Lesbók Morgunblaðsins - 27.06.1981, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 27.06.1981, Blaðsíða 6
Þóra Elfa Björnsson. „Þið hvítu menn, þið eigið áhöld ogtækni..." Um sleöaekilinn Oodaq og nyrstu eyju í heimí, sem hefur verio skírö eftir honum. Sá merkilegi atburöur hefur skeö, aö áöur óþekkt eyja hefur veriö mæld og kortlögð, sem nyrsti staður í heimi og hefur hlotio nafn. Hún heitir eftir einum af grænlensku fylgdarmönnunum úr noröurskauts- leiöangri Pearys og kallast nú Oodaaq-eyja. Að Peary komst á Norðurskautið má þakka því, að hann hafði með sér einvalalið Eskimóa og bar mikla virðingu fyrir reynslu þeirra og nýtti sér hana í hvívetna, en reyndi ekki að brydda upp á nýjungum, sem hefðu verið tímafrekar og trúlega árang- urslausar. Ekki hefur áöur þótt ástæöa tif, að heiöra neinn af þessum fylgdarmönnum fyrr með því aö koma nafni þeirra á landakort. Sá staöur, sem áður var álitinn nyrsti punktur Grænlands, var nefndur eftir vini Pearys, Morris K. Jesup, sem aldrei kom til Grænlands, en var einlægur áhugamaður um rannsókn- ir á heimskautalöndunum og for- maður klúbbsins, sem safnaði fé til að kosta leiðangra Pearys og hvatti hann á alla lund til aö gefast ekki upp viö aö ná takmarki sínu, að komast á Norðurskautið. (Morris dó reyndar rétt áður en Peary lagði af staö í síöasta leiöangurinn, svo hann uppliföi ekki aö sjá draum sinn rætast.) Árið 1978 var gerður út leiðangur til að fá úr því skorið, hvort Kap Morris Jesup eða Eyja Kaffi- klúbbsins væri nyrst. Meðan á mæl- ingum stóö, uppgötvaði einn leið- angursmanna, Uffe Petersen, frá Nuuk, einhvers konar malarbing úti við sjóndeildarhringinn en viö nánari athugun kom í Ijós að þetta var lítil eyja, 30 metrar í þvermál. Mælingar sýndu að eyja þessi er á 83° 40' 32" N og 30° 40' 10" V og um 703 kílómetra frá Norðurskautinu. Notað var „doppler"-tæki viö mælingarnar en það tekur við merkjum frá gervitunglum og þykir mjög ná- kvæmt. Og þegar að nafngiftinni kom þótti örnafnanefnd Grænlands tilhlýöilegt að heiðra heimskautsfarann Oodaaq og nefna eyjuna eftir honum. Hver var svo eiginlega þessi Oodaaq? Eftir því sem næst verður komist fæddist hann í nánd við Thule árið 1878 og er það því á aldaraf- mæli hans sem eyjan er uppgötvuð. Hann þótti frábær sleðaekill og var sem slíkur þátttakandi í feröum Pearys, sem alls fór í átta leiðangra og tókst íþeim síöasta, árið 1909, að komast á Norðurskautið. Leiðangr- inum var skipt og höfðu sumir það verkefni að koma fyrir birgðastöðv- um á leiðinni en síöasta áfangann fóru sex menn, þar af var Peary sá eini, sem var hvítur. Hinir voru: Matthew Henson, sem var svertingi, og fjórir eskimóar. Það voru þeir Oodaaq, Eegingwah, Sigdlu og Ooqueak. Feröin til baka gekk lygilega vel og Peary vitnar í Oodaaq í dagbók sinni 23. apríl 1909: „Kölski hlýtur að hafa sofið eða staðið í rifrildi við kellu sína, annars hefði okkur ekki gengið svona vel." Ekki veit ég, hvort Peary fylgdist eitthvaö með vinum sínum eski- móunum, eftir heimkomuna til Amer- íku en ýmislegt dreif á daga þeirra og ekki víst aö honum hefði líkað þaö allt. Hann