Lesbók Morgunblaðsins - 12.06.1982, Blaðsíða 15

Lesbók Morgunblaðsins - 12.06.1982, Blaðsíða 15
VISUR Jón Gunnar Jónsson Hallur býr við hallan frið Baldvin Jónsson, sem kallaöur var skáldi, var Skagfiröingur. Hann var um margt hæfileikamaöur, en auönulítill, ístöðulaus og drykkfelldur. Hann var vinnu- maður á ýmsum stööum í Skagafiröi og Húnavatnssýslu. Síöustu ár sín, nokkru fyrir aldamót, flæktist hann um sveitir noröanlands og lá langtímum saman viö verslunarhúsin og sníkti sér brennivín. Kaupmenn og búöarþjónar höföu þaö fyrir leik að láta hann yrkja vísur, gjalda meö staupi eöa brennivínslögg, þaö geröu og ferðamenn. Flestum þótti hann hvumleiður, nema þá stund og stund. Um þetta eru margar sögur. Kaupmaöur var á Sauöárkróki, sem Claessen hét. Einhverju sinni var hann að þvo sér. Baldvin gamli var þar á vappi. Kaúpmaöur skvetti yfir hann þvottavatn- inu. Karl varð rennvotur og reiddist. Hann orti þá. Skyidi ei fölna fánýtt skrúð og forsmán efnasnauöum, ef að þessi bölvuð búð brynni í eldi rauðum. Nú varö kaupmaöur aö sjálfsögöu hræddur, því þá sem fyrr og síðar, trúðu því margir aö skáldum og rímuöu máli fylgdi hættuleg kyngi. Kona kaupmannsins bað nú sér og húsi þeirra hjóna griöa. Bað hún Baldvin aö yrkja bragarbót, hefur ef- laust heitið góöum skáldalaunum. Honum rann þá fljótt reiöin. Hann orti. Claessens lof ei linna skal, lán hans aldrei sjatni, fyrst hann skírði hruman hal úr hreinu sápuvatni. Baldvih eignaðist einn son. Hann hét eft- ir föður sínum. Hann fór ungur til vestur- heims og forframaöist þar. Hann var um tíma ritstjóri og aðstoðarráðgjafi í stjórn- arráöi í Manitobafylki. Hér eru enn nokkrar vísur eftir Baldvin skálda. Að drekka illa áfengt vín öllum spillir friði. Það er villan mesta mín að missa hylli og verða svín. Bætur valla verða á því, værðir allar dvína. Ég er fallinn forsmán í fyrir galla mína. Um Hallárdal orti hann. Fögur kallast kann hér sveit, krappur f jallasalur. Þó hefur galla, það ég veit, þessi Hallárdalur. Einhverju sinni óð Baldvin læk í vexti. Það var á milli Borgargeröis og Áshildar- holts. Hann var þá á ferö meö öðru fólki. Hann orti þá á leiöinni yfir lækinn. Straumur reynir sterkan mátt, stíflum einatt ryður. Lækur hreini kvakar kátt kaldan steininn viður. Eftir Baldvin er þessi alkunna vísa um Gönguskörö. Dals í þröngum drífa stíf dynur á svöngum hjörðum. Það er öngum ofgott líf uppi í Gönguskörðum. Einn af mörgum rímleikjum hagyröinga var sá aö búa til svokallaöar málsháttavís- ur. Hér eru þrjár slíkar. Höfundar löngu týndir, enda munu þær vera gamlar. Mikils vísir mjór er fyrst, mun þeim stirt er ekki kann, þaö er engum liðug list, sem leikur ekki tíöum hann. Samtal Ijótt fær siöum spillt, sumum verða kann til móös, aörir fá sín orðin stillt, oft er lítil stund til góðs. Tungan ber um brjóstið vott, bágt er að stilla hana. Einatt kveða gamlir gott, gjörn er hönd á vana. Þessa kristilegu hestavísu orti Gísli Gíslason prestur í Vesturhópshólum um fráfall reiðskjóta síns. Laski jóra lofðungur lífsins enti vetur, þegar stóri þjóðsmiður það sá henta betur. Innheimtumanni í Reykjavík, þetta var fyrir mörgum árum, þótti hann þurfa að koma æði oft með sama reikninginn til fyrirtækis eins í borginni, sem mjög barðist í bökkum. En sömu sögu mátti raunar segja um þann sem reikninginn sendi, hon- um bráölá á peningunum. í skuldarfyrir- tækinu störfuöu fjórir menn og nú kom þeim saman um að gera innheimtumanni sæmilega úrlausn, ef hann gæti-þegar ort um þá eina vísu þar sem þeir væru allir nefndir, fremur átti vísan að vera lof en last. Þeir vissu að karl var hagmæltur. Hann leysti vandann svona: Þór er mesti þægöarrokkur, þykir kenndur Jón við svall, Hannes, Drottinn hjálpi okkur, Helgi, það er besti kall. Hér er loks vísa eftir Stefán frá Hvítadal um Hall póst. Hallur býr viö hallan frið, hallt