þess fullviss, að þjóðin styddi 'fflokk'inn. Þess krefst Kadar ekki. „Til hvers á ósköpunum er að draga f61k í flokkinn, sem ekki er samn- færðir kommúnistar?" spyr hann. Mörg hundruð þúsund eru alls ekki Marxistar, en virða samt flokkinn og stjóm okkar fyrir það, að þau hafa komið á iögum og skaplegu ástamdi í lamdimu. Þe'tta fólk er með okkur." Og það er rétt. Nú er svo komið, að léttara er að ftama saummáíl í heysbakki en Ungverja, sem ekki styður Kadar — og það er sízt ótttam við iögregluma, sem þessu veldur. Að nokkru leyti eru hinar miklu vinsældir að þakka lifn- aðarháttum Kadars. Um alla Mið- og Austur-Evrópu komm úmilsta er kom'm upp mý yfir- stétt manna, sem flagga marx ískum hugsjónum og hafa klií ið hefðartfadtan á bökum bænda og verkamanna, en ráðska mú með ffif þeirra og störf. Valdastöðunum 'fylgja víða lifnaðarhættir, sem ekki eru alveg á færi fjöldans, svo vægt sé að orði kveðið. Em þetta á ekki við um Kadar. Víst býr hann prýðilega. Hann á eiinibýiishús á hæðar- brún 4 Búda, þar sem sér yf- ir Dóríá og Pest handan henm- ar. En í samanfourði við Nicole Ceaucescu, sem býr við liburð- tom frá þvd d tíð Carlos kon- ungs, er Kadar hófsamur í hæsta máta. Hann býr einm með Maríu, konu stani, sem stóð við hiið hans i andspyrnuhreyftag unmi. Þegar hanm var í fang- eisi hugð)st flokkurinm meyða Maniu til að afneita homum og skilja við hann, en hún lét það ekki á sig fá og iþau hafa ver- ið óaðskiljamleg upp firá iþvd. Hún starfar mú við út- gáfu flokksins. Hófsemi og stramgleikd Kadars eru þó ekki toumdim fjármálum. Ekki alls fyrir löngu bamnaði hamm mektar- dans og -sýmingar í iandtau. Eftir að hin nýja efnahags- 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.