Lesbók Morgunblaðsins - 01.09.1979, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 01.09.1979, Blaðsíða 13
Að ofan: Dög- un. Einfalt verk, táknrænt og sterkt. Hvíld. Þessi glæsilega mynd mundi bregða stórum svip yfir dálítið hverfi, hvar sem væri, en á safninu nýtur hún sín ekfci fremur en önnur verk Einars. Til hægri: Útilegumaðurinn — einasta frjálsa myndverk Einars, sem komið hefur verið fyrir úti við í Reykjavík — og þá á stað þár sem það sést yfirhöfuð ekki. Alda aldanna, eitt stórfenglegasta verk Einars og dæmigert fyrir þau verk hans, þar sem táknræni þátturinn skiptir miklu máli. Fæðing Psyches, margbrotin lágmynd og skáldleg. svona álíka gáfuleg og segja að Halldór kunni ekki stafrófiö. Þessi umkvörtun Halldórs um ranga vöövabyggingu í mannslíkömum Einars, er reyndar þaö síðasta sem ég hef heyrt til niorunar frá samtíoarmónnum hans. Á dögunum kom ég í Hnitbjörg, þetta ómögulega safnhús og þá var þar slangur af fólki. En það voru að yfirgnæfandi meirihluta útlendingar. Flestir þeir sem ég þekki og hef spurt, hafa alls ekki komiö innúr dyrum í Hnitbjörgum. En svo vildi til, aö með mér var í þetta sinn ungt fólk, sem virti agndofa fyrir sór myndirnar og þótti mest til um hugmyndaflugiö, skáfdskapinn og feguröina, sem nálega allsstaöar birtist. Hinn svokallaöi síörómantíski symból- ismi blómstraöl á öldinni sem leiö og því hefur veriö haldiö fram, aö Einar hafi veriö síðasti Móhíkaninn, — síöasti iistamaðurinn í bili, sem þá stefnu aöhylltist. Hann skipti ekki um skoöun; varö ekki fyrir sýnilegum áhrifum, né heldur aö hann reyndi nýjar leiöir eins og Ásgrímur Jónsson til dæmis. Hjá Einari er hugmyndin, — andlegt inntak myndarinnar — aðalatriði. Þess- vegna skiptir efnið hann ekki máli, tré eöa málma viröist hann yfir höfuö ekki hafa notað sem efniviö. Sú stefna, sem Einar aöhylltist, viídi helst rúma allt: Hafa fagurfræöilegt gildi, byggja á bók- menntalegri frásögn og hafa umfram allt táknrænt gildi. Talaö var um, aö listin yröi á þennan hátt „fjöltækari". Einar blandar saman þrívíðri mótun og lágmyndum og segir sjálfur í ritum sínum: „í mínum augum er listgrein því aöeins heilsteypt, að hún meir eöa minna samtímis innifeli í sér eitthvað af eðli annarra lista." Þegar Einar Jónsson kom heim til íslands, meö síðustu skipsferðinni sem féll frá Danmörku fyrir fyrra stríð og hafði þá veriö ytra í 21 ár, stóö þaö nálega á endum, aö Alþingi samþykkti að kosta heimflutning á verkum listamannsins. Þaö hlýtur aö hafa verið mikill sigur fyrir Einar og sýnir raunar, hvað menn gátu verið framsýnir og stórhuga í þá daga, enda þótt ekki væri síður í mörg horn að líta með fé landsmanna en nú á dögum. Þótt menn þekktu enn sem komið var* lítið til verka Einars, var hróður hans mikill og með samþykkt Alþingis frá 1914, var litiö á verk Einars sem „gjöf til þjóöarinnar". Hann fékk föst laun og varð fyrsti ríkislistamaðurinn hér. En hugmyndir Einars um útlit safnhúss voru eins og í mörgu öðru utan viö alfaraleiöina og fremur undir áhrifum frá rómantískum fornaldarbyggingum. Það verður aö segja landsmönnum til hróss, aö þeir studdu dyggilega hugmyndina um safnhús og bættu ríkulega við með frjálsum framlögum þegar Alþingi sam- þykkti sumariö 1915 aö veita 10 þúsund krónur til þessarar byggingar. Húsiö Hnitbjörg varð að veruleika uppi á Skólavörðuholti, — á stað sem Einar valdi sjálfur, þótt þar væri þá næstum samfelldur ruslahaugur, enda utan viö meginbyggðina. Það má því segja, aö vel hafi til tekizt á þessum fátæktarárum; Einari tryggð lífsafkoma í listgrein, sem hann engan veginn gat skapaö sér nægilegar tekjur af og raunar fylgdi því umtalsveröur kostnaöur aö vera meö annað eins safn listaverka á sínum snærum. í annan staö var tryggt, að verkin eignuöust samastað. Um þetta segir Björn Th. Björnsson listfræöingur svo í sinni ágætu myndlistarsögu: „Og meö engum öörum hætti stæöi nú safn hans meö svo aö segja öllum verkum er hann geröi um dagana, undar- legt en brotlaust minnismerki um þennan mann, er reis til listar í myndlistarsnauöu landi, meö bókmenntir þess og sagnir aö bakhjarli, evrópska menningu 19. aldar undir fótum og blikandi trúarstjörnu sína aö leiöarvísi. Þannig mun þaö standa um ókomna tíma, óhreyft með öllu, hver mynd þar og þannig sem hann kaus henni sjálfur stað, hvert fótspor hans ómáð um þennan kastala drauma og starfs. Arfleiösluskráin sér fyrir því, að virðing þjóöarinnar við Einar Jónsson ætti að vera henni meira en næg trygg- ing". Ef síöari tímar líta einnig þannig á arfleiösluskrána, þá er hún sorglegt plagg og kemur í veg fyrir um aldur og ævi, að nokkur mikilfenglegustu myndlistarverk okkar fái að njóta sín eins og vert er og þau eiga skilið. í fyrsta lagi er lýsingin mjög bágborin og fátt skiptir þó meira máli fyrir höggmyndir en rétt lýsing. í annan staö standa verkin alltot þétt, bera hvert í annaö, trufla hvert annaö og njóta sín ekki þar af leiöandi. í þriðja lagi stendur fjöldi þeirra á alltof háum stöll- um, þaö sést uppundir þau, en safngest- urinn verður að ímynda sér, hvernig þau líta út frá eölilegri sjónhæð. Ef allir eru sammála um, aö listasafn Einars Jónssonar eigi að vera grafhýsi, dimmt og þröngt og óaðlaöandi, þá er aöeins ein leið fær til þess aö verk Einars geti komið fyrir aimenningssjónir svo sem vert er. Hún er sú, að teknar verði stórar afsteypur af öllum meiri háttar verkum hans og þeim komið fyrir — ekki bak viö skógarlundi — en á almannafæri, eða látin prýða opinberar byggingar, sem nóg er af og vantar alit sem gleöur augaö. Gísli Sigurðsson ®

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.