Lesbók Morgunblaðsins - 23.05.1998, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 23.05.1998, Blaðsíða 7
eftir að Ailir heimsins morgnar sló í gegn, séu eitthvað varanlegt, eða er hér aðeins um tískubólu að ræða? Jordi: Það getur varla verið tískubóla öll þessi ár. Nú eru sjö ár síðan geisladisk- urinn kom út og eins og Manuel de Falla sagði aðspurður um tískufyrirbrigði, „Þegar eitthvað endist lengi, þá er það ekki lengur tískufyrirbrigði". Tónlist er eitthvað meira en tíska, hún er nauðsyn og fólk á öll- um aldri á Spáni, í Portúgal og Frakklandi upplifir þessa tónlist af mikilli ástríðu og áhuga. Þetta er óafturkallanlegt. Þú heldur ekki að um sé að ræða tónlist fyrir minnihluta? Jordi: Alls ekki. Þessi tónlist, eins og hvaða tónlist sem er, þarf ekki að halda á neinu sérnámi til þess að njóta hennar. Það eina sem þörf er á er fegurðarskyn. Fegurðar- skynið er eitthvað sem hægt er að þróa. En ef böm upplifa ekki tónlist í umhverfi sínu, missa þau tílfinninguna fyrir henni. Ég minni alltaf á að tónlistín er fyrsta tungumál mannsins. Áður en barnið skilur orðin, skilur það tilfinninguna, þökk sé tónfallinu. Þetta er það sem allt mannkynið á sameiginlegt. En hver er munurinn á söngtækni fyrri tíma, Montserrat, og þeirri tækni sem beitt ernúí dag? Montserrat: Munurinn liggur í þekkingu þess tíma . Um er að ræða mismunandi tækni, mikið rétt, en hægt er að læra mikið af báðum. Ég lærði klassískan söng og held að öll sú tækni sem ég lærði í tónlistarskólanum hafi komið mér að miklum notum. Síðar hef ég þurft að auka á þekkingu mína á endur- reisnar- og barrokktímabilinu með því að lesa mér til um þau og liggja í fræðiritum. En um- fram allt hef ég lært af reynslunni. Tæknin við söng á miðöldum, endurreisn eða á bar- rokktímabilinu er mjög margvíslegs eðlis, þó að grunnurinn byggist á öndun og hvernig röddinni er varpað fram.'Tæknin er í sjált'u sér ekkert flóknari. Hún er nátengd innsæi söngvarans, hvort hann upplifir tónlistina á réttan hátt. Það sem allir verða að hafa vald á er víbrató og tilfinningin, það þarf að kunna að koma tíl skila lit raddarinnar í samhengi við textann. Þetta er langur vegur en ekki ófær. HvaíJ hefur þessi tónlist fram að færa fyrir áheyrandann í dag? Montserrat: Þetta er mjög fersk tón- list þar sem nóg rými er fyrir per- sónuleika og túlkun flytjandans og tjáskipti við áheyrandann. Hún býður upp á spuna og nýbreytni innan síns ramma. Þetta er heill heimur, lítt kannaður, sem veitír okkur innsæi inn í uppruna okkar og fólk fyrr á öldum. Þetta er tónlist sem læt- ur engan ósnortinn, þó að hann sé sprenglærður í tónfræðum. Hún talar beint tíl hvers og eins. Jordi: Söngur völvunnar, lagstúfur frá 13. öld, gregoriskur söngur, verk frá 15. öld, sér- hvert tímabil á sér þúsundir laga, takta og dansa. Og hvað getur þetta veitt okkur? Fyrst og fremst fegurðarskyn, sem er upp- spretta allrar hamingju. Sú mannvera sem upplifir tónlistina á tílfinningalegan hátt er hamingjusöm og það að vera hamingjusöm er frumréttíndi mannverunnar, annars væri lífið tilgangslaust. í gegn um tónlistina er hægt að upplifa allt þetta. Áður