Lesbók Morgunblaðsins - 24.10.1998, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 24.10.1998, Blaðsíða 13
ar aðveitur ánna er falla frá Snæfelli, sem myndu girða fjallið í hálfhring að utanverðu. Ennfremur kynnti hann „Fossana í Jókulsá" í máli og myndum í jólablaði Austra 1990. Skarphéðinn G. Þórisson (1991) benti á mikil- vægi Eyjabakka fyrir heiðagæsastofninn, sér- staklega geldgæsir í sárum, sem voru um 13 þúsund talsins á Eyjabakkasvæðinu 1991. Hafði fjöldi þeirra margfaldast síðustu árin, og heiðagæsavarp aukist mikið á hálendinu kring- um Snæfell. Eftir auglýsingu virkjunarinnar bárust nokkrar athugasemdir við einstaka þætti hennar, en þær voru flestar lítOvægar, og í sama dúr og Náttúruverndarráð hafði áður gert. Aðalfundur NAUST var haldinn í Fljótsdal 18. ágúst 1991. Þá höfðu fyrirhugaðar raflínur frá Fljótsdalsvirkjun um Fljótsdal vakið tölu- verða athygli, og hafði undirritaður gengist fyrir undirskriftasöfnun meðal heimamanna gegn þeim, sem stjórn NAUST hafði tekið undir og stutt. Reynt var að koma fram kröft- ugum mótmælum gegn virkjunaráformum og áminningu til Náttúruverndarráðs á þessum fundi, en þeim var vísað til stjórnar. Afstöðu náttúruverndaraðila í þessu sam- bandi er vel lýst með eftirfarandi tilvitnun í samantekt Kristins Hauks Skarphéðinssonar fuglafræðings um Eyjabakka, okt. 1993: „Eftir að nýjar hugmyndir um virkjun Jök- ulsár í Fljótsdal komu tO tals frá og með árinu 1989, hefur Náttúruverndarráð skírskotað til fyrri ákvarðana varðandi Eyjabakka, en ekki metið að nýju náttúruverndargildi þeirra. At- hugasemdir ráðsins síðustu ár hafa snúist um það hvernig draga megi úr áhrifum Fljótsdals- virkjunar, fundið hefur verið að útliti mann- virkja, línulögnum, vegarstæðum o.fl. Náttúru- verndarmenn og samtök þeirra, svo og Nátt- úruverndarþing, hafa eínnig þagað þunnu hljóði, þegar miðlunarlón á Eyjabökkum hefur borið á góma, og mótmæli þeirra hafa flest snúist um sömu atriði og Náttúruverndarráð hefur fundið að." Vendipunktur 1993 Á Náttúruverndarþingi, sem haldið var í Reykjavík, dagana 29.-30. okt. 1993, varð vendipunktur í málefnum Fljótsdalsvirkjunar, þegar samþykkt var eftirfarandi tillaga, sem borin var fram af 12 félögum og samtökum er sæti áttu á þinginu: „Náttúruverndarþing felur Náttúruverndar- ráði að taka til gagngerðrar endurskoðunar umsögn ráðsins frá 1981, um áformaða virkjun Jökulsár í Fljótsdal, og endurmeta áhrif miðl- unarlóns á Eyjabökkum." I greinargerð segir m.a.: „Miðlunarlón á Eyjabökkum mun valda meiri og alvarlegri umhverfisspjöllum, en nokkrar aðrar orkuframkvæmdir hér á landi hingað til. Það er með ólíkindum hversu litla umfjöllun Fljótsdalsvirkjun og miðlunarlón á Eyjabökkum fengu á sínum tíma... Því er lagt til að Náttúruverndarþing beini því til Náttúruverndarráðs, að ákvörðun um Fljótsdalsvirkjun verði endurskoðuð frá grunni, og kannað verði í þaula, hvort hægt sé að virkja Jökulsá í Fljótsdal, án þess að eyði- leggja Eyjabakka, og draga með því móti úr umhverfisspjöllum Fljótsdalsvirkjunar." Þrátt