Lesbók Morgunblaðsins - 25.06.1983, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 25.06.1983, Blaðsíða 3
hið sama svartagallsraus og bókmenntirnar haía alla tíð mátt búa við ísamtíma sínum, en svartagallsrausið getur reynzt sannara í einn tíma en annan. Það sýna hin ýmsu bókmenntaskeið. Það er stað- reynd menningarsógunnar, að bókmenntir rísa og eiga blómatíma, en síðar hrakar þeim og íalla í lægð. Grikkir eru náttúrlega frægasta dæmið um ris, blómaskeið ogfall bókmennta með einni þjóð, en við íslend- ingar eigum ekki síður gott dæmi, þar sem er okkar 13da öld. Það eru til ótal skýringar á />essu háttalagi bókmennt- anna, en engin algild. Oft er þetta fyrirbæri skýrt með þjóðfélagsaðstæðum og auð- vitað má skýra flest í mannlíf- inu með þjóðfélagsaðstæðum, ef menn leggja sig fram um að tína allt saman, sem gerist á tilteknum tíma íþjóðfélagi til að sanna fyrirfram ákveðna kenningu. Þjóðfélóg og bókmenntir eru svo saman fléttuð, að það má sanna hvað með óðru, að bókmenntir móti þjóðfélög og þjóðfélög móti bóikmenntir. Það má skrifa trúverðugar bækur ogþykkar um hvora kenninguna sem er. Með mörgum þjóðum, jafn- vel þótt fjölmennar séu, er ekki hægt að halda úti sérstök- um bókmenntatímaritum. Það er ekki víst að þetta sýni minnkandi áhuga á bókmennt- um, heldur sé meginástæðan sú, að umfjöllun um bækur hefur færzt til blaða og al- mennra tímarita. Bandaríska tímaritið Time telzt alþjóðlegt tímarit og í hverju heftiþess má finna um- fjóllun um bækur hvaðanæva úr heiminum. Vitaskuld er þar mest getið bandarískra bóka og bóka úr „enska" heiminum, enda erþað óumdeilanlegt, að þar erjafn- an mest að gerast og fjöl- breytnin mest. Málsvæðið er það stærsta í heiminum ogþá einnig markaðurinn fyrir bæk- ur og höfundar, sem rita á ensku, þar afyfirgnæfandi fjólmennastir. Allt frá því á 17du öld hafa Bretar verið leiðandi þjóð í bókmenntun og á síðari tímum með þeim Bandaríkjamenn, þótt einstak- ar þjóðir hafi átt mikil bók- menntaskeið og á þeim blóma- tímum snillinga, sem gnæfðu uppúr heimsbókmenntunum. Allar bækur, hvar sem þær koma út í heiminum og taldar eru merkar með sinniþjóð, eru þýddar á ensku. Ritdómarar, sem fjalla um bókmenntir út- gefnar á ensku, hafa afþessu manna bezta aðstöðu til að gera sér einhverja grein fyrir ástandi heimsbókmenntanna. En þar náttúrlega veldur hver á heldur og það er ekki til að nefna að taka dóm Lance Morrow sem hér fylgir, sem neina staðreynd um heims- bókmenntirnar. Maðurinn er greinilega úrillur. Kannski finnst þó fleirum en mér ómaksins vert að heyra hvað hann hefur að segja. Steingerður Guðmundsdóttir Sakharov í útlegð Sorg og kvöl — sorg og kvöl. Frelsisbanar fjötra kúga — frjálsan anda — eitri spúa í hans æðar í hans sál. Snilld — sem hismi hent á bál. Einn af Rússlands eðlu sonum — ein af heimsins bjórtu vonum undir hæli harðstjórans haturssjúka kúgarans. Mannlífs helgi mannlífs réttur máð er burt. Sáð í eyra svefnþorns urt. Mun afreksmannsins æðsta hugsjón einber verða sögn? Dæmd í dauðaþógn? Sorg og kvöl. Frelsisbanar fjötra kúga frjálsan anda eitri spúa í hans æðar í hans sál. Snilld — sem hismi hent á bál. long gone, and gray, leaden trivial present. The effect is only height- ened by the undiscriminating hype. One has to listen hard to hear any real thunder in the books." John Cheever