Lesbók Morgunblaðsins - 03.09.1994, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 03.09.1994, Blaðsíða 8
Tók bók og ölkrus framyfir sverðið Eftir ÓLAF SVEINSSON egar Noregur sagði skilið við víkingatímann, gekk í garð tímabil hagsældar og framfara á öllum sviðum. Ólafur kyrri ríkti í 27 ár, en samt er saga hans sú stysta í Heimskringlu Snorra. Áður var óþekkt að konungur tæki bókina fram yfir sverðið. Skáld og sagnarit- arar virðast aldrei hafa sætt sig fyllilega við þá breytingu. Konungurinn kemur! Konungurinn kem- ur! Þannig hljómuðu köllin á milli stórbýla austanfjalls þegar hirðin reið fram dalinn, með íturvaxinn og hnarreistan konung í broddi fylkingar. Það var allra manna sögn að enginn hafi séð fegurri mann eða tígu- legri sýnum. Hann hafði gult hár sem silki og fór afar vel, bjartan líkama, eygður var hann manna best, limaður vel, fámáljrur oftast og ekki ræðinn á þingum. Hann var glaður við öl, drykkjumaður mikill, málræt- inn og blíðmæltur, friðsamur meðan ríki hans stóð. Ólafur lagði ríka áherslu á góða hirðsiði og klæðaburð og á hans dögum risu upp ölstofur og framin kveðjusamsæti hin mestu. Konungur fór um byggðir og með athygli og áhuga virti hann fyrir sér upp- skeruna á blómlegum ðkrum meðfram veg- inum og þegar hann sat í hásæti sínu um kvöldið, í veislusalnum, gat hann af þekk- ingu rökrætt um búrekstur við landseta sína. Þetta yar nokkuð sem bændur voru ekki vanir. Áður fyrr tóku konungar hús á mönn- um og sátu svo lengi sem eitthvað var að hafa úr búrum bænda. Venjulega var dvölin frekar stutt, því konungar fóru um héruð í herleiðangrum sínum með hundruð manna sem einnig þurftu sitt og gengu því birgðir bænda fljótt til þurrðar. Þess vegna voru konungsheimsóknir sjaldnast vinsælar og þegar Olafur III fór á yngri árum um héruð vítt og breytt um landið og það var nokkuð oft, var honum tekið með varkárni í fyrstu. En þjóðin fann fljótlega að Ólafur kyrri var ekki líkur fyrir- rennurum sínum í konungastétt. Hún hafði virt, en borið óttablandna lotningu fyrir föð- ur hans, Haraldi harðráða, sem hafði í Heið- mörk og Raumaríki nokkrum árum áður látið pína og drepa fjölda bænda sem ekki vildu gangast honum á hönd. Vakti því undrun þeirra að sonurinn Ólafur væri slík- ur friðsemdar maður og öðlingur. Hann kom á bæi með fámenna hirð, að- eins eitt stórt hundrað manna og sýndi sann- an áhuga á jarðyrkju og öðrum viðfangsefn- um bænda. En Ólafur hélt fjölmennu fasta- liði, því fjölmennasta sem um getur, hundr- að hirðmanna og sex tigu gesta og sex tigu húskarla, þeirra er flytja skyldu til garðsins það sem til þurfti eða starfa aðra hluti þá er konungur vildi. Bændur spurðu konung hvers vegna hann hefði meira fastalið en lög voru fyrir eða fyrri konungar höfðu áður haft, þá er þeir fór í veislur þær sem bændur gerðu fyrir konungum. Ólafur svaraði: Eigi fæ ég betur stýrt ríkinu og eigi er meiri ógn af mér en af föður mínum þótt ég hafi hálfu fleira lið en hann hafði, en engfin pynding gengur mér til þess við yður, eða það, að ég vilji þyngja kostum yðrum. Ólafur kyrri fékk Ingiríðar Sveinsdóttur Úlfssonar Danakonungs, eða réttara sagt Ingiríðar Syeinsdóttur, en Sveinn var Ástríð- arson, og Ástríður var dóttir Sveins Tjúgu- skeggs. Olafur gat son við Þóru Jónsdóttur. Sá var nefndur Magnús. Var sá sveinn hinn fríðasti sýnum og mannvænlegur mjög. Hann óx upp í hirð konungs. Þekkjum við hann sem Magnús berfættan, föður Þóru sem síðar var gefin til íslands, að Odda og var hún móðir Jóns Loftssonar, læriföður og fóstra Snorra Sturlusonar. Ólafur kynnti sér til hlítar öll mál og kom með nýjar hugmyndir, innleiddi nýja fata- tísku og nýja byggingahætti og síðast en ekki síst hreif hann bændur með lestrar- kunnáttu. Enginn fyrirrennara hans hafði Ólafur kyrri Noregskonungur setti punktinn aftan við víkingaöldina. Hann ríkti í 27 ár í Noregi og það voru ár friðar og