Lesbók Morgunblaðsins - 09.03.1975, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 09.03.1975, Blaðsíða 13
inn sem hálfgerðan óvin sinn. Þeir komu f rá skógauðugum lönd- um þar sem nauðsynlegt var að ryðja honum burt svo að hægt væri að rækta annað gagnlegra, t.d. korn. Og varla er að vænta þess að menn hafi gert sér grein fyrir áhrifum hins kalda veður- fars. Það eru ekki nema svo sem 200 ár siðan augu manna tóku að opnast fyrir því hvar komið var. . Arið 1786 æskti hið konunglega íslenzka Lærdómslistafélag rit- gerðar um hvernig hentugast mundi vera að þynna og hvetja heyljái i þeim tilgangi að spara hrísrif til lédengingar. Af grein- inni sem er eftir O. Olavius, er augljóst að hverfisteinar hafa þá verið komnir i iandið og notkun þeirra hafin, jafnvel fyrir nokkru, Tilgangur félagsstjórnar- innar er að reyna að sporna við því „að þær litlu eftirstöðvar af skógi og rifhrísi í landinu verði öldungis í grunn eyðilagðar", eins og það er orðað. „Og ef mögulegt væri að gera ljáina langbeittari en þeir verða eftir dengsluna". (Lærdómsl.fél. rit X/150). Ekki get ég með neinu móti getið mér til hvort meira er um kolagrafir þarna i Lambanessásn- um en víða annarsstaðar á svæð- um af svipaðri stærð. Aldrei hefi ég rekist á frásagnir er greini frá slíku og allra síst teikningu af nokkru svæði. Um 90 kolagrafir á aðeins 14 ha svæði er meira en ég hefði nokkurn tíma getið upp á, ef ég hefði verið beðinn þess. Maður sem hjálpaði mér við mæl- ingarnar var hissa hvað grafirnar eru þétt en gat þó ekki upp á, eftir á, að þær væru nema svo sem 50, sem við værum búnir að mæla út. Kol hafa vist ekki flust til landsins að neinu ráði fyrr en um 1870. Um það leyti komu skosku ljáirnir einnig til sögunnar, en það létti strax á hrisrifinu. Allt fram að þeim tíma hefur því þurft að efna til kolagerðar vegna lé- dengingarinnar. Er bersýnilegt af ýmsum frásögnum, að mörg heim- ili hafa verið komin i þrot með að afla kolanna snemma á 19. öld- inni. Hefur því viða verið gengiö mjög nærri öllu sem kallað var rif hrís eóa krathrís. Sumar frásagnirnar um skógar- eyðinguna eru ömurlegar. Ég vil tilfæra hér aðeins eina slíka frá- sögn. 1 Sóknarlýsingum Skaga- fjarðar (bls. 71) segir sr. Jón Konráðsson á Mælifelli þetta árið 1839: „Skógar eru hér hvergi, fjalldrapi fyrir löngu upprættur. Ein reyniviðarhrísla hefur verið til í Reykjafossgili." Ein hrisla! Hvað átti svo blessað fólkið að taka til bragðs? Enginn bræðir víst málm við mó. Það tel ég alveg víst að í Lamba- nessásnum hafi einhverntíma verið mikill skógur og mikil kola- gerð hefur verið þarna í ásnum. Varla eru þessar næstum 90 kola- grafir, sem enn sjást, þær einu sem gerðar voru.. Flestar eru þær liklega horfnar. Þessar, sem enn sjást deili til, eru aðeins um 200 ára gamlar og sumar gerðar á „moldum hinna". Og hvað voru þær margar? Og hvernig var svo unnið að þessu? Var skógurinn eða kjarrið höggvið með varúð og hlífð í huga? Nei, ekki nú aldeilis. Að siðustu vil ég leyfa mér að setja hér þrjár stuttar frásagnir um skógarhöggið, allar