Lesbók Morgunblaðsins - 10.02.1996, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 10.02.1996, Blaðsíða 4
BRAD Leithauser, þekktur bandarískur bókmenntagagnrýnandi og höfundur greinarinnar um Sjálfstætt fólk. Myndin er tekin 1989 í bókabúð í Reykjavik, þegar Leithauser var gistiprófessor við Háskóla íslands. Mikil bók lítillar þjóðar Það vekur ævinlega athygli meðal íslenzkra bókmenntaunnenda þegar einhver máls- metandi maður úti í hinum stóra heimi vekur athygli á og lýsir aðdáun sinni á íslenzkum bókmenntum, hvort heldur það eru íslendingasögur eða verk nútímahöf- unda. Á síðastliðnu ári vakti það gleði og kom reyndar nokkuð á óvart, þegar vel þekktur bandarískur bókmenntagagnrýnandi skrifaði afar lofsamlega um Sjálfstætt fólk eftir Halldór Laxness. í einskonar inngangi segir hann m.a. svo: „Til eru góðar bækur, og til eru miklar bækur, og einnig kann að vera til bók sem enn er meira: nokkurs konar kjör- bók manns eigin tilveru. Sé heppnin með, kann maður ein- hvern tíma að rekast á skáldsögu, sem maður fínnur svo náinn skyldleika við, að allar spurningar um mat (Er þessi Brad Leithauser er þekktur bandarískur bókmenntagagn- rýnandi. Hann skrifaði fyrr á síðasta ári ritgerð um SJÁLFSTÆTT FÓLK eftir Halldór Laxness, sem birtist í New York Review of Books, þar sem hann lýsir hrifningu sinni á þessu stórbrotnaskáldverki. Kaflar úr grein Eftir BRAD LEITHAUSER bók betri en bara góð? Er hún kannski sígild?) verða ekki annað en smámunaleg aukaatriði. En allt er þetta undir heppni komið, því að sú tilfinning sem ég er að lýsa er sprottin af þeim áleitna, ögrandi grun að þessi undursam- legi nýi lífsauki manns, þessi óafturræki förunautury hafi hlotnast manni fyrir hreint glópalán. Hver sá sem hefur ósvikinn áhuga á skáldverkum mun fyrr eða síðar rekast á Karamazov bræðurna, Frú Bovary, Hofmóð og hleypidóma, Moby Dick, eða Don Kíkóta, og þeim sem tekið hefur órjúf- anlega tryggð við bók af slíku undirstöðutagi mun sú ánægja sem hann finnur til af því ekki gædd þeirri sérlegu, óræðu gæfukennd, sem ég á við; hann mun þess í stað óhultur í þeirri vissu, að helstu bókmenntalegu nautnir hans hafi verið fyrirfram ákveðnar." Kjörbók Eigin Tilveru „Og hver er þá kjörbók minnar eigin tilveru?", spyr Leit- hauser og segir: „Ég man ljóslega fyrstu kynni mín af henni. Ég lauk við síðustu kaflana eitt síðdegi í Róm, þar sem ég sat á hér um bil mannlausu kaffihúsi... Þessi skáldsaga var Sjálfstætt fólk eftir Halldór Lax- ness. Mér finnst það alltaf nöpur kaldhæðni, að þegar ég hvet fólk til að lesa bókina, verð ég oft fyrst að gera grein fyrir því hver þessi Nóbelsverðlaunahöfundur sé. En það er nú svo, að Laxness vann sín Nobelsverðlaun fyrir mörg- um árum, 1955, og hann er fulltrúi minnsta landsins sem nokkurn tíma hefur fætt af sér viðtakanda þeirra: íslands, með sína kvartmilljón íbúa. Allar bækur Laxness utan ein (Atómstöðin, sem er mjög þokkaleg, en minni háttar) eru af skrá hjá (bandarískum) forlögum. Ef til vill hefði ég aldrei lesið Sjálfstætt fólk hefði ég ekki, sumarið 1984, farið í tveggja vikna gönguferð um ísland. Hversu lítt þekktur sem Laxness kann að vera okk- ar á meðal (þ.e. Bandaríkjamanna), er hann í eigin landi jöfur sem á engan sinn líka, og hver sá sem laðast að ís- landi mun von bráðar verða þess var. íslensk bókmennta- hefð er auðvitað margfræg, en næstum allir helstu dýrgrip- ir hennar, miðaldarsögurnár og -kvæðin, eru eftir nafnlausa höfunda." Síðan rekur Leithauser byrjunina á ferli Laxness 1919 og að þá hafi ísland ekki áður fætt af sér nútímahöfund sem kæmist í hálfkvisti við hann og nefnir að verk hans hafi verið þýdd á meira en fjörutíu tungumál. Síðan segir hann m.a.: „Eins og Hundrað ára einsemd, sem ber alls konar svip- uð ættareinkenni, vekur Sjálfstætt fólk á fyrstu síðum sínum upp morgunsár tímans. (Og eins og Hundrað ára einsemd hefur Sjálfstætt fólk verið snilldarlega þýdd á ensku. Þýðing- una gerði Englendingur, J.A. Thompson, á málblöndu sem í skrúði sínu og hrjúfleik minnir á (Thomas) Hardy.) Sagan gerist meðal bænda sem hafa vanist slíkri fátækt að þeir deyja án þess að hafa nokkurn tíma átt í viðskiptum sem snerust um meira en nokkrar krónur í senn. Þetta eru menn sem kannski hætta sér úr heimahögum einu sinni eða tvisvar á ári, þegar þeir fara fótgangandi út í lítið fiskiþorp til kaupa á matvöru; jafnvel Reykjavík er þeim aðeins óljós draumur. Þrátt fyrir það eru þeir hreyknir af móðurmáli sínu. Þótt enginn þeirra hafi nokkurn tíma séð myndastyttu - eins og fram kemur þegar ræðan berst að menningu meginlandsins - una þeir sér í þeirri vitneskju, að þegar þetta sama meginland fór villt vegar á myrkustu tímum miðalda, var ísland, með sinni sagnaritun, eitt skærasta leiðarljós heimsbókmenntanna." Leithauser nefnir að sögutíminn sé fyrstu áratugir 20. aldarinnar, en ártöl einstakra atburða séu móðukennd. Og síðan: „Sjálfstætt fólk er einmitt saga sem óháð er tíman- um. Hún minnir okkur á, að lífið á íslenskum kotbæ hafði varla breyst í þúsund ár; árstíðirnar komu og fóru, en heidla- reinkennin - skortur, harðræði, og æðruleysi - voru hin sömu. Um miðbik sögunnar, einhvers staðar í órafjarlægð, brýst þó út eitthvað sem kallað er heimsstyrjöldin mikla. Að öðru jöfnu mundi þetta hvorki þykja nýtt né umtalsvert (á meginlandinu voru mennalltaf „að brytja hver annan niður einsog mör í trogi"), en í þetta sinn keyra átökin verð á íslensku kindakjöti og ull upp úr öllu valdi..." En hvort sem sé stríð eða ekki stríð, hafi frelsið alltaf verið æðsta takmark söguhetjunnar, Bjarts. Þegar frásögn- in hefst, segir greinarhöfundurinn, hefur Bjartur nýlokið átján ára þrældómi á bæ manns sem hann fyrirlítur, hrepp- stjórans, til þess að safna nægu fé að kaupa sér aumkunar- Iega smáa jarðeign, Sumarhús, ásamt nokkrum kindum. „Bjartur í Sumarhúsum lítur Heimsstyrjöldina miklu köldum augum og þakklátum: „Bara þeir haldi áfram sem lengst," vonar hann. Á endanum getur hann þó ekki fengist um þessa „brjálæðinga" fyrir sunnan - hann getur varla feng- ist um málefni fólks sem í kringum hann er. Rollurnar í kringum hann eru langtum mikilsverðari. Á þeirra velfarn- aði veltur þessi heimur. Hann á í sinni eigin heimsstyrjöld, sem er hvorttveggja í senn, veigamestu og hlægilegustu átök á hnettinum - minnsta stríð sem nokkurn tíma var háð. Hann er „generalissimo," og allur herinn hans er hund- ur sem hjálpar honum að smala. Hann kann yfirleitt miklu betur við sig með skepnum en fólki..." TVENNSKONAR BARÁTTA Á útjöðrum lífsins, skrifar Leithauser, er fjölkynngi alltaf á ferðinni: -„ og í Bjarts augum er hvers konar töfralist svartagaldur, kraftaverk engu betri en kukl. Þar af leiðandi er barátta hans á tvennu sviði. Hann stríðir við fjandskap náttúrunnar - land svo kalt og óblítt að hungur hefur allt- af ógnað sjálfsþurftarbændum íslenskum. Og hann stríðir við yfirskilvitleg öfl - álög. Fyrir langalöngu var dalurinn þar sem Sumarhús standa byggður mannskæðu, blóðþyrstu galdrakvendi, óvættinni Gunnuvöru, sem gekk í bandalag við fjandann Kólumkilla. Hún var að lokum látin svara til saka (og var sundurlimuð), en lævís andi hennar eitrar dalinn enn. Henni til friðunar er venjan að vegfarendur „gefi Gunnvöru stein" - leggi stein í yörðu sem henni var hlaðin. En Bjartur, alltaf sjálfum sér líkur, þverneitar öllu slíku. Hann hefur skömm á hindurvitnum. „Þessu hefur einhver gárunginn logið að kellingunum," segir hann. Hjúskapur, bæði í bókstaflegri og myndhverfri merkingu, er eitt af hinum myrku höfuðminnum bókarinnar... allar ástir sölna í Sumarhúsum. Bjartur kvænist tvisvar. Fyrsta kona hans, pukurslega vansæll kvenmaður, gengst sýnilega inn í að flytjast í hreysið til hans einungis vegna þess að hún er, að honum óvituðum, vanfær eftir son hreppstjór- ans. Hún deyr af barnsförum, alein. Síðari kona hans, heilsu- laus, vílsöm kona, sem um dimma veturna norður við Dumbs- haf rís varla úr rúmi, fellur loks saman og deyr eftir grimmi- legt harðindavor." Leithauser segir að öðru hverju óri Bjart fyrir því að konur hans þjáist af óhamingju: „ Hann finnur til þess með ugg (enda eru samskifti hans við konur aldrei blátt áfram) að þær hafa varðveitt með sjálfum sér - ef til vill sem við- bragð við þeirri yfirþyrmandi, vægðarlausu hvöt hans að vera sjálfum sér nógur, þeirri sannfæringu að „sá sem dreg- ur fram sínar kindur búi í höll" - einhvern kima sálar sinnar, sem hann hefur engan aðgang að. En sá tími kemur, að annars konar ást vitjar Bjarts, nýtt form „hjúskapar": and- legur skyldleiki tveggja manngerða. Barn fyrri konu hans lifir móður sína, og Bjartur elur það upp sem sitt eigið. Þetta barn, sonardóttir hreppstjórans sem hann fyrirlítur, er þannig úr herbúðum „óvinarins". En það kemur á dag- inn, að þrátt fyrir allt fálætið býr í Bjarti einhvers konar klunnalegur hlýhugur til ungbama; hann lítur á þau af svipaðri mildi og unglömb. Þegar hann kemur fyrst auga á þessa nýfæddu telpu, undraðist hann hvað þetta var veikt og smátt. Það er ekki að búast við að þetta sé mikið fyrír sér, bætti hann við hálfafsakandi, mikil skelfíng sem mannkynið getur verið aumt þegar maður lítur á það eins og það er í raun og veru." Ásta Sóllilja er það háleita nafn sem mærin fær, segir gagnrýnandinn; hún verður sálarblómið hans Bjarts: „ Þeg- ar tímar líða, nær sóllilja Bjarts gelgjuskeiði og mörkum fullþroska konu. Þegar hún er um þrettán ára gömul, tekur hann hana fyrst með sér yfir heiðina. Eftir margra tíma

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.