hafði stundum haft eskimóa með sér til Ameríku en flestir þeirra fengu umferðarpestir og dóu en einn kom þó aftur til Grænlands. Hann hét Uvisakavsik og var feiknarlega montinn af því, sem hann hafði heyrt og séð hinum megin hafsins. Fólkið lét sér fátt um sögur hans finnast og kallaöi hann Lygarann mikla. En Uvisakavsik leit stórt á sig. Hann átti eina konu en vildi fá sér aðra til, því annar eins veiöimaður og hann þurfti tvær konur til að vinna úr öllum skinnun- um, sem hann kæmi með heim. Og konan, sem hann lagði hug á, var engin önnur en Alakrasina, kona Sigdlu, sem var vinur Oodaaqs. Sigdlu var nýkominn heim úr hinni velheppnuðu heimskautsferð og haföi meö sér miklar og góöar gjafir frá Peary. Uvisakavsik rændi konunni og bannaöi Sigdlu að borða kexið, sem hann hafði meðferðis, það ætti að tileyra konunni. Ekki vildi Sigdlu ansa þessu og einn dag þegar hann gekk að tunnunni sem kexið var í og ætlaöi að fara að gæða sér á því, þaut byssukúla viö höfuð hans. Hann stakk sér í var við tunnuna eftirsóttu og reyndi að gægjast út fyrir hana. En í hvert skipti sem hann stakk hausnum út fyrir, þutu byssukúlumar allt í kring um hann og gjallandi hæönishlátur fylgdi með. Þetta var hroðaleg háðung og Sigdlu ráöfæröi sig viö sinn góöa vin, Oodaaq, sem haföi komiö til hans í heimsókn í kajaknum sínum. Enginn veit, hvað þeim fór á milli en víst er um það, að einn dag fóru þeir allir til veiöa. Skyndilega skaut Sigdlu á konuræningjann. Skotiö fór í öxlina og Uvisakavsik greip til byssu sinnar en áður en hann gæti meira gert, skaut Oodaaq hann í höfuðið (kannski með byssu frá Peary). Þar með heimti Sigdlu aftur sína heittelskuöu Alakrasinu og Oodaaq tók sér fyrir konu Mequ, sem hafði verið kona Uvisakavsiks og þótti mjög dugleg og afkastamik- II. Út af mannvígi þessu urðu nokkur eftirmál og mátti litlu muna að til fleiri mannvíga kæmi, en með lagni og fortölum tókst Knud Rasmussen að tala handhafa hefndarinnar til og málið féil niöur. Á efri árum sínum lifði Oodaaq það að sjá flugvöll Ameríkana byggðan við Thule. Hann var spurð- ur álits á tækni nútímans og stóö aldeilis ekki á svari hjá karli: „Mótor og flugvél eru mjög falleg og mjög flókin. En við erum ekkert uppnæm fyrir því. Þið hvítu menn, þið eigið áhöld og bækur. Við vitum ekki eins mikiö, en við vitum hverju við höfum komið íverk. Meö engu." Oodaaq lést árið 1958 og enn eru margir sem minnast hans í Græn- landi. (Heimildir: Atuagagdliutit (Grön- landsposten), í hreinskilni sagt e. Peter Freuchen og Nordpolens upp- tackt e. Robert Peary.) „Hún mun veröa eins og álfaprinsessa aö sjá." Þannig lýsa hjónin David og Elizabeth Emanuel meginmarkmiöi sínu viö hönnun á brúoarkjól þeim, sem lafði Diana Spencer mun klæöast þegar hún giftir sig í júlí næstkomandi. Frekari umræöur um kjólinn koma ekki til mála. „Þetta er," sagöi David viö mig, þegar ég sat og spjallaöi viö þau hjónin í hinum látlausa en þó glæsilega sýningarsal þeirra viö Brook Street, „mesta leyndarmál, sem viö nokkru sinni þurfum að þegja yfir." Og reyndar var þetta fyrsta blaðaviðtal- ið, sem pau höfðu veitt, síðan