framfara, enda var hann maður réttlætis og búsældar og drakk gjarna öl með mönnum í stað þess að fara með vopnum. En Snorra hefur þótt færra frásagnarvert af honum en öðrum sem voru meiri ribbaldar. kunnað þá list að lesa og skrifa. Það höfðu þeir eftirlátið skáldum, prestum og sagnarit- urum. En Ólafur vildi lesa og skrifa sjálfur í stað þess að láta skáldum eftir að yrkja viðhafnarkvæði, um æru sína og dyggðir. Konungur var brátt kallaður Olafur bóndi vegna áhuga hans á bústörfum. Viðurnefni þetta var ekki sagt í niðrandi merkingu, Þvert á móti. Þetta var heiðursnafnbót. Síð- ar varð hann þekktur undir nafninu Ólafur kyrri. Stjórnarárin urðu 27 og þau rista sýnilega ekki djúpt í Heimskringlu eða öðr- um heimildum. Samt urðu þessi hæglátu stjórnarfarsár að einskonar byltingu og varð þetta tímabil eitt hið mesta breýtingarskeið í sögu norsku þjóðarinnar. Með Ólafi kyrra snéri þjóðin baki við vík- ingatímanum og hélt inn í öld menningar og hagsældar,- auðsæld sem þjóðin hafði ekki kynnst fyrr. Það sem mestum þáttaskil- um olli var að Ólafur kyrri var fyrsti konung- urinn sem reyndi að jafna deilur og halda frið og tókst það. Aldrei þurfti hann að lyfta vopni öll stjórnarár sín frá 1066 til 1093. Þar sem Ólafur kyrri gat bæði lesið og skrifáð kom af sjálfu sér að hann sýndi áhuga á að láta setja á blað gömlu lögin og skrá venjur og hefðir sem höfðu verið haldnar í heiðri á þingum vítt og breitt um landið. Við eigum honum að þakka að Gula- þingslög geymdust í heild. Þessi lög gefa okkur einstakt tækifæri til að skyggnast í aðstæður í Noregi á elleftu öld. Lögin fjalla um mörg smáatriði og sýna þau með mynd- rænum hætti daglegt líf fólks. Mest er um vert, að þau lýsa heilbrigðri skynsemi og hyggjuviti þjóðar, á því tímabili sem hér um ræðir. Á víkingatímanum og fyrri hluta miðalda var þingstaðurinn, þar sem fólkið gat leitað réttar síns. Þingstaðurinn var oftast mark- aður með steinum og þar kom landslýður meðal annars til þess að gera samninga. Þar voru sagðir upp dómar þegar lög höfðu verið brotin. Allir bændur voru skyldugir að mæta á þingið, en samt var oft erfitt að safna saman nægjanlega mörgum mönn- um þótt þeir sem mættu ekki fengju sektir. Tíðust hegninga voru bætur og þær voru oftast greiddar beint manna á milli eða frá ætt til ættar sem skaðabætur fyrir vöru- eða líftjón. í vígasökum átti konungur að fá hluta af bótum og þegar á leið jókst að greiðsla kæmi sem bætur í venjulegum laga- brotum og þar af leiðandi jukust tekjur konunga sömuleiðis. Þingið rannsakaði aldrei meinta glæpi. Það sem var lagt til grundvallar voru útskýr- ingar þær sem hlutaðeigendur gáfu. Það var oft að þræli var stefnt og var hann nær oftast dæmdur sekur því sjaldnast hafði hann málsvara. Þræll var utan samfélagsins því hann var eign húsbónda síns. Hann átti ekkert og gat þess vegna ekki greitt bætur ef honum varð á í messunni. Ef eigandi hans vildi ekki greiða bætur fyrir hann skyldi hann húðstrýkjast á baki. Ef þræll lést af völdum húðstrýkingar áttu allir bændur að greiða í sjóð sem gekk til eig- anda hans til þess að bæta honum upp tap- að vinnuframlag"þrælsins. Frekar var sjald- gæft að húðstrýking hefði dauða í för með sér, því það var dýrt fyrir hagsýna bændur. Ambáttum mátti ekki refsa með húðstrýk- ingu, en gera mátti annað. í Gulaþingslógum stóð að væri ambátt væri staðin að þjófn- aði, átti að skera af henni annað eyrað. Stæli hún í annað sinn, átti að skera hitt eyrað. Stæli hún í þriðja sinn átti að skera af henni nefið. Kallaðist hún þá stúfkerling og mátti hún stela að vild eftir það. Dómstigin voru: sveitarþing, fjórðungs- þing, fylkisþing og lögþing. Lögþingið eitt gat búið til ný lög en þau urðu ekki virk fyrr en reynsla var komin á að þau gðgn- uðu. Lögþingið starfaði einnig sem dóm- stóll og leið sjaldan verkefnaskort. Mörg mál sem tekin voru fyrir, höfðu komist í gegnum fyrri