fyrir nokkurn eftirrekstur af hálfu þeirra sem stóðu að tillögunni daufheyrðist Náttúruverndarráð við þessum tOmælum, og í „Skýrslu um störf Náttúruverndarráðs 1993-96", er þess ekki getið að umsögnin frá 1981 hafi verið endurskoðuð. Aðalfundur NAUST 1994 ítrekaði tillöguna, og kveður nú við nýjan tó'n í þeim samtökum: ,Aðalfundur Náttúruverndarsamtaka Aust- urlands 1994 skorar á orkuyfirvöld að endur- skoða útfærslu virkjunar Jökulsár í Fljótsdal. Leitað verði allra leiða, sem hlíft gætu Eyja- bökkum austan Snæfells. Náttúruverndarsam- tökin benda á ályktun frá síðasta Náttúru- verndarþingi, þar sem skorað er á Náttúru- verndarráð að endurmeta afstöðu sína til virkj- unar Jökulsár í Fljótsdal. Skorar NAUST á Náttúruverndarráð að hraða því endurmati." Hugmynd um breytla tilhögun í framhaldi af ofangreindri ályktun Náttúru- verndarþings (1993) kom fram ný og róttæk hugmynd um breytta tilhögun á virkjun Jök- ulsár í Fljótsdal. Hún felst í því að hætta við að virkja ána sérstaklega, en veita vatni hennar í þess stað í göngum yfir í fyrirhugað miðlunar- lón Jökulsár á Dal, svokallað Hálslón, sem yrði myndað með stíflu við Fremri-Kárahnjúk. Síð- an yrðu árnar virkjaðar sameiginlega, að lík- indum austur í Fljótsdal. Til að koma þessu í kring þyrfti aðeins lítið inntakslón neðan við Eyjabakkafoss, og hinu verðmæta Eyjabakka- svæði yrði þyrmt. Hins vegar myndi jökulvatn árinnar hverfa úr farvegi hennar eftir sem áð- ur, og fossaval hennar yrði að jafnaði aðeins svipur hjá sjón. Fyrirhugað vatnsborð Háls- lóns yrði þá líka að hækka, til að mæta aukn- ingunni. (Sjá „Virkjanir norðan Vatnajökuls". Iðnaðarráðuneytið 1994. Bls. 33) Þrátt fyrir það myndu líklega flestir telja þetta meira viðunandi virkjunarkost. Hins veg- ar sjá virkjunaraðilar ýmis tormerki á þessari tilhögun, og eru að svo stöddu ekki tilbúnir að Ijá máls á henni, enda krefst hún nýrra rann- sókna og endurskoðunar á virkjunaráætlunum fyrir Jökulsá á Dal. Sameiginleg virkjun ánna yrði risavaxið orkuver, sem krefðist stórs markaðs, svo sem risaálbræðslu, sem enginn verndarsinni getur óskað eftir. Hálendisskipulag 1997 I maí 1997 kom út greinargerð um „Svæðis- skipulag 2015" á Miðhálendi íslands, sem „Samvinnunefnd um svæðisskipulag Miðhá- lendis íslands" stendur að. Þar er tekið undir þá kröfu að tilhógun Fljótsdalsvirkjunar verði endurskoðuð og ef til vill tengd Kárahnjúka- virkjun: „Gildi Eyjabakkasvæðisins vegna sérstæðs gróðurfars, dýralífs, landslags o.fl., er svo mik- ið, að ástæða er til að endurskoða tilhögun virkjunar skv. gildandi lögum. Svæðið hefur einnig mikið gildi fyrir ferðaþjónustuna. Gert er ráð fyrir að skoðaðir verði til hlítar mögu- leikar á að virkja saman Jökulsá á Brú (Kára- hnjúkavirkjun) og Jökulsá í Fljótsdal, með þeim hætti að Kárahnjúkalón geti nýst sem miðlun fyrir bæði vatnasviðin" (bls. 131). Landsvirkjun mótmælti þessari „íhlutun" í virkjunaráform sín: „Varðandi þann áskilnað nefndarinnar, að skoðuð verði önnur útfærsla Fljótsdalsvirkjun- ar með Kárahnjúkavirkjun, verður að hafa hugfast, að framkvæmdir eru þegar hafnar við Fljótsdalsvirkjun. Staðfest skipulag miðað við ákveðna og auglýsta tilhögun Fljótsdalsvirkj- unar er til staðar, ásamt virkjunarleyfi ráð- herra. Hlýtur nefndin því að verða að taka tillit til þess í skipulagstillögu sinni." (Jóhann Már Maríusson, Sveitarstjórnarmál 58. árg., bls. 16). Kröfur um umhverfismat Hinn 1. maí 1994 gengu í gildi „Lög um mat á umhverfisáhrifum" (nr. 63/ 1993) og hefur Skipulag ríkisins yfirumsjón með framkvæmd þeirra. „Er þessum lögum m.a. ætlað að tryggja, að metin séu þau áhrif, sem tilteknar fram- kvæmdir hafa á umhverfið: Lífríki, vatn, and- rúmsloft, landslag, minjar, mannlíf og fleira. Hluti matsins er kynning framkvæmdar með auglýsingu, sem gerir almenningi kleift að kynna sér hana og koma á framfæri athuga-' semdum. Leiði matið í Ijós umtalsverð áhrif á umhverfið, ber að gera ráðstafanir, sem koma í veg fyrir eða draga úr þeim áhrifum eins og kostur er." Meðal þeirra framkvæmda sem „ávallt eru matsskyldar" skv. lögunum, eru: „Vatnsorkuvirkjanir, með uppsett afl 10 MW eða meira, eða vatnsmiðlanir, þar sem meira en 3 km2 fara undir vatn, vegna stíflumann- virkja og/eða breytinga á árfarvegi." „Umhverfisráðherra getur ákveðið að meta eigi umhverfisáhrif framkvæmdar, ef talið er að hún hafi umtalsverð áhrif á umhverfi. Hver sem er getur óskað eftir slíkum úrskurði... Ef vafi leikur á um hvort framkvæmdir eru mats- skyldar ber að leita úrskurðar umhverfisráð- herra." Þetta er tekið úr bæklingi sem Skipulag rík- isins gaf út. I lögunum er bráðabirgðaákvæði, er segir „Þrátt fyrir ákvæði 17. greinar laga þessara eru framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 ekki háðar mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum þessum." Ekki fer milli mála, að allar framkvæmdir, sem fyrirhugaðar eru við Fljótsdalsvirkjun, eru matsskyldar skv. ofansögðu, ef undanþága er ekki veitt. Þær kröfur gerast nú háværar, og koma úr ýmsum áttum, að beita skuli lögum um um- hverfismat í þessu tilviki. Náttúruverndarþing 1997 ályktaði „að skora á Umhverfisráðuneyt- ið, að það sjái til þess að Fljótsdalsvirkjun fari í umhverfismat." Vorið 1998 lagði Hjörleifur Guttormsson alþingismaður fram tillögu tO þingsályktunar, þar sem skorað er á ríkis- stjórnina að láta umhverfismat fara fram skv. lögum. Nokkrir aðrir þingmenn og ritsjórar dagblaða hafa tjáð sig í þá veru, svo og Arni Bragason, forstjóri Náttúruverndar ríkisins. Útslagið gerði þó yfirlýsing Náttúruvernd- arráðs (hins nýja), er það sendi Guðmundi Bjarnasyni umhverfisráðherra hinn 11. júní sL, svo hljóðandi: „Náttúruverndarráð skorar á umhverfisráð- herra, að beita sér fyrir lagasetningu, þar sem fellt verði úr gOdi leyfi Landsvirkjunar til að virkja Jökulsá í Fljótsdal. Nýtt virkjanaleyfi verði háð mati á umhverfisáhrifum. Því er einnig beint tO umhverfisráðherra, að hann beiti sér fyrir friðlýsingu Snæfells og Vesturöræfa og umhverfis, og tOnefni Eyja- bakka sem Ramsarsvæði." I sjónvarpsviðtali sama dag, lýsti Guðmund- ur þeim vOja