dó í síöast liðnum mánuði. Þetta var vissulega tap fyrir bandarískar bókmenntir en ekki ógæfa. Það er ekki óskemmtilegur leik- ur, sem Connally stakk uppá, að menn dunduðu sér við það í góðu tómi heima hjá sér að raða upp höfundum eftir því sem hlutaðeig- anda finnst um ágæti þeirra og velta þá fyrir sér um leið, hvernig tíminn muni leika þá og hleypi- dóma okkar. Skáldið Sekmore Schwartz skrifaði eitt sinn og þá eflaust með sína eigin skammvinnu hylli í huga: „Frægðin er einsog snjóél; hverfur um leið og styttir upp." En við skulum hefja leikinn. Væri það nokkur bókmenntaleg ógæfa, ef Gore Vidal þagnaði snögglega? Nei. Þetta var auðvelt. En ef John Updike hætti að skrifa? Það væri leiðinlegt en ekki nein ógæfa fyrir bandaríska menningu. Walker Percy? Joyce Carol, Oates? Donald Barthelme? Nei. Philip Roth, Jos- eph Heller, William Styron, Truman Capote, John Gardner, John Irving, Norman Mailer? Hættum. Þetta er að verða blóð- baði Fjöldamorð. En hugurinn heldur áfram að rifja upp nöfn og þau verða ekki mörg, sem mættu ekki hverfa án þess að það teldist til ógæfu. Þessi tilgátuleikur hlýtur óhjákvæmilega að leiða til heila- brota um sígild bókmenntarit, sem óendanlegur fjöldi mannapa hefði getað skrifað á óendanlegan fjölda ritvéla. J.D. Salinger reyndi þennan tilgátuleik Connollys á sjálfum sér með því að hætta að skrifa og hverfa í þögn, þeim til angurs, sem þótti vænt um verk hans og hefur fundizt þetta sér- vizkulega uppátæki vera lítið tjón en þó tilfinnanlegt. Sama er að segja um Thomas Pynchon. Hann dvelur einhvers staðar í einsemd og er í felustað sínum að glíma við lausn frumgátu, sjálfrar tilver- unnar og sannleikans og þekk- ingarinnar, og minnir á hermdar- verkamann, sem hefur snúið sér að flugeldagerð. V.S. Naipaul? Jú, það er- möguleiki að hans yrði saknað. Nokkur skáld? Blóðið í því fólki gerist nú ákaflega þunnt. Robert heitinn Lowell er sá eini sem nær því máli, að þeir sem eru í Connolly-leik teldu að nokkurn söknuð. Það færist alvara í Connolly- leikinn, þegar Nóbelsverðlauna- nefndin gengur inní nefndar- herbergið að bollaleggja um þá verðugu. Þar falla bókmenntirnar í ábyrgðarskjal. Það er ekki eins- dæma að Nóbelsverðlaunum í bókmenntum sé úthlutað eftir pólitískri landafræði og þá til út- kjálkamanna, sem enginn þekkir (Júgóslavinn Ivo Andric 1961). Verðlaunin verða þó ekki rithöf- undum ævinlega til minnkunar. Þeir geta lifað þau af. Saul Bellow (1976) hefur sýnt það. Isaac Bash- evis Singer (1978) hefur líka tekizt það. Hann hefur gert það sem ein- ungis hinum stærstu og lífmestu hefir tekizt. Singer hefur skapað veröld framandlegs umhleyp- ingamannlífs, fulla af göldrum og töfrum, guðum og öndum. Jæja, hverjir fleiri ætli hljóti blessun okkar? Sumir halda Rob- ert Penn Warren eða Ralph Elli- son fyrir bók sína Invisible man (1952). J.B. Priestley? Alberto Moravia? Doris Lessing? Graham Greene? Jorge Luis Borges? Siða- prédikarinn Alexander Solzenits- yn? Já. Og vissulega Samuel Beck- ett, þessi lágmælti sérvitringur modernismans, sem breytti bæði andlegri og verklegri sviðsetningu leikhússins á 20. öldinni. Þegar raunverulegar bókmennt- ir verða til, það er eitt af undrum veraldar. Félagsvísindin geta ekk- ert sagt um, hvenær það getur orðið. Sitthvað má þó marka af vissum einkennum. Það virðist sem