en tónlistin var álitin listform var litið á hana sem lækningar- meðal. Það að syngja og dansa, fyrir utan listrænt gildi sem það kann að hafa, er fyrst og fremst grundvallaratriði fyrir heilsuna. Manneskja sem hvorki kann að syngja né dansa er ófullkomin manneskja, hana skortir eitthvað. I öðru lagi má skynja tónlistína sem aðferð til þess að ferðast í gegn um tímann. Þegar við hlýðum á miðaldatónlist í kirkju, er eins og við ferðumst til annars tíma og njót- um einhvers sem fólk þess tíma tjáir okkur, það tjáir okkur hugmyndir sínar, sál sína. Þetta er stórfengleg upplifun. Hvernig dagskrá verðið þið með á tónleik- unum á Listahátíð? Jordi: Þetta er dagskrá fyrir tríó sem sam- anstendur af söng í flutningi Montserrat, viola da gambaleik mínum og Rolf Lieslevand, sem leika mun á lútu og gítar. í raun er dagskráin eins konar yfirlit yftr arí- ur, harmaljóð og varíasjónir fyrsta barrokks- ins frá byrjun 17. aldar. Við leikum verk eftir Caccini, gítarverk eftir Gaspar Sans, Les folies d'Espagne eftir Marin Marais og verk eftir ýmsa spænska höfunda, svo sem Juan Hidalgo, Sebastian Duron og fleiri. Hvert hjjóðfæri og röddin gefa til kynna margvís- lega möguleika tónlistar á þessum tíma. ALÞJODLEGASTI MENN- INGARARFUR OKKAR Heildarútgáfa á eddu- kvæoum ásamt skýringum er snioin fyrir þá sem vilja nálgast kvæðin og skyggnast inn í það munn- lega menningarumhverfi sem þau lifóu í ao fornu. Gísli Sigurðsson, sér- fræðingur á Stofnun Árna Magnússonar, sá um út- gáfuna og hér ræðir hann vio HILDI EINARSDÓTTUR um innihald og tilurð bók armnar. ASTÆÐAN fyrir því að ráðist var í útgáfu eddu- kvæða nú er meðal annars sú að öll eddukvæðin hafa ekki verið tíl á bók í nokk- ur ár," segir Gísli. „Fræði- legar forsendur hafí einnig breyst frá því að síðasta útgáfa eddukvæða var gefin út árið 1968 en fræðimenn nálgast nú kvæði sem hafa varðveist í munnlegri geymd á annan hátt en þá. Menn hugsuðu oft um eddukvæðin eins og um kvæði eftir nútímaskáld. Hugsunin var sú að villur og misminni hefðu spillt frum- gerð kvæðannna og hlutverk fræðimannsins væri að laga þessar villur í von um að endur- gera frumgerð höfundarins. Nú vinna menn út frá allt öðrum forsendum um líf og varð- veislu þessara kvæða. Menn átta sig á að munnleg geymd var lifandi og skapandi á hverjum tíma. Því voru kvæðin í stöðugri endunryjun þannig að sú gerð sem skrifuð er niður að lokum á jafnan rétt á sér og eldri gerðir og verðskuldaða athygli og túlkun eins og hún er án þess að horft sé með söknuði tíl glataðrar gerðar. Þess vegna er það til dæm- is svo að í þessari bók birtí ég þær tvær gerð- ir Völuspár sem til eru í heilsteypri mynd en töluverður munur er á þessum tveim gerð- um." Gísli heldur áfram að skýra mál sitt: „Með því að nálgast kvæðin á þennan hátt er hægt að draga fram hvernig umhverfi kvæðanna endurspeglast í meðferð þeirra á söguefninu. Sum þeirra bera með sér að hafa varðveist hjá fólki sem þekktí til hirðlífs og hetjuskap- ar, önnur sýna jafhvel kvenlegra sjónarhorn tíl sömu atburða. Þannig má tíl dæmis sjá tvær heilsteyptar túlkanir sem koma fram í hetiukvæðunum um Sigurð Fáfnisbana og Rínargullið. Annars vegur eru atburðir skýrð- ir með gullþorsta, heiðri og hetjuskap karl- anna en hins vegar út frá sjónarhorni Jjeirra kvenna sem taka þátt í atburðunum. I hinni kvenlegu sögu koma tíl dæmis fram tilfinn- ingaátök og annars óþekkt ástarsambönd með tílheyrandi afbrýðisemi sem er látin kynda undir." Hvernig er bókin að öðru leyti uppbyggð? Lögð er áhersla á að gefa heilsteypta mynd af Konungsbók eddukvæða sem er helsta og oft eina handrit eddukvæða. Að henni slepptri taka við samskonar kvæði sem eru varðveitt heil í öðrum handritum og jafhan talin til eddukvæða. Orðskýringar og útleggingar eru til hliðar við kvæðin á hverri síðu. Síðan er stuttur eftírmáli við hvert kvæði þar sem gerð er grein fyrir varðveislu, efni og fagurfræði- legum þáttum. Þá er langur inngangur að allri bókinni þar sem ég fjalla almennt um kvæðagreinina, meðal annars um það hvernig við getum nálgast fornkvæði sem voru í önd- verðu ekM ætluð til lesturs heldur flutt munn- lega, hugsanlega sungin og jafnvel leikin - að minnsta kosti flutt með leikrænum tilþrifum. í bókarlok er svo nafnaskrá." GÍSLI Sigurðsson. Morgunblaðið/Þorkell „Efhi eddukvæðanna er ekki íslenskt íþeim skiln- ingi sem við leggjum í það. En kvæðin hafa varðveist og verið skrifuð hér. Itímans rás hafaþau tekið mið afislenskum aðstæðum og hugsunar- hætti." Hver ætli hafi verið helstu vandkvæðin við gerð bókarinnar? „Þegar búin er tíl útgáfa af fornum texta með nútíma stafsetningu þá er spurningin hve langt eigi að ganga í að sýna fornar orðmynd- ir. Lesendur þurfa að fá tilfinningu fyrir að efnið er fornlegt en jafnframt verða þeir að finna að þeir ráða vel við textann. Svo vöru ótal vafaatriði önnur sem þurftí að taka af- stöðu til. En megin línan var sú að fylgt var sömu stefnu við þennan þátt útgáfunnar og við útgáfu Grágásar hjá Máli og menningu en eddukvæðin eru í ritröðinni með íslendinga sögum og þáttum, Sturlunga sögu, Heimskringlu og Vídalínspostillu sem hafa komið út hjá Máli og menningu og Svörtu á hvítu. Reyni að skilja lcvædin •ins og þao icoma fyrir Gísli segir að uppruni eddukvæðanna sé löngu horfinn í gráa forneskju. Söguefnið megi þó rekja að minnsta kostí allt aftur tíl þjóðflutningatímans í Evrópu á 4. og 5. öld. „í eddukvæðunum varðveittust minningar af goðmögnum og hetjum eins og Atla Húnakon- ungi og fleiri sögulegum persónum sem hafa lifað samfellt með norrænum og öðrum germönskum þjóðum. Það eru til forn kvæði með sams konar bragarháttum og orðfæri frá Þýskalandi og Englandi sem sýnir hve eddu- kvæðin eiga djúpar rætur. Þannig eiga þau sér ekki neitt eitt upphaf heldur hafa þau þró- ast og orðið til með þessum þjóðum á löngum tíma." Eru eddukvæðin íslensk? „Efni eddukvæðanna er ekki íslenskt í þeim skilningi sem við leggjum í það. En kvæðin hafa varðveist og verið skrifuð hér. í tímans rás hafa þau tekið mið af íslenskum aðstæðum og hugsunarhættí. Þetta er því alþjóðlegastí bókmenntaarfurinn sem við eigum." Gísli segir að í eddukvæðunum sé að finna margt það besta sem hafi verið kveðið á ís- lensku og ennþá sé hægt að njóta kvæðanna og upplifa