Lesbók Morgunblaðsins - 26.02.1994, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 26.02.1994, Blaðsíða 1
- ' Á W "^MB^ w M O R ^ U N1 S to/nuð L 1925 A Ð S 1 N 8. tbl 26. FEBRÚAR 1994- s ~69.árg. Reykjavíkursögur Einars H. Kvaran Andleg hreyfing í stöðn- uðum vatnsstígvélabæ káldsögur Einars Hjörleifssonar Kvaran (1859- 1938), þær sem gerast í Reykjavík á fyrstu tveim- ur áratugum þessarar aldar og mætti nefna Reykjavíkursögur, Ofurefli, 1908, Gull, 1911, Sálin vaknar, 1916 og Sambýli, 1918 og að auki í þeim Reykjavíkursögum Einars H. Kvaran sem hér verður sérstaklega fjallað um, Ofurefli og Gulli, takast á tvö gjörólík og ósættanleg lífsviðhorf. EftirJONOZUR SNORRASON eitt leikrit, Syndir annarra, 1915, eiga það sameiginlegt að boða tiltölulega einfalda og kristilega hugmyndafræði um syndaafiausn og samábyrgð manna. Menn eru annaðhvort neyddir til að horfast í augu við eigin misgjörð- ir og veikleika eða hvattir til að fyrirgefa synd- ir annarra. ÞarGr allra eru þær sömu og felast í því að veita öðrum fyrirgefningu eða verða fyrirgeSð. Þó verkunum sé valinn staður í Reykjavik geta þau vart talist breið samfélagslýsing eða nærmynd af bæjarlífi í upphafi þessarar ald- ar. Þvert á móti virðist sem umhverfið leiki nánast aukahlutverk í frásögninni, baksvið sagnanna er tiltölulega óljóst, þær iða ekki af neinu lífi heldur er líkast sem þær gerist á mjög aftnörkuðu og illa upplýstu sviði. í rit- dómi sem Árni Pálsson skrifaði í tímaritið Skírni árið 1914 um verk Jóns Trausta segir að honum hafi „tekist það, sem engu íslenzku skáldi hefur heppnazt, að lýsa heilu byggð- arlagi svo, að lesandinn þykist þekkja þar nálega hvern mann og hverja bæjarleið. Það hefur hann gert í Heiðarbýlissögunum. Einar Hjörleifsson hefur í sögunum Ofurefli og Gulli reynt að gera ámóta lýsingu af Reykjavík, en í þeim bókum kannast maður tæpast við einn einasta götuspotta í Reykjavík, þó að þær bækur hafi margt til síns ágætís."11 grein um Einar í Andvara frá árinu 1960 vitnar Stein- grímur J. Þorsteinsson til þessara orða Arna og segir „að í þeim sögum sem þar er að vik- ið, hefur Einar ekM aðallega ætlað sér að lýsa Reykjavík þótt þar veldi hann sögunum stað. [—] Einari tekst oft bezt að lýsa hinu ytra með því að greina áhrif þess á mennina — eða með því að tíkja því við eitthvað innra."2 í þeitn ReykjavQcursögum Einars, sem hér verður sérstaklega fjallað um, Ofurefli og Gulli, takast á tvö gjörólík og ósættanleg líf- sviðhorf. Annarsvegar er um að ræða kristi- legt viðhorf samhjalpar og fyrirgefningar en hinsvegar veraldlegt viðhorf einstaklings; hyggju sem elur á gróðafíkn og spillingu. I upphafi Ofureflis á hið kristilega viðhorf undir högg að sækja. Það er borið uppi af ungum guðfræðingi sem kemur tíl Reykjavíkur ein- hvers staðar að utan. Myrkur og rigning um- lykur höfuðstaðinn og í lífi íbúanna ríkir tíl- breytingarleysi og alger stöðnun. Göturnar eru forugar og aðeins mönnum í stígvélum er stætt útí. Inn í þetta samfélag kemur ungur en stíg- vélalaus prestur með hlutverk í farteskinu. Myndin sem dregin er upp lýsir ákveðnu sam- félagsástandi en er um leið, á táknrænan hátt, lýsing á ákveðnu sálarástandi: — Hér verður maður að venja sig við að ganga í vatnstígvélum, karl minn, sagði ( n „Vaðstígvélabærinn", sögusviðEinars H. Kvaran á fyrstu áratugum aldarinnar. Þessirúmlega 60 ára vatnslitamyndafSnússu (Laugavegi 2-4) er eftir Pál MJ. Clemens og gerð eftir minni þegar Páll hafði verið 40 ár í Ameríku. Þorbjörn. Þetta er vatnstígvélabær. Bezt að vera vatnstígvélaður bæði til sálar oglík- ama.3 I Ofurefli er samfélagið í eiginlegum skiln- ingi þjóðkirkja. í mörgum