er stundargengi. Hallur stendur hallur viö, hallur undir lengi. GUSTAV DALÉN efni kallaöist AGA-massinn eöa AGA-tróö, eins og þaö hefur verið kallaö á íslenzku. Þegar þessum áfanga var náð og sumri lokiö, fannst Dalén nóg aö gert í bili og þau hjónin fóru í brúðkaupsferö eftir 5 ára hjónaband. Þau fóru víöa um lönd og meö- al annars til Sviss, því aö Gustaf Dalén varð aö sýna konu sinni Ziirich og götuna, þar sem hann haföi búiö og lært ,fyrir pen- ingana, sem pabbi hennar lánaðihonum. Dalén varð yfirverkfræðingur AGA 1906 og aöalforstjóri 1909. Viöskiptamál tóku'æ meira af tima hans, og hann var á miklum feröalögum, en í öllu vafstrinu geröi hann þö þá uppgötvun, sem hann er frægastur fyrir og vekur enn aðdáun manna, sóllok- ann. Hann var stórfengleg og listilega gerö lausn á vandamáli, sem hann tók að velta fyrir sér, þegar eftir að leifturtækið var full- gert. Vissulega var gífurlegur sparnaöur í því fólginn, að Ijósiö þyrfti ekki að loga nema tíunda hlutann af tímanum. En þó var þaö sóun á gasi, aö þaö skyldi loga jafnt aö nóttu sem degi. Dalén braut heilann um þetta og gerði tilraunir, og svo var sóllok- inn allt í einu oröinn aö ótrúlegum en óhrekjanlegum veruleika. Hann var fyrst tekinn í notkun 28. júní 1907 í Furuholms- vita nálægt Stokkhólmi og síöan víös vegar um heiminn og hér á landi meöal annars, og hefur hann gegnt hlutverki sínu meö prýði, þótt ný tækni hafi viöast hvar leyst hann af hólmi. Sóllokinn er afar einfaldur og auöskilinn, eins og stórsnjallar uppfinningar eru oft. Hann er ný hagnýting á kunnum lögmálum eðlisfræðinnar. Dökkur hlutur tekur til sín meiri hita en Ijós hlutur eða gljáandi, skyggður, sem endurkastar hitageislum. Sóllokinn byggist á þremur skyggðum málmstöngum og einni svartri. Að deginum tekur svarta stöngin meiri hita til sin en hinar hvítu. Hún þenst út — aö vísu aðeins Vðooúr millimetra, en það nægir tii aö hafa tilætluö áhrif á vogarstöng, sem lokar fyrir þaö op, er gasið streymir um að loganum. Þannig slokknar á vitanum, um leiö og bjart er orðiö. En þegar rökkvar, dragast allar hinar fjórar stengur saman, svo að þær verða jafnlangar, og gasið streymir að nýju óhindraö. Meö skrúfu má stilla sóllok- ann svo, að hann starfi við hvaöa birtu- magn, sem óskað er. Næmi sóllokans er svo mikið, aö hann kveikir á vitanum í mjög þungbúnu veðri.- En aftur á móti er hann ónæmur fyrir tunglgeislum. Gasspamaður fyrir tilstilli sóllokans ætti aö vera 50% fræðilega séö, en til öryggis létu menn sér nægja að stilla hann þannig, aö sparnaöur- inn yröi 35—40%. Dalén fór sjálfur til Berlinar út af um- sókninni um einkaleyfiö. Menn neituöu hreint og beint aö trúa því, aö þetta væri hægt. Hann sagði á eftir: „Til þess að sannfæra þá varð ég aö sýna þeim sólloka, svo aö þeir gætu séö, að það væri ekki útilokað, heldur vel hægt." Og hinum þýzku verkfræöingum til ólýsanlegrar undrunar fór sóllokinn að virka, jafnskjótt og gluggatjöldin höfðu ver- ið dregin fyrir á hinni keisaralegu einkaleyf- isskrifstofu. Það var ekki einungis á sviði vitamála, sem þessar uppfinningar Daléns hafa kom- ið að notum og reyndar valdiö aldahvörf- um. Eigi aðeins sjófarendur hafa notið góös af snilli hans og dugnaði, heldur engu síður þeir, sem á landi eru eða um loft fara. Hér verður að bæta við járnbrautarvitum, götuvitum og flugvitum og alls konar Ijós- merkjum. Og sízt má gleyma logsuöunni sjálfri, þeirri tæknibyltingu, sem hún olli. Og fyrir tilstilli Daléns var hægt að nota acetylen-gas til Ijósa og suöu hvar sem var. Takmark Daléns var alltaf að spara vinnuafliö, en æðsta mark hans var að geta látiö vélamar vinna allt verkið, því aö hon- um var Ijóst, að áður en þvi marki væri náð, skeöi þaö oft, að maöurinn yrði hluti af vélinni. Fyrstu AGA-vitarnir voru tvö lítil vita- Ijósker á Reykjanesi og Öndveröarnesi þegar áriö 