Lesbók Morgunblaðsins - 28.11.1981, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 28.11.1981, Blaðsíða 7
hann búinn aö vera frá vinnu, þegar okkar fundum bar saman. Þeirri með- ferð lyktaði svo, að ég kom honum á sama vinnustaðinn á nýjan leik, — að sjálfsögöu ekki í sína fyrri stöðu, en nú sinnir hann rannsóknarstörfum í einrúmi og getur þaö vel, því eðlisfræðikunnátt- una missti hann ekki niður. Sem betur fer er það svo, aö fólk glatar ekki áunn- inni kunnáttu viö geðtruflanir. Ég hafði einnig liðlega fertugan kvensjúkdómalækni í meðferð. Hann haföi fengiö blóötappa i heila, lamaöist og tapaði minni og hæfileikanum til að álykta rökrétt. Hann kvaöst heldur halda að sér höndum en hverfa til annarra starfa, gæti hann ekki haldiö áfram sem læknir. Svo ég kom honum á laggirnar sem ráðgjafa í sambandi við getnaðar- varnir; hann ræður við það starf og ' stundar þaö. Fólk með geðsjúkdóma, annaðhvort á stofnunum eða komiö út af þeim, byrjar oft í námi og mýmörg dæmi eru þess, að árangurinn verði góöur. Andlegir kvillar hafa ekki áhrif á námsgetu." „Hafiö þið tölur um það í Banda- ríkjunum, hvort þeir sem til dæmis lenda í slysum og lamast séu oftar skólagengnir — eða lítt skóla- gengnir?" „Við getum sagt, að þeir sem hljóta mænuskaöa af slysum í Bandaríkjunum, séu miklu oftar lakar menntaöir. Þar fyrir eru þeir ekki endilega lakar gefnir. Ungir menn eru fjölmennir í þessum flokki og helgast þaö af því, aö ungum mönnum hættir til aö aka einum of hratt, enda eru þessir mænuskaöar mjög oft afleiöing af bílslysum. En þótt bílslysin vegi þungt þarna, þá eru þau aðeins orsakavaldur í öðru hverju tilviki eöa rúmlega það. Þótt ótrúlegt kunni aö viröast, hafa 20% hinna mænusködduöu fengiö sín örkuml af völdum byssukúlu. Af því tagi er fötlun fjölda margra. manna, sem börðust í Vietnam á árunum. Þetta fylgir öllum styrjöldum í stórum stíl." „Er algengt, að fólk sem lendir í slysum og lamast, verði svo yfir- bugað að geöheilsan bresti?" „Sá sem lendir í slysi og lamast, á ævinlega sínar erfiðu stundir á eftir. En hérumbil allir komast yfir þaö og slíkt hefur alls ekki orsakaö geösjúkdöma; þeir eru alls ekki algengari meðal fatl- aðra en annarra. í Bandaríkjunum er sjálfsmoröstala meöal fatlaöra lítiö eitt hærri en meðal hinna, en samt ekki til- takanlega há." „Stundum er því slegiö föstu, að veöurfariö hér, og ekki sízt skammdegíð, eigi sinn þátt í þunglyndi og öörum geðrænum kvillum. Er hugsanlega samband þar á milli?" „Ekki vil ég nú fullyrða neitt um það. Við vitum ekki, hvort þunglyndi og geðsjúkdómar standi í béinu sambandi við veðurfar og birtu. En þaö er held ég þekkt staðreynd, að þessir kvillar eru tiltölulega aígengir á Norðurlöndum og þá er löngum og dimmum vetri oft kennt um að einhverju leyti. í Minnesota, þar sem ég þekki bezt til, er margt um fólk af skandinavískum uppruna, og einnig þar er eitthvaö meira um geösjúkdóma en annarsstaðar í Bandaríkjunum. Á hinn bóginn má svo benda á Eskimóa, sem búa viö lengri og dimmari vetur en fs- lendingar og aðrir Norðurlandabúar, og ekki er ástandiö þeim mun verra hjá þeim, nema síöur sé. Og gegn þessari kenningu um áhrif vetrar og myrkurs má benda á, aö í Bandarikjunum eru flest Dr. Gary Athelstan vid gluggann á stjörnusal Hótel Sögu. Bæði afí hans og amma voru íslenzk, en fíuttu ung vestur um haf. sjálfsmorð framin á vorin og þegar málið er athugað dýpra, kemur í Ijós, að þau eru einnig flest framin um