tilkynnt hafði veriö opinberlega, aö þeim væri faliö aö hanna brúoarkjól hinnar væntanlegu prins- essu af Wales. „Eins og er," sagöi David, „vitum við ekki, hvoru okkur verður falið að hanna „brúðkaupsferðafötin". Auðvitað þætti okkur vænt um það, en viö erum í sjöunda himni og stolt yfir því einu aö sjá um kjólinn." Laföi Díana er tiltölulega nýr viöskipta- vinur þeirra Emanuel-hjóna. Þaö var rétt fyrir jólin, eftir að Snowdon lávarður haföi tekiö myndir af henni fyrir Vogue í Emanuel-blússu, að hún var kynnt fyrir þeim hjónum. Hún leit við í sýningarsal þeirra og pantaði kjól, sem hún hefur ekki enn sézt í opinberlega. — Svarti hlýralausi taftsilkikjóllinn, sem vakti svo mikla athygli, þegar hún kom fyrst fram viö opinbera athöfn, var síöar til kominn. En laföi Díönu getur ekki hafa veriö ókunnugt um stíl þeirra Emanuel-hjóna. Frá því að David og Elizabeth útskrifuðust frá Royal College of Art 1977, efst í sínum ágangi, og settu á stofn sitt eigiö fyrirtæki seinna samsumars, hefur þeim veriö faliö aö sjá um kjóla margra þeirra brúða, sem mestar kröfur hafa veriö geröar til, hvaö klæönaö varðar. Emanuel-stíllinn er auökennilegur. Sú staöreynd, aö laföi Diana hafi valiö þau hjónin frerrusr en nokkra aöra hönnuði, gefur ýmsar vísbendingar um, hvernig kjóllinn — og laföi Díana sjálf — muni líta , út á brúökaupsdaginn. Lokaatriöiö á síöustu fatasýningu þeirra í febrúar í ár var brúöarkjóll, sem vakti mikla athygli og sýndi í meginatriðum smekk hönnuöanna. Hann var kallaöur „Álfaprinsessan" og þótti mjög viö hæfi. Kjóllinn var úr hvítu taftsilki, dýrlegur og mikilfenglegur með umfangsmiklu pilsi, rykktum ermum og löngum og flegnu hálsmáli meö pífum. Ballkjólarnir og brúöarkjólarnir frá Em- anuel undanfariö hafa veriö með svipuöu sniöi, hvaö íburö og glæsileik snertir. Þeir höfða tvímælalaust til hins kvenlega og eru einungis úr því, sem hægt er aö kalla dýrindisefni. Þessi vel gefnu hjón munu ekki bregöast vonum laföi Díönu eöa þeim öörum í veröldinni, sem bíöa í ofvæni. Kjóllinn hennar verður, eins og þegar er búið að kalla hann, „Kjóll áratugsins" — og ég býst við, aö lýsingarorö eins og sígildur, látlaus eöa snotur eigi alls ekki viö. Val laföi Díönu á hönnuðum viröist almennt falla í mjög góðan jaröveg. Þaö atriöi málsins, aö þau hjón séu bæöi ung — Elizabeth er 27 ára, og David ári eldri — og frá alþjóölegu sjónarmiöi tiltölulega óþekkt, gæti oröiö til mikillar örvunar brezkum tízkufataiönaöi. David er fæddur í Bridgend í Glamorgan og er einn af tíu systkinum. Þau eru níu bræöur og ein systir. Faöir hans, sem nú er kominn á eftirlaun, var verkamaöur í stáliönaöinum, en móðir hans rekur enn bókaverziun í bænum. Eins og við var að búast af Walesbúa hafði hann áhuga á hljómlist og lék á fiölu í hljómsveit unglinga og söng í kór, áður en hann tór í skóla í Cardiff til aö læra tízkuhönnun. Svo hittust þau Elizabeth, þegar hann fór í Harrow College of Art til aö fullnuma sig. Hún viöurkennir aö hafa gefiö honum undir fótinn og þau giftu sig sama ár og þau kynntust.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.