eftir ágæta höfunda. Ég byrja á þeirri frásögninni sem ég tel að sé elst. Hún er i bók sem heitir Þjóðhætt- ir og ævisögur, eftir Finn Jónsson bónda á Kjörseyri við Hrútafjörð. Hann var uppi 1842—1924 og var sunnlenskur að ætt. Lýsing hans er á þessa leið: „Þegar felldur var skógur eða tekinn upp sem kallað var, voru stofnarnir eða lurkarnir höggnir í sundur við rótina með vanalegum islenzkum öxum sem kallaðar voru skógaraxir eða handaxir. — Það má með sanni segja að „lítt væri af setningi sleg- Framhald á bls. 16 Baslari fyrir vestan Framhald af bls. 3 þungatölu munu þeir vera um 1500 pund. Þeir verða að vera stórir og þungir til þess að geta dregið erfið tæki. Ég á einn hest, sem er gæðingur, en brúka hann litið, því ég feróast ekki mikið. Ég keypti hann nú bara vegna þess að engum líkaði við hann. En mér líkar við hann, okkur semur og það er alltaf gott að hafa tvo til reiðar, já, ég keypti greyið. Þessir hestar okkar hér eru af allt öðru kyni en heima á ætt- landinu, þótt þeir séu stórir eru þeir ekki seigari og ekki munu þeir vera góðir í f jöllum. Við vilj- um helst hafa þá gangandi, þegar við krækjum aftan i þá vélum o.f 1. Ég hef aldrei ræktað korn, landið er of grýtt. Ég heyja bara handa gripunum. Það er ágætt að hafa gripi og arðurinn verður talsverður ef þeir eru margir. Hér er margt fólk, sem hefur gert vel. Landið er víðast hvar mjög gott og býður upp á að gera vel. En veðráttan er ekki góð. Veturinn er of langur og strangur. Landið hér vestur að Manitobavatni gefur af sér mikla uppskeru, ef árstiðin er góð. Winnipegvatn hefur oft verið Framhald á bls. 16 VISUR ' JL %/ tír visnasaýhi Sigurður Björgiílfssonar Á bruggárunum svonefndu var mikið ort um alla þá fyrirhófn og áhættu, sem brugg- inu fylgdi. Bóndi nokkur norður I Fljótum bruggaði landa og seldi mikið. Björn Blöndal, eftirlitsmaður, ætlaði að nappa hann, en bónda bárust fregnir af för hans. Varð bóndi skjótur til og kom brugginu undan svo Björn fann ekkert. Þeir Stefán Stefánsson og Lúðvlk Kemp sendu þá bónda þessar vísur: Vítin ber að varast hér, vondareru blikur. Blessun sérhver berist þér — bæði ger og sykur. Bakkus vandar víða bú; við það standa hljótum, að bezta landann bruggir þú, brautryðjandi í Fljótum. Margir gista bóndans bæ, boðnar vistir grönnum. Af sannri list þú sí og æ svalar þyrstum mönnum. Lagarefum segjum „svei". Sagnir hef ég frá þér: Drottinn gefi að þeir ei oftar þefi hjá þér. Leitarsjótá „landa"-mót, lifsins njóta sanna. Aldrei þrjóti, en fljóti um Fljót framtak ótal manna. Við lát Bjarna frá Vogi orti Stefán skáld frá Hvitadal eftirfarandi v(su: Nú er hann Bjarni búinn. Bjarni er orðinn nár. Aldrei greiðir hann oftar atkvæði sér til fjár. — X — f vlsnasafni Sigurðar Björgvinssonar er eftirfarandi vlsa Freysteins Gunnarssonar kölluð „Spiflingin". Þetta er raunar þjóð- kunn vlsa. en ekki er tilefnis getið hér og kannski gæti einhver látið visnaþáttinn vita um það. Það tjáir ekki tetrið mitt að tala um spillinguna: Þær eiga bágt með eðli sitt undirfyllinguna. Eftirfarandi