Vísir Sunnudagsblað - 11.02.1940, Blaðsíða 2

Vísir Sunnudagsblað - 11.02.1940, Blaðsíða 2
VlSIR SUNNUDAGSBLAÐ ÁRNI PÁLSSON PRÓFESSOR: JÓHANN SIGURJÓNSSON SKÁLD Nföurl. IV. Fjalla-Eyvindur kom út 1911. Á samri stundu varð Jóhann 'Sigurjónsson víðfrægur maður. Fjalla-Eyvindur var fyrst leik- inn á Dagmarleikhúsinu í Kaup- mannahöfn, en seinna í London, Miinchen, Hamhorg, Riga, Hels- ingfors og sjáKsagt víðar. Leik- urinn hefir verið kvikmyndað- ur og sýndur á kvikmyndahús- um víðsvegar um heim, á dönsku hefir hann komið út í skrautútgáfu með myndum, og loks hefir hann verið þýddur á níu tungumál. Þess munu tæp- ast dæmi, að nokkur norrænn rithöfundur, sem áður var htt kunnur, hafi unnið svo skjótan og ótvíræðan sigur með einu riti. Björnson og Ibsen þurftu miklu meira fyrir að hafa. Báð- ir voru þeir orðnir miðaldra menn og áttu langan rithöf- undsferil að baki, áður en rit þeirra urðu kunn að nokkuru ráði meðal erlendra þjóða. — Það hefir verið tilgangur minn með þessum linum, að lýsa Jóhanni nokkuð sjálfum, en um rit hans mun eg ekki skrif a langt mál að þessu sinni. Þess gerist ekki heldur þörf, þvi að hvorttveggja er, að mikið hefir verið um þau ritað bæði á íslensku og útlendum málum, og þar að auki er list hans svo tær og gagnsæ, að lítil eða eng- in þörf er á skýringum ritdóm- arans. Þegar svo stendur á, verða langir fagurfræðilegir ritdómar fremur gagnshthr og mikil hætta á, að „ritskýringin" verði ekkert annað en gutl og málæði. —: Mér var kunnugt um vinnu- aðferð Jóhanns, þegar hann samdi Fjalla-Eyvind. Síðasti þáttur mun fyrst hafa orðið fullger, en í raun og veru hafði hann alla þættina i smíðum i einu. Verkið sóttist seint og oft lagði hann pennann frá sér, en hitt þykist eg mega fullyrða, að efnið hafi tæpast horfið úr huga_ hans eