Lesbók Morgunblaðsins - 27.07.1996, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 27.07.1996, Blaðsíða 4
H íslenskar þjóósögur eru ekkert frábrugónar munnmælum annarra þjóóa. Þær hgfg qllar boóskap aó berg sínum áheyrendum. Þaó á ekki síst vió um vættasögurnar íslensku, einkum álfasögurnar sem margar takg á daglegu lífi alþýðufólks og þeim hversdagssorgum sem lífió bar í skauti sér fyrr á tímum. ÞJÓÐSAGAN OG BARNIÐ EFTIROLINU ÞORVARÐARDOTTUR ÞJÓÐSAGAN hefur fylgt mann- kyninu frá örófi alda - hún er jafngömul menningunni, hluti af tjáningu okkar og við- leitni til þess að skilja og skil- greina heiminn. í þjóðsögum takast á hið góða og illa, ljós qg skuggar tilverunnar kallast á og velferð einstaklingsins er undir ráðsnilld hans og mannkostum komin. Þjóðsögur eru þessvegna ekki bara sögur um kónga og kot- unga, varnarlausar prinsessur í drekahöndum, drauga, forynjur og galdrahyski. Þær eru ekki bara óraunverulegar frásagnir úr kynjaveröld ævintýra þar sem allt getur gerst og mál eru leyst með yfirnáttúrulegum hætti. Þjóðsógur og ævintýri eru allt þetta, og meira til. Þær eru - og hafa á öllum tímum verið - eitt öflug- asta uppeldistækið sem fólki stendur til boða. Sagan af Rauðhettu er saga allra tíma. Börn eru ævinlega að villast út af veginum, glepjast í skógi freistinganna og lenda í úlfsg- ini. Hvort þeim verður bjargað í tæka tíð er oft ekki undir neinu mannlegu valdi komið, heldur einskærri heppni, rétt eins og þegar veiðimaðurinn fýrir tilviljun gengur framhjá húsi ömmu. Og líkt og í þessu ævintýri drag- ast fleiri inn í vef atburðanna þegar illa er komið fyrir börnum og unglingum - úlfurinn gleypti ekki bara Rauðhettu. Þessvegna er lít- ið ævintýri sem gerist á ótilgreindum tíma í ótilgreindu umhverfi svo lífseigt sem raun ber vitni - það á erindi við okkur á öllum tímum. Barnið þráir og þarf að heyra um hættur heims- ins, hvað er að gerast handan við hornið - og foreldrar þurfa og vilja vara barnið við, kenna því á þann hátt sem það skilur og getur meðtekið. _ „ „ „Sonnar"sogur í gegnum aldir og árþúsund, með sífelldri endursköpun og slípun, hafa þjóðsógur náð að meitla andstæður lífsins. Þær tala til okkar á öllum bylgjulengdum sálarinnar. Þessvegna höfða þær bæði til barna og fullorðinna, og þessvegna er gripið til þeirra aftur, aftur og aftur. Ekki bara til að skemmta, heldur líka til að mennta. Þjóðsögur eru þessvegna sannar sögur á sinn sérstæða hátt. Þær miðla ótta mannsins, ótta við myrkur, einsemd, freisting- ar og ofurefli. Ekki síst er þessi ótti raunveru- legur í huga barnsins sem upplifír örvæntingu einsemdar, óttast myrkrið og óttast dauðann án þess að geta tjáð þessar tilfinningar með orðum. Þess í stað sýnir barnið kannski myrk- fælni, ótta við ákveðin dýr eða líkamlegar áhyggjur. Viðbrögð foreldra og fullorðins fólks eru oft þau að gera lítið úr vandanum - það gera þjóðsögurnar hinsvegar ekki, þær takast á við vandann og það sem meira er um vert, þær leysa hann. Söguhetju þjóðsögunnar líður - líkt og barninu - oft sem utangarðsmanni; hún er ein, og yfirgefin í myrkrinu eða kynja- þokunni, en hún vinnur sig út úr því skref fyrir skref og fær hjálp þegar hún þarfnast þess mest. Það er engin tilviljun að velflestar þjóðsögur fjalla einmitt um ungt fólk og afdrif þess. -Fólk á mörkum fullorðins og bernskuára. Það er einmitt á þeim aldri sem heimurinn er svo illskiljanlegur og áhrif hans svo margvísleg á líf okkar - líkt og í ævintýrinu. Allir þurfa að ganga í gegnum sína manndómsvígslu - það er ekki bara kotungssonurinn í þjóðsög- unni sem þarf að berjast við dreka til þess að ná prinsessunni og konungsríkinu - við þurfum þess öll á einhvern hátt. ÓTTINN er alltaf nálægur og hefur alltaf verið. Teikning eftir Kathe Kollwitz frá ógnartíma stríðsins, 1942. LIF nútímamannsins er líka fullt af kynjum og vá. ILLVÆTTURINN breytist í stein rétt áður en hann nær stúlkunni. Teikning Hauks Halldórssonar í bókinni Tröll - sögur og teikningar úr íslenskri þjóðsagnaveröld Barnsleg skynjun og Ijáning Mannsins stærsta en jafnframt stríðasta þörf er að gæða líf sitt merkingu, segja sálský- rendur. Án merkingar væri líf okkar inni- halds- og meðvitundarlaus tilvera. Merkingar- leit okkar á sér stað alla ævi. Hún spannar þroskaferil margra aldursskeiða og er auk þess mismunandi eftir því hvar á þroskabraut- inni við erum stödd hverju sinni. Þessi leit okkar að merkingu hefst strax í frumbernsku þegar við reynum að raða saman uppgötvunum okkar og brotakenndri lífsreynslu í einhvers- konar lífsskilning. Sá