visu orti Karl Friðriksson um báglega stöðu rlkissjóðs eitt sinn þá er Framsóknarflokkurinn fór með völd: Ríkiskyllir rausn sem bar rýrna vill að neðan: Hafa frillur Framsóknar farið illa með hann. — X — Um þá aflavon sem ekki er þessa heims, en visast annars, orti Teitur Hartmann: Yfir þeirri aflavon andi mannsins vakir, að hann Jesús Jósepsson jafni allar sakir. Oft heyrast menn kvarta undan þvi að hafa fáar stundir aflögu fyrir sjálfa sig og svona vill það vera: þegar ekki er atvinnu- leysi, er of mikið að gera, eða öllu heldur eru menn neyddir til að taka alla þá vinnu sem býðst til þess að skrimta. Um þetta ástand er vísa t vtsnasafni Sigurðar Björg- ólfssonar og er hún sögð vera eftir óþekktan höfund: Mér er skipt það mæðu pund minni fjörs á línu að mega aldrei einni stund eyða að gamni mínu. Enginn hefur verið viðriðinn Lesbókina nándar nærri eins lengi og Árni Óla. i seinni ttð hafa nokkrum sinnum birst égæt Ijóð eftir Árna I Lesbókinni, en I visnasafninu er reyndar þessi vlsa eftir hann: Það sé ég á þínum kálfum, þýð mær, að þarsem mætast þykk lær þar er enginn kotbær. — X — Og svo er hér ein eftir Árna Halldórsson á Eskifirði. Hún er ort um ákveðinn lækni, sem ekki verður nefndur hér: Morfín gefur mörgum enn magnaður skammta-refur, að deyfa bæði og drepa menn dável tekist hefur. — X — Llkamslýti hafa tlðum orðið yrkisefni. AS augun standi á stilkum, hefur stundum heyrst, en síður. að þau hangi I davíðum eins og segir I þessari dapurlegu mannlýs- ingu, sem fjallar um fótstóra og úteyga stúlku. Höfundur vlsunnar er óþekktur. Undra-ljótum, löngum fótum leynir snót und pilsunum. Eik hjá spanga ýrðri á vanga augun hanga í „davíðum". Einhverju sinni þótti Hannesi Hafstein, skáldi og ráðherra, sem menn væru að selja sannfæringu sína á hinu háa Alþingi. Þá orti Hannes: Þrtr tugir silfurs, segja menn, að svikara Júdas gerði. Nú eru goldin þúsund þrenn — þetta er að hækka í verði. — X — Ekki hafa menn alltaf kvatt sina vist með sælum endurminningum, samanber þessi vísa, eftir Gtsla Guðmundsson Skagfirðing. Hann var þá að fara úr vist að Þverá i Reykjahverfi: Klafann brýt og bölv'onum F básinn skft ég hrakyrðum. Upp mig slít í ósköpum úr helvíti og kvölunum. — X — Til jafnvægis er hollt að fara með þessa finu og dýrt kveðnu vísu Freysteins Gunnarssonar um Reykjavtkurmeyju. sem ekki er nafnkennd: Engum lík er auðarbrík, alla mýkir fegurð slik, sefur rík í silkiflík, — og svo er hún líka úr Reykjavík. Landskunn er vlsa Friðbjörns frá StaSar- tungu um Hliðar-hreppsnefndina. Sú skýr- ing fylgir. að hér sé átt við hreppsnefndina i KræklingahliS I EyjafirSi, en aS samkomu- húsið hafi verið nefnt Kuðungurinn. Sé annað réttara, er hér með beðið um leiðrétt- ingu. Sumir hafa fyrstu hendinguna: Komin er Hltðar-hreppsnefndin. Gott væri að fá að vita hvor er upprunalegri, sú gerð eða þessi: Þarna er Hlíðar-hreppsnefndin hún er að skríða í kuðunginn, ekki er fríður flokkurinn, finnst mér prýða hundurinn. ®

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.