Vísir Sunnudagsblað - 07.01.1940, Blaðsíða 3

Vísir Sunnudagsblað - 07.01.1940, Blaðsíða 3
VlSIR SUNNUDAGSBLAÐ ÞESSI MYND ER TÁKNRÆN um hörmungar striðsins — jafnvel brjóstmylkingum er ekki blíft. — Myndin sýnir „gasgrímu" fyrir ungbörn. „Gríman" er ekki aðeins fyrir andlitið, heldur er hún gashelt hylki utan um barnið s.jálft. jafnvel fleiri merkisdaga, t. d. Jónsmessunótt. Hér á landi er mest af slíkum fyrirboðum bundið við nýárs- nóttina, þótt raunar sé um fleiri nætur að ræða. Margt þess, er hér hefir verið getið þekldst lika hér iá landi, stundum í breyttri mynd. Það er gömul trú hér á Iandi, að álfarnir flytji sig á nýársnótt, en því bregður einnig fyrir, að þeir flytja sig á jóla- eða þrett- ándanótt. Þá nótt var ljós látið loga. Átti húsfreyjan að ganga kringum bæinn og bjóða álfum heim og segja: „Komi þeir, sem koma vilja, veri þeir, sem vera vilja, fari þeir, sem fara vilja, mér og mínum að meinlausu". Þá var sums staðar siður að bera hrok- aðan disk af hangikjöti og öðru góðgæti og setja á afvikinn stað handa huldufólkinu. Á Norður- löndum utan Islands þekkist sá siður að ætla ósýnilegum gest- um mat. Var það vanalega á jólanóttina. En gestirnir voru aðallega dauðir ættingjar heim- ilisfólksins. Er þetta líklega af sömu rótum runnið, þvi að trú- legt er, að álfarnir hafi upphaf- lega verið dautt f ólk. Sums stað- ar svaf fólkið ekki í rúmunum, svo að þeir dauðu gætu hvílt sig. Siðar var þessu svo snúið upp á englana. Þá komu oft álf- ar í hýbýli manna á nýársnótt- ina og héldu veislu, þegar fólk- ið var í kirkju. Á nýársnótt risu kirkjugarðar, vatn breyttist í vín litla stund, kýrnar fengu mál, þá var óskastundin og þá féll búrdrifan. Sumt af þessu er og oft tahð til þrettándans. Á nýársnótt gátu menn séð konUef ni sín eða stúlkur manns- efni sín. Átti þá að sitja í kol- dimmu herbergi og horfa stöð- ugt i spegil. Mátti enginn vita um þetta eða vera viðstaddur. Fyrst skyldi hafa yfir særinga- þulu. Fyrst í stað komu fram kynjamyndir í speglinum, erí svo á að koma fram hönd með hníf eða eitthvert vopn. En ekki má snerta hlutina. Það verður manni til ógæfu. Síðan fara myndirnar að skýrast, þar til hin rétta mynd kemur fram.Á nýársnótt má líka liggja á krossgötum eða krossgöng- um, t. d. þar sem búr- og eld- húsdyr mætast í göngum á bæj- Um. (Líka var hægt að gera þetta á Jónsmessunótt) . Skyldi maður þá breiða ofan á sig gráa sauðargæru eða öldungshúð, og hafa gráan kött og öxi. Ef um krossgötur var að ræða, skyldu vegirnir liggja í kross til f jögurra kirkna. Hann skyldi horfa stöðugt í öxarmunnann, og hvorki Hta til hægri né vinstri. Koma þá til hans ýmsar vættir (aðallega huldufólk) og bjóða honum allskonar gripi, góðan mat eða reyna að lokka hann með sér. Loks koma álfar í líki nánustu ættingja eða venslamanna og reyna þannig að freista manns. En maðurinn verður að þegja eins og steinn. í dögun hverfa álfarnir, en dýrgripirnir verða eftir. Ef maðurinn svarar eða þiggur eitthvað, missir hann vitið. Þannig íór fyrir hinum fræga spámanni, Jóni krukk. Hann hafði staðist allar freistingar fram undir morgun, en þá kom til hans kona með heitt flot í ausu. Það þótti honum mata best. Varð honum þá á að líta útaf og segja: „Sjaldan hefi eg flotinu neitað." Misti hann þá allra gersemanna og var upp frá því ráðlaus og rænulítill, en hélt þó gáfunni, að sjá fyrir ó- orðna hluti. Þegar fyrsta dag- renning sást, átti útisetumaður- urinn að segja: „Guði sé lof, nú er dagur um alt loft." Hurfu þá álfarnir, en auðurinn varð eftir, eins og áður er sagt. Eftir öðr- um sögnum áttu það að vera dauðir ættingjar útisetumanns- ins, sem grafnir voru við eina eða fleiri af hinum fjórum kirkjum, er komu til hans, og sögðu honum alt, er hann fýsti að vita, orðna hluti og óorðna. Ef hann stóðst raunina, gat hann æ síðan leitað frétta hjá hinum framliðnu, er hann vildi. Hið síðasttalda sýnir eldra stíg þjóðtrúarinnar. Við þessa at- höfn varð auðvitað að hafa yfir vissan særingaformála. Alt þetta er úr römmustu heiðni, enda eru slíkar útisetur bann- aðar í fornum lögum og settar í samband við f ordæðuskap og fjölkyngi. Á Norðurlöndum utan Islands eru að eins fáar minjar eftír af þessum sið. Helst er það í Nor- egi. Þar gat unga stúlkan kom- ist eftir, hvaða mann hún hlytí með því að liggja á krossgötum. Skyldi hún þá taka eftír öllum hljóðum, er bærust henni til eyrna. Heyrist stafhljóð, fær hún ekkjumann, glasahljómur merkir drykkjumann, hamars- högg skóara eða smið o. s. frv. Er þetta bundið við jólanótt eða Jónsmessunótt. Þá má nefna það, að mikið mark hefir verið tekið á draumum þeim, sem menn dreymdi á nýársnótt. Eg hefi nú nefnt að eins nokkur atriði úr háttum og fyrirboðum, sem tengdir eru við áramótin að fornu og nýju, hérlendis og erlendis. Svo óska Ráðning á jóla- krossgátunni. Lárétt: 1. jóhn, 6. Hagbarður, 9. þetta, 14. ónáðina, 16. Olivers, 18. næ, 19. iðar, 20. sonar, 24. fóna, 25. ym, 26. aða, 28. ara, 29. kraga, 30. nag, 31. aga, 32. sina, 34. Tl, 35. eg, 36. in, 37. an, 38, hugn, 39. nags, 41. völu, 42. Aurnir, 43. fæ, 45. má, 46. örfiri, 48. armar, 50. Sindri, 55. aus, 56. Þerney, 61. eld, 62, úlf, 64. bót, 65. ýms, 66. Atli, 67. múl, 68. tár, 69. ítra, 70. Áni, 72. tal, 74. lin, 76. Ari, 77. randir, 78. dós, 80. rekkar, 81. páfar, 83. radd- ar, 88. Rm, 89. té, 90. Baldur, 95. fróð, 98. lúin, 99. blóm, 100. hr, 101. me, 103. BA, 104. ló, 106. Inga, 108. lag, 109. svo, 110. urgið, 112, ama, 114. tak, 115. og, 116. óvit, 117. spæh, 118. Karl, 120. Na, 121. taum- ana, 123. aðfarir, 125. iðnar, 126. Niflungar, 127. skurn. Lóðrétt: 1. Jónas, 2. ónæðinu, 3. lá, 4. Iði, 5. niða, 6. Harald, 7. agna, 8. rofnar, 9. þing, 10. Eva, 11. te, 12. Tryggur, 13. asman, 15. nart, 17. lóan, 20. skelfa, 21. org, 22. agi, 23. Rangár, 27. an- ar, 31. auli, 33. agn, 38. höf, 40. Si, 41. VR, 42. andlangur, 44. æra, 45. mas, 47. Iðavallar, 49. mun, 50. Selár, 51. ilina, 52. Nd, 53. rú, 54. ilmar, 56. Þórir, 57. et, 58. ný, 59. emíra, 60. ystir, 63. fúl, 64. bál, 71. In, 72. Ti, 73. hóf, 75. Ne, 76. ak, 78. dám, 79. sat, 81. primus, 82. rénaði, 84. aflagað, 85. dróg, 86. dóm, 87. að, 91. al, 92. lúi, 93. dint, 94. unganir, 96. hrotan, 97. slak- ar, 99. bloti, 100. hvin, 102. Erp, 103. bil, 105. ómað, 107. akarn, 109. svar, 111. gæru, 113. arfs, 116. óma, 119. lak, 122. un, 124. Ru. Jón: — Það er undarlegt, hversu margar stúlkur vilja ekki giftast. Kata: — Hvernig veist þú það? Jón: — Eg hefi spurt þær. Dómari: — Getið þið hjónin ekki hfað hamingjusömu lífi saman án þess að berjast? Frúin: — Nei, ekki ham- ingjusömu. eg að árið, sem gengið er í garð, beri öllum hamingju og vona, að enginn hafi séð sig höfuð- lausan eða skuggalausan á ný- ársnótt, en vona aftur á móti, að margar ungar stúlkur hafi séð mannsefnið sitt þessa merkilegu nótt, ef til vill ekki einungis í spegli, heldur meS holdi og blóði.

x

Vísir Sunnudagsblað

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir Sunnudagsblað
https://timarit.is/publication/299

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.