helgar." „Önnur kenning er sú, að fólki með góða greind sé hættara við geörænum kvillum. Heldurðu að sú kenning fái staðizt?" „Þaö held ég ekki; þaö gagnstæöa á sér fremur staö. Viö sjáum ekki heldur nein merki þess, aö streita auki líkur á geösjúkdómum og þá er ég að tala um ytri streitu. Innri streita er aftur á móti dálítiö annað. Á það hefur verið bent, að fólk varð áreiöanlega fyrir mikilli streitu í loftárásum síöari heimsstyrjaldarinnar, — en þaö var síður en svo að geösjúk- dómar ykjust þá. Margt bendir og til þess, aö í Bandaríkjunum hafi geösjúk- dómar heldur minnkað en hitt á kreppu- árunum eftir 1930. En þegar við tölum um fötlun og þá með tilliti til þess að koma fötluðum — líkamlega eöa andlega — til vinnu og sjálfstæðrar tilveru á ný, þá verður okkur oftast hugsað til fólks í hjólastól- um. En við megum ekki gleyma því, aö oft getur verið erfiðara að fást við ósýni- lega fötlun en þá, sem blasir við. Floga- veiki er til dæmis afskaplega slæm, ósýnileg fötlun og í þessum flokki eru hjartasjúkdómar einnig. Viö verðum að telja hjartasjúklinga meðal fatlaðra; þeir eru oft mjög óttaslegnir gagnvart hverskonar áreynslu og jafnvel þótt þeir eigi að heita komnir yfir áfallið. En þegar við tölum um ósýnilega fötlun, þá er sá hópurinn stærstur, sem á við andlega kvilla aö stríöa." „Eftir hverju fer það helzt, hversu vel tekst að koma fötluðum í gang á vinnustaö og síðan áfram til sjálfstæðrar lífsbaráttu?" „Það er alltaf andlegs eðlis, hversu vel þaö gengur. Sumir stórfatlaðir menn standa sig með mikilli prýði; berjast eins og Ijón og láta fátt aftra sér. Aðrir meö smávægilega fötlun ná sér ekki á strik EMPLOYMENT AFTER SPINAL CORD INJURY AHandbook J-----------------i------ lor Counselors Forsíða bandarískrar bókar, sem heitir At- vinna eftir mænuskaða og er eitt af mórgu, sem þar í landi er gert til að koma fötluðum á kreik í lífinu. og þá er það af sálarlegum ástæðum. Við teljum að um 80% af mænu- sködduðu og lömuðu fólki eigi aö geta unniö, en reyndin hjá okkur er þó sú, að helmingurinn aöeins, eða 40%, eru í vinnu. Sumir lamast svo mjög, að hend- urnar eru þeim ónýtar. Einnig þeir eiga sína möguleika; meöan fólk hefur rödd- ina í lagi og höfuöið, á það aö geta unnið margháttuð störf. Þar sem ég þekki til í Bandaríkjunum er aðstaða fyrir hjólastólafólk víða sæmileg og talsvert betri en hér á is- landi. Nú eru gengin í gildi lög um allar opinberar byggingar, skóla þar á meðal, og eiga fatlaöir aö geta fariö allra sinna ferða þar. Jafnframt er unniö aö þvf aö breyta eldri byggingum í þessu skyni. Upphafið að þessari þróun í Bandaríkj- unum má rekja til Berkeley-háskólans í Kaliforníu. Þar var fyrr en annarsstaðar fariö að búa fötluöum aðstööu, en bær- inn fylgdi á eftir og bjó hjólastólafólki aðstöðu til að komast hvert sem var. Afleiöingin varö sú, að æði margt fatlað fólk settist þarna að. Ekki hef ég tölur um hlutfall lamaðra hér á móti Bandarikjunum til dæmís, en mér þykir líklegt, aö það sé svipað. En i þeim fyrirlestrum, sem ég hef haldið hér og í viöræðum við menn, hef ég undir- strikað þörfina á margfalt bættri at- vinnu-endurhæfingu. Ég er á þeirri skoö- un, aö hér á íslandi séu of margir fatlaöir inni á stofnunum og að þar séu margir, sem ættu aö réttu lagi að vera í vinnu og búa innan um heilbrigt fólk úti í bæ. En samt undir umsjá læknis, sem sífellt fylg- ist með þeim." Gísli Sigurðsson

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.