dómstig. Á lögþing- inu sátu elstu og ríkustu bændur í landshlut- anum. Þeir voru valdir af lægri dómsþrepum og komu á milli 250 og 400 bændur, eftir því hvert þingið var. Fjölmennt var þegar lögþing var háð og þess vegna kom það saman í hæsta lagi einu sinni á ári. Þegar bóndi fór á lögþing var honum greitt fyrir. Greiðslan var jöfnuð á bændur sem heima sátu, þ.e. þingfararkaup. Lögþingin voru: Gulaþing, Frostaþing, Eiðsvallaþing og Borgarþing. Gulaþing náði yfir Vesturland og þingstaður þess var í Gula (Golu?), rétt fyrir sunnan mynni Sogns- fjarðar (Eyvindarvík). Þrændalagafylkin áttu fyrst þingstað í mynni Niðar, Eyrar- þing, sem seinna var flutt að bænum Lög- túni, á Frosta. Bændur Heiðmerkur, Rauma- ríkis, Haðalands áttu þingstað við ána Mjörs, að líkindum að Akri. Sá þingstaður var síð- ar fluttur að Eiðsvelli. Að síðustu átti Borg- arþing þingstað á Borg, rétt við Sarpsborg. Á dögum Ólafs kyrra byrjaði norska þjóð- félagið smátt og smátt að taka breytingum. Á tímum víkinga hafði fjölskyldan/ættin verið grundvöllur tilverunnar, en eftir að kristni skaut rótum varð fjölskyldan að víkja fyrir kirkjunni og trúarlegum fyrirmyndum. Aður fyrr var látnir lagðir í haug í landar- eign ættarinnar, en nú var bannað að haug- setja menn. Þeir dauðu skyldu færast til kirkju og grafast í vígðri mold. Reisa varð kirkjur og halda þeim við og af þeim sökum varð kirkjan miðpunktur og fundarstaður í stað hauga og hofa heima á bæjum. Á tímum Olafs jukust sífellt tengsl við aðrar þjóðir. Fyrri víkingakonungar höfðu álitið útlönd góða staði til rána og herfara. En Ólafur lagði grunninn fyrir friðsamlega verslun. Það leiddi af sér að borgarsamfé- lagi óx fískur um hrygg þar sem hafnarskil- yrði voru góð og sjóleiðir lágu um. Haraldur harðráði hafði þegar lagt grunninn að bygg- ingu Óslóar og árið 1070 stofnaði Ólafur kyrri, Björgvin. Bæði í Ósló og í Þrándheimi höfðu verið til strandverslanir áður en þær voru byggðar upp sem kaupstaðir, en í Björgvin var ekkert fyrir. Að vísu hafði strandverslun verið hinum megin við Voginn, en þessi nýi verslunar- staður var reistur á allt öðrum stað. Ólafur reisti hann á Hólminum þar sem nú er „Bergenhusfestning". Af þessu má sjá að konungur hefur unnið eftir fyrirfram gerðu skipulagi þegar hann gerði greinarmun milli býlis síns og kaupstaðarins og hóf að reisa sérstaka borg. Þarna átti allt Vesturlandið að fá ítök og verslun við fjarlæg lönd að hefjast. Alveg frá stofnun var Björgvin ætlað að verða höfuðborg Noregs og hafði það fram yfír gömlu verslunarstaðina. Fjðlgun borga í Noregi á dógum Ólafs er einnig tengd trúarlegum atriðum, sem kristnin færði með sér. Landinu var deilt í kirkjusóknir og biskupsdæmi og gert var ráð fyrir að biskupinn byggi í bæ. í dag þykir okkur þetta fyrirkomulag augljóst, en fyrir 900 árum áttu ekki allir landshlutar höfuðstað sem talist gat heppilegt biskups- setur. Merkilegasta biskupsetur Noregs var byggt á eyjunni Selju (Sælu), rétt sunnan við Stað. Þar var hvorki bær né nothæf höfn en í stað þess, var þar trúarsetur allt frá tímum Haraldar hárfagra. Svo er sagt að írsk konungsdóttir hafí flúið þangað frá heimahögum sínum vegna sífelldra erja í ættinni um heiðinn biðil hennar. Hét hún Sunnifa og kom ásamt fylgdarliði á tveim bátum. Hafði hún látið sig reka fyrir veðri og vindum, áralaus, í trausti á að Guð mundi bera þau að landi þar sem þau gætu fengið næði til jruðræknilegTa athafna. Kom annar báturinn að landi á Kinn, sunnan við Flórey, en Sunnifa kom að landi við Selju. Hjuggu þau hella nokkra inn í klettahengi. Lifðu þau á fiskveiðum og dýrkuðu Guð sinn í auðmýkt og bæn. En þegar Hákon Hlaðajarl fór að þeim til þess að drepa þau lét almættið klettana falla yfír þau og grófst Sunnifa þar inni, í hellinum. í byrjun tólftu aldar var þarna byggt Svartbræðraklaustur.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.