eins og þau koma fyrir. Innihald þeirra höfði heldur ekkert siður til okkar nú en áður. Sá siðferðisgrunnur og hugmyndir um heiminn sem sé að finna í kvæðunum lýsi heilsteyptri lífssýn og hafi almennt gildi fyrir skilning mannsins á sjálfum sér. „Skipuleg hugsun fólks um heiminn og líf sitt gat af sér sköpunarsögu Völuspár, speki Hávamála og lýsingu Grimnismála á aðsetri goðanna á himinhvolfinu. Og með eddukvæð- um var bæði hægt að segja gaman- og spennusögur og þy^ja háalvarleg fræði um goðin," segir hann. „Hetjur kvæðanna urðu mönnum fyrirmynd, í þeim fullkomnuðust hinir aðdáunarverðustu eiginleikar og þar máttí líka finna persónur sem voru fullar ills hugar og verðskulduðu fyrirlitningu. Eddukvæðin skiptast nokkuð jafht í goða- kvæði um Óðin, Þór og önnur norræn goð úr heiðni og hetjukvæði um Sigurð Fáfnisbana og fleiri hetjur. Goðakvæðin fjalla eingöngu um atburði úr lífi goðanna og varpa oft ljósi á mannlega hegðun. Hetíukvæðin gerast að mestu í mannheimum en á goðsögulegum tíma, að minnsta kosti löngu áður en til eru vissar heimildir um atburði í norðurálfu. Enda þótt nöfn nokkurra sögulegra persóna eigi sér samsvörun í hetiukvæðunum hafa kvæðin lítíð sagnfræðilegt gildi því að þar er efninu steypt saman í sagnaheim sem lýtur eigin lögmálum. Textinn geymir líka mikla þekkingu á fortíðinni og þeirri heimsmynd sem menn höfðu þá og töldu mikilvægt að varðveita. f goðsögunum eru menn líklega að búa sér til aðferð við að tala um himinhvolfið og gætu verið að lýsa stjörnumerkjunum, dýrahringn- um og hreyfingu reikisti,arnanna. Um allan heim eru til goðsögur til að tala um stjarn- himininn eins og menn þekkja best úr grískri og rómverskri goðafræði. Samar og Kyrra- hafsbúar nota einnig goðsögur í þessum til- gangi. Það er því mjög líklegt að goðakvæðin hafi verið hluti af þessum þekkingarheimi þótt erfitt sé að finna lykilinn að honum." GísU segir áð sú vinna sem Uggur að baki þessari nýju útgáfu á eddukvæðum sé að hluta til uppsöfnuð vinna síðastíiðinna 17 ára. „Ég hef gefið út stök kvæði í skólaútgáfum, skrifað greinar og flutt fyrirlestra um þau auk þess að kenna þetta efni í nokkur ár. Ég var því kominn með töluverðan efnivið þegar ég fór að vinna skipulega við þessa útgáfu. I þeirri vinnu hef ég orðið að velta við hverjum staf og ígrunda hvernig hann er til kominn. Það hefur ekki áður verið gefin út lestrarút- gáfa þar sem frumheimildirnar hafa verið svo lítið leiðrétter. Ég hef lagt áherslu á að reyna að skUja kvæðin eins og þau eru til okkar komin. Ég forðast umræðu um höfunda og aldur einstakra kvæða en skýri óUk einkenni þeirra með tilliti til mismunandi umhverfis og með hliðsjón af munnlegu hefðinni sem þau eru sprottin úr. Ég vona að þessi útgáfa á eddukvæðunum komi til móts við þann mikla áhuga á fornbók- menntum sem nú er í þjóðfélaginu og hjálpi fólki að njóta þeirrar einstöku uppUfunar að geta lesið svo gamlan texta á sínu móðurmáli og þannig kynnst framandi menningu sem ís- lenskan er okkar eini lyldU að." ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 23. MAÍ1998 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.