sínum að fullkomið umhverfismat fari fram varðandi Fljótsdalsvirkjun, og kann- að verði hvort Eyjabakkasvæðið falli undir al- þjóðlegar reglur um verndun votlendis. Finnur Ingólfsson iðnaðarráðherra hefur látið svo um mælt, að hann sé hlynntur því að matið fari fram, en hann telur jafnframt að það breyti ekki fengnu virkjunarleyfi Landsvirkj- unar og virkjunarheimOd Alþingis. Er þá spurning tO hvers það væri. Ljóst þykir að Finnur geti afturkaUað virkjunarleyfið, sem Jón Sigurðsson starfsbróðir hans veitti 1991, og myndu þá reglur um umhverfismat vera í fullu gOdi. Hjá Landsvirkjun hefur komið fram, að fyr- irtækið sé að taka saman skýrslu um umhverf- isáhrif Fljótsdalsvirkjunar og mat á þeim, og muni hún verða tObúin í nóvember. Er svo að skOja að hún muni samsvara þeim kröfum sem gerðar eru um frummat í lögum um umhverfis- mat. Þegar skýrslan liggur fyrir mun stjórn Landsvirkjunar ákveða hvort hún verður nýtt sem grundvöllur umhverfismats skv. lögum nr. 63/1993, en það ferli tekur a.m.k. tvö ár. Ýmsir baráttumenn fyrir stóriðju á Austur- landi telja að ekki gefist tími til þess að fram- kvæma slfkt mat, ef stefnt verður að tiltölulega smáu álveri (120 þús. tonn), sem fyrsta áfanga í uppbyggingu stóriðjuvers í Reyðarfirði. Ólík- legt er þó að ráðherrar taki slíka áhættu, fyrir næstu þingkosningar, þar sem greinOega er þjóðarvilji fyrir lögformlegu umhverfismati Fljótsdalsvirkjunar. Hvers má vsenta af umhverfismati? Reynandi er að geta sér tO um, hvað leiða myndi af lögformlegu umhverfismati Fljóts- dalsvirkjunar. Eflaust myndi það kalla á frek- ari rannsóknir á ýmsum sviðum náttúrufars og endurmats á þeim þáttum sem þegar hafa ver- ið kannaðir. Frumkönnun á landslagi og gróð- urfari Eyjabakkasvæðis fór fram árið 1975. Gróðurkort var gert 1978, smádýralíf kannað 1979, og talningar hafa farið fram á gæsum og hreindýrum. Eftir 1977 beindust umhverfisrannsóknir að mun stærra svæði, milli jökulsánna tveggja, sem nú er farið að kalla Snæfellsöræfi, og síð- an að Brúaröræfum. Aldrei hefur verið reynt að meta verndargOdi hinna einstöku staða á svæði Fljótsdalsvirkjunar eða gera verndar- kort af því. Þá hafa fossar og gljúfur Jökulsár ekki verið tekin með í könnunum. Aherslur og markmið náttúruverndar hafa breyst á síðasta fjórðungi aldar. Sýnishorna- vernd er á undanhaldi. Ýmsir landnýtingar- þættir hafa öðlast aukið vægi, svo sem ferða- mennska og veiðar, og tilfinningaleg sjónarmið eru líka viðurkennd. Allt verður að meta út frá nýjum forsendum. Telja má nokkuð víst, að umhverfismat leiði tO gagngerðra breytinga á tilhögun (hönnun) virkjunarinnar, sem tO þessa hefur eingöngu miðast við að ná hámarksorku úr vatnakerfinu, með því að „blóðmjólka" hverja ásrsprænu sem tO næst. Þá verða eflaust skoðaðir aUir möguMkar á því að losna við hið víðfeðma miðlunarlón á Eyjabökkum. Sá möguleiki er einnig fyrir hendi, skv. lögunum, að virkjunin sem heild verði lögð fyrir róða, þó slíkt hafi enn ekki gerst í sambandi við umhverfismat hér á landi. Hver á að borga brúsann? Forstjórar