miklir rithöfundar komi fram við sérstakar menningaraðstæður. Mikið óréttlæti getur kallað fram miklar bækur, einnig getur al- menningur máski af sömu ástæð- um verið móttækilegri og í meiri þörf fyrir bækur sem hann getur fundið í siðferðilegan styrk, og skilning. Þessu bregður hvoru- tveggja fyrir í Suður-Ameríku. Sá heimshluti virðist vera að ala upp og fóstra, án þess nokkur hafi við því búizt, dásamlega höfunda líkt og Rússland á 19du öldinni. Kól- ombíski rithöfundurinn Gabriel Garcia Marques virðist til dæmis búa yfir óvenjulegum hæfileikum. ímyndunaraflið hjá Banda- ríkjamönnum og Vestur-Evrópu- mönnum er upptekið af öðru en bókmenntum. Það fær sitt í sjón- varpinu en það er leið okkar til Babel, eða framhjá Babel („Þess vegna heitir hún Babel, því að þar ruglaði Drottinn tungumál allrar jarðarinnar og þaðan tvístraði hann þeim um alla jörðina." I. Móseb. 11. kap. 9 v. Það er ekki treystandi á það lengur að allir muni söguna um Babel (Babylon) og Babelsturninn. ÁJ.). Sjónvarpið hvolfir veröldinni yfir okkur beint ofaní heilabúið og þrýstir inní það, samt án átaka, lífi almennings um allan hnöttinn. Hugur okkar dvelur við styrjaldir og hörmungar, geimskot og skrautsýningar. Það er orðið erfitt einmana rithöfundinum, sem pín- ir sál sína og andagift yfir gam- aldags ritvélinni sinni, að keppa við allt það sem fellur yfir okkur frá gervitungíunum. Það er meiri uppfinningasemi í veruleika 20tu aldarinnar en ímyndunarheimi bókmenntanna. Það má nefna Jonestown, sem dæmi um þann veruleika, hversu yfirnáttúrlega frjór hann er og hættulega snjall. (Jonestown: þorp, sem sértrúar- flokkur einn reisti sér inni í frum- skógi og allur flokkurinn framdi síðar sjálfsmorð, fleiri hundruð manns, fyrir nokkrum árum. ÁJ.) Þótt það sé ekki óskemmtilegur leikur að setja saman Connolly- lista, þá er hann aldrei tímabær í samtímanum. Aðeins dauðinn og tíminn geta sett punktinn aftan við orðstír rithöfundarins. Japanir hafa fundið upp stórsnjalla en heldur óhugnanlega aðferð til að koma í veg fyrir að rithöfundar þeirra lifi sjálfa sig. Þeirra beztu rithöfundar, svo sem Yasunari Kawabata og Yukio Mishima, hafa líklega lagt grundvöll að þeirri hefð þar í landi, að rithöfundurinn fremji sjálfsmorð áður en timans rás hefur náð að umlykja hann hinni óhjákvæmilegu þögn. Rithöfundarnir á listanum yfir þá Stóru eru sjaldan þeir, sem maður er hrifnastur af eða þykir vænzt um. Miklir rithöfundar eru oft óendanlega leiðinlegir. D.H. Lawrence sagði eitt sinn, að það væri eins og að plægja akur með bandprjóni að lesa Proust. Það var ekki mikil bók að vöxt- um, sem Cyril Connolly tók saman um rithöfunda, sem við myndum sakna. Hún kom út 1944 go hét The Unquiet Grave (Hin kvika gröf). Connolly dó 1974. En þegar við opnum þessa litlu bók, nær fjörtíu árum eftir að hún kom út, þá lýsir af síðunum. Það skín i augun dálítið kalt en bjart ljós og það flæðir um hugann, sem vakandi hefur beðið einmitt þessa ljóss. Þannig skeður undur bókar- innar. Lífið kviknar á gulnuðum blöðunum. Bókin flyzt yfir dauð- ann og tímann. Hún er eins og falinn eldur sem skarað er í og hann blossar upp og loginn grípur þann sem skarar. Þessi fólgni lífsmáttur bókar- innar vinnur bug á gleymskunni og þögninni. (Endursagt: Ásg. Jak.)

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.