1909. Síðan kom fyrsti Dyrhóla- vitinn 1910, Rifstangavitinn 1911 og siðan hver af öðrum. Síöari hluti í næstu Lesbók. Svipmyndir úr MR og sé enn meðal beztu Ijóöskálda þjóðar- innar. Fágaður og snjall. En hann var spírit- isti og vinur og samstarfsmaður skáldsins Einars H. Kvarans og ekki hefur þaö rutt honum veg til frama í íslenzku þjóðfélagi. Smári var í rauninni hinn bezti kennari, sökum menntunar sinnar og þá einkum þess hve víðlesinn hann var og víðsýnn. En það er ekki gott fyrir kennara að vera málhaltur. Ég minnist hans meö hlýju og þakklæti. Hann heföi vafalaust orðið ís- lenzkri menningu aö meira liöi, ef hann heföi fengiö aö helga sig skáldskap og rit- störfum. Sama mætti segja um dr. Barða Guömundsson. Hann reyndi ekki einu sinni að leyna því, að honum féll ekki kennsla. Hann var hins vegar afburðafræðimaður, eins og rit hans sýndu, þegar hann var loks losaöur við kennsluna. Sambekkingur minn um tíma í Menntaskólanum var afar sérkennilegur maöur, sem mun mér seint úr minni líöa, en þaö var Baldur Bjarnason (síöar sagnfræðingur). Hann var algjört séní í sögu og landafræöi. Komst ég aldrei aö því hvenær eöa hvernig þessi fátæki sveitapiltur gat safnaö að sér þeirri ótrú- legu söguþekkingu sem hann bjó yfir. Auk þess var minni hans í þessum efnum al- gjörlega óskeikult. Ég vissi aldrei til þess aö hann liti í skólabækur um sögu og landafræði. Hann vissi miklu meira en í þeim stóð. Þegar viö vorum í öðrum bekk, gerðu sjöttu bekkingar þaö stundum sér til gamans, að hlýöa honum yfir úr sagnfræði þeirri, sem þeim var kennd og var á dönsku. Og það var sama hvar komiö var niður, þessi unglingur vissi allt sem þeir voru að læra og miklu meira. Þegar Baröi sögukennari var illa upplagöur til þess aö rekja úr okkur garnirnar með yfirheyrslu sagði hann stundum: „Ætli þaö sé ekki bezt að viö gefum Baldri orðiö í dag?" Og var þaö að sjálfsögðu jafnan samþykkt með lófataki. Síöan bað kennarinn um uppástungur um hvaö Baldur skyldi tala og stóð ekki á þeim. En Barði valdi svo eitt- hvert efniö og sagöi: „Baldur, gerðu svo vel." Baldur sem aldrei hafði með sér skólabækur í sögu eöa landafræöi leit þá uppí loftið andartak hugsandi. Síöan byrj- aöi hann að tala um þaö efni sem valiö haföi verið og lauk þeim fyrirlestri ekki fyrr en hringt var út í frímínútur. Baldur var undarlegur í háttum og eng- um manni líkur. Hann var saklaus eins og hrekklaust barn og oft viðutan. Skóiapiltar komust fljótt að raun um að þaö var hægt að Ijúga að honum, því sökum barnslegrar einlægni trúöi hann orðum manna. Geröu þeir honum margan gráan grikkinn. Sárn- aði mér það mjög, því hann var svo hrein- lyndur og hrekklaus. Ég reyndi aö bæta honum það upp með því að taka hann tali og láta hann segja mér frá ýmsu í þeim efnum þar sem kunnátta hans og minni var svo frábært. Varö hann þá jafnan glaöur við og var mælska hans ótrúleg. Þarna var snillingur á ferð sem vafalaust hefði getað orðið íslenzkri sagnfræöi mikill fengur, en hann var of saklaus til þess að fá notið sín eöa vera látinn í friði í þjóðfélagi þar sem enginn má í neinum efnum standa uppúr fjöldanum án þess að veröa fyrir árásum og háöi öfundsjúkra meðalmenna. Síðar átti Baldur Bjarnason eftir að flytja fjölda útvarpserinda um sögu og landafræöi. Öll- um útvarpsmönnum til stórfurðu hafði þessi undarlegi maður aldrei með sér handrit þegar hann kom til þess að láta hljóðrita erindi sín. Hann þurfti ekki á þeim að halda! Þrír elztu kennarar skólans voru áreið- anlega á réttri hillu sem kennarar. Þaö voru þeir Páll Sveinsson, sem kenndi frönsku, Jón Ófeigsson, þýzkukennari, og Bogi Ólafsson, enskukennari. Þeir voru allir frábærir kennarar, hver á sína vísu, en þó mjög ólíkir. Fyrst þegar ég kynntist tveim þeim fyrr- nefndu, stóð mér nokkur ógn af ströngum 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.