Landsvirkjunar hafa slegið því fram, að búið sé að eyða um 2,7 mOljörðum króna á núgildi í rannsóknir og annan undir- búning Fljótsdalsvirkjunar. Auk þess hafi hún komist á framkvæmdastig árið 1991, en fram- kvæmd hafi verið frestað. Engin sundurliðun liggur fyrir á þessari upphæð, og ber því að taka henni með fyrirvara. Mikið af umræddum rannsóknum eru hrein- ar grunnrannsóknir á jarðfræði eða landfræði NA-hálendis, sem þjóðfélaginu ber skylda tO að kosta, enda geta þær hvenær sem er öðlast nýja og jafnvel hagnýta þýðingu. Þá hafa fjöl- margar rannsóknir er varða Fljótsdalsvirkjun ekki einskorðast við hana, heldur tekið mið af öðrum virkjunarkostum á mun stærra svæði, allt frá Hraunum til Brúaröræfa, og geta því gagnast við aðrar virkjanir. Þeim fjármunum sem til rannsókna var varið hefur því ekki ver- ið á glæ kastað, þótt Fijótsdalsvirkjun verði ekki framkvæmd. Hvað varðar byrjunarfram- kvæmdir, er líklegt að göngin í Teigsfjalli geti notast við virkjun Jökulsár á Dal, ef sá kostur verður valinn að veita henni austur í Fljótsdal. Mistök stjórnarherra eru óteljandi gegnum tíðina, og þau koma ævinlega niðurá þegnun- um, sem verða að borga brúsann. Ýmsir vilja meina að þjóðin hafi þegar greitt fyrir þessi mistök og önnur sem orðið hafa í orkumálum, með óeðlilega háu raforkuverði. Eg efast ekki um að óspOlt náttúrufar á virkjunarsvæðinu muni ávaxta sig betur - jafn- vel í krónum talið - en sjálf virkjunin, ef hún verður framkvæmd, og það ætti að vera nokk- ur sárabót. Ég þakka Skarphéðni G. Þórissyni, líffræð- ingi og kennara í Fellabæ, fyrir ómetanlega að- stoð við samningu þessarar greinar. Hann hef- ur útvegað heimildir og lesið textann margoft yfir. Höfundurinn er náttúrufræðingur og býr á Egilsstöðum. KRISTJANJ. GUNNARSSON VANDRÆÐA STANDIÐ Grandvarir púrítanar í Guðs eigin iandinu Janda gáttast er náttúran háttar og afklæðist heilögum anda, lifa í stöðugum ótta við lostans og fýsnanna fjanda og freistingu holdsins sem dafnaði fremur en þvarr og undrast efdinton ennþá lætur sér standa alveg á sama um Mr. Kenneth Starr. KVÓTABÓT Atlantshafið ætti að vera bar orðið gætu fiskifræðingar viskífræðingar og frystihúsagellurnar gengilbeinur horskar. Allir fengju kvóta utan sægreifar, - sem koma mætti fyrir á Freeport hérogþar- en þingmennirnir gætu verið þorskar. VISTVÆN ÞRÓUN (Móderniséraður vikivaki) gekk hún ískóginn grænan girntist út að sjá sér þann er fýsti að fá sér og fegurstur var með sann, - adeíns þá einnota fann, en nú er hún búin að ná sér í náttúruvænan margnota mann. \ AFELLI Tvísýnt vorsins veldi þótt viiJibiómin reyni að springa útí haga og enginn veit hvort ástin enn er lífs að kveldi umhleypingadaga. RUSSNESKA GAGN- BYLTINGIN Eitthvað íþessari einkavæðingu brást. Ó, þér trúboðar, vissuð þér ei eða hvað aðrússnesk bylting erglapsýn ogginning, ófrjósöm uppgerðarást ofan við beltisstað? Höfundurinn er fyrrverondi fræðslustjóri. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 24. OKTÓBER 1998 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.