skilningur er býsna ólík- ur því sem síðar verður, þegar lærð rökhugsun kemur til sögunnar. Börn skynja lífið á allt annan hátt en foreldrar þeirra. Allt er svo stórt í augum barnsins, fullorðið fólk er risavaxið, hundurinn í næsta húsi er óargardýr, og myrkr- ið er mikið svartara þegar maður er lítill og einn, heldur en þegar maður stækkar. Þannig er þessu einmitt varið í þjóðsögunum. Þar er myrkrið svart - tröllin stór og drekarnir ógur- legir. Barnið þarf að yfirstíga ótal hættur í lífi sínu og þroska með sér vissu fyrir því að það sé öruggt og geti sjálft ráðið við aðstæður sínar. Skertur lífsskilningur; brostin merking er versti sálarháski sem barn getur komist í. Þýski barnasálfræðingurinn Bruno Bettel- heim er flestu uppeldisfræðimenntuðu fólki vel kunnur. Kenningar hans náðu gífurlegum vin- sældum á sjötta og sjöunda áratugnum. En þótt maðurinn sjálfur væri síðar meir ásakaður um að brjóta í bága við vísindalegar starfsað- ferðir, hefur engum tekist enn að kippa stoðun- um undan kenningu hans um áhrif ævintýra og þjóðsagna á börn, og gildi þeirra í uppeldi. Bettelheim heldur því fram að fyrir utan ör- uggt athvarf í foreldrahúsum sé hið andlega og menningarlega fóður mikilvægasti þáttur- inn í uppeldi barnsins, með því sé lagður grunn- ur að gildismati og lífsskilningi barnsins fyrir lífstíð. Bækur sem kenna tóma gæsku, fyrir- gefningu og átakalaust líf hafa ekkert aðdrátt- arafl fyrir börn, segir Bettelheim. Öðru máli gegnir hinsvegar um þjóðsögur og ævintýri. Þau færa barninu ógnina, háskann og hamingj- una í lífinu. Þau fletja ekki út heldur skerpa andstæður. Þau eru ekki sótthreinsuð af því sem barnið raunverulega óttast og þarf að yfirstíga, þvert á móti er barninu í ævintýrinu ógnað með því sem það óttast mest. Mörg ævintýri hefjast einmitt á dauða föður eða móður sem er versta tilhugsun lítils barns. Fjölmörg hefjast á þeirri ákvörðun aldraðs foreldris að velja verðugan eftirmann úr barna- hópnum sem leiðir til þess að barnið þarf að sanna sig og leysa erfiðar þrautir til að kom- ast til manns. Leiðangur þeirra Hans og Grétu er því ekki aðeins viðburðaríkt ævintýri um kynjaskóg, hús úr kökum og ljóta norn. Ævin- týrið er táknsaga um þroskaferil tveggja barna sem verða að standa saman og reiða sig á eigin getu eftir að foreldranna nýtur ekki leng- ur við. Sálræn útrás Þjóðsögur og ævintýri gerast á sálrænu og tilfinningalegu sviði í mun ríkara mæli en nokk- urt annað lesefni. Þau lýsa því ástandi sem börn eru í fram eftir aldri; fjalla um ólík innri átök og álag á þann hátt að barnið skilur - að minnsta kosti ómeðvituðum skilningi. Og þetta gera sögurnar án þess að gera lítið úr togstreitu og átökum barnsins við sjálft sig og heiminn á meðan það er að vaxa og þrosk- Toikning eftir Baraldi í útgáfu Iðunnar. ast; þær bjóða lausnir á bæði tímabundnum og varanlegum vandamálum. Einhverjum kann að finnast það ódýr lausn og órökræn, að sveifla töfrasprota þegar mikið liggur við. En þannig bjóða þjóðsögurnnar tilfinningalega og sálræna lausn fyrir barnið. Og það er það sem barnið þarf á að halda. Það er útbreiddur misskilningur að það þurfi að forða börnum frá óþægilegum hugsunum, ótta, reiði, kvíða og ofbeldishneigð, segir Bett- elheim. Slíkir þættir verða aldrei þurrkaðir út úr mannlegu eðli. Barnið þarf að takast á við veruleikann og sá veruleiki er bæði harður og erfiður ekkert síður en hjá fullorðnum. Foreldr- ar og annað fullvaxið fólk hafa oft tilhneigingu til að telja barninu trú um að allir séu góðir - hlífa því við dökkum hliðum mannlífsins. Með því erum við að blekkja barnið og læða inn hjá því þeirri tilfinningu að það sjálft sé „verra" en umhverfið. Barnið veit nefnilega um eigin bresti, það þekkir tilfinningar eins og reiði, ofbeldishneigð og afbrýði. Barnið þarf að upplifa óttann, fá útrás fyrir hvatir sínar gagnvart umheiminum, t.d. reiði í garð foreldra sinna, og það þarf að sigrast á myrk- um hugleiðingum og erfiðum aðstæðum. Allt þetta er því veitt í þjóðsögunni. Þar er það ekki „mamma" sem er vond - heldur nornin. En nornin getur Kæglega staðið fyrir verri hliðar mömmunnar; þær hliðar sem barnið skilur ekki og vill ekki að tilheyri móður þess, t.d. þegar það þarf að taka út refsingu eða skammir. í þjóðsögunni er barninu gert kleift að fá útrás fyrir heift sína í garð foreldra, án þess þó að það sé meðvitað að refsa foreldrum sínum - það er nefnilega nornin sem fær hina - 4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 27. JÚLÍ 1996

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.