skáldverkum Einars sameinast stjórnun samfélagsins og trúin á Jesú Krist. Þannig er samfélagið söfnuður þar sem kristilegur hugsunarháttur ræður ríkjum eða öllu heldur er samfélaginu stjórnað í krafti guðslaga og í gegnum söfnuð hans. Guðslög og lög manna eiga að falla saman og verða eitt í stjórnuninni á einstaklingi og samfélagi. Þannig næst fram jafnvægi. Menn öðlast ró og læknast og fullkomið samræmi ríkir milli manns og umhverfis. EkM er þöff að leita skýringa út fyrir hinn kristilega hugmynda- ramma. Allt rúmast innan hans: hið góða og geðþekka og, það sem ef til vill skiptir meira máli, hið illa og siðspillta, því það á sér einnig trúarlegar forsendur. Það er fólgið í þeim veik- leika mannsins að falla í freistni og þeim mögu- leika hans að tapa eigin dómgreind sem hann síðan réttir við með kærleika og réttri breytni. Grundvöllur hins jákyæða og heilbrigða samfé- lags er trúin á Jesú Krist og hvernig hann starfaði sem heil manneskja að samhjálp og sameiningu manna. I þessu Ijósi verður að skoða líf og starf einstakra persóna sögunnar því að með einum eða öðrum hætti standa þær allar fyrir ákveðna lífsskoðun eða lífsstefnu. Þær eru annaðhvort með eða á móti ríkjandi hugmyndafræði og styrkur þeirra eða veikleiki felst í hinni mórölsku afstöðu söguhöfundar. Þó þær hafi allar sjálfstætt líf í atburðarás- inni, að vísu misjafnlega mikið, er hin tákn- ræna og almenna merking þeirra yfirgnæfandi. í upphafi Ofureflis kemur hinn ungi séra Þorvaldur Gunnarsson til Reykjavíkur að taka við stöðu dómkirkjuprests. Að hans mati fylg- ir hinu nýja embættí ákveðin lífsbreytni sem alls ekki er fyrir hendi í höfuðstaðnum. Kristi- legt siðgæði er horfið, myrkur grúfir yfir höf- uðstaðnum, þar rflár óþrifnaður og spilling og menn hugsa of mikið um eigin hag. Horft er framhjá eymd og fátækt fólks ef það hentar þeim sem völdin hafa. Þorvaldur horfir fram- hjá þessu viðtekna gildismatí og boðar samfé- lagsumbætur sem hann hefur ekkert leyfi til að framkvæma. Umbætur hans miðast við innri aðstæður, hann hvetur til samlífis og jafnaðar og þess að menn afneiti sjálfum sér fyrir heild- ina. Séra Þorvaldur er í táknlegum skilningi Kristur endurborinn sem boðar mönnum þá hugmynd að með eigin breytni geti þeir breytt samfélaginu. Fullkomið samræmi ríkir milli orða hans og athafna, milli hins innra og ytra í fari hans og hegðun. Astarsamband Þorvaldar og Ragnhildar, dóttur yfirdómarans er reist á þessum sömu hugmyndum. Upphaf sögunnar bendir til þess að Ragnhildur bíði eftir því að eitthvað nýtt og óvænt gerist í lífi hennar og þá unTleið í lífi bæjarbúa enda ber heiti kaflans — Prestur- inn kemur — það með sér. Presturinn kemur til Reykjavíkur og inn í líf Ragnhildar og þá hefst sagan. Ragnhildur virðist öðru fremur hrífast af eðli Þorvaldar og um leið hrífst Þorvaldur af sjálfsafneitun Ragnhildar, móður- legri umhyggju og líkn. Hugur þeirra er heill og ósundraður og þau hugsa og tjá sig sem einn maður. Útlit þeirra eða glæsileiki ræður engu og aldrei segja þau beinum orðum hvaða hug þau bera hvort til annars. Samband þeirra er kynlaust og þögult og ást þeirra lifnar í gegnum dauðvona barn á sjúkrabeði. Fulltrúi hins veraldlega viðhorfs í sögunni er maður kominn af besta aldri, kaupmaður staðarins og formaður sóknarnefndarinnar, Þorbjörn Ólafsson. Jafnframt þessu er hann ritstjóri staðarblaðsins og lesandanum verður það strax Ijóst að þar fer maður með mikil völd. Til að ná fram markmiðum sínum beitir hann rangindum og mútum og vísvitandi blekkingum. Sannleikur hans er lygi og góð- mennska hans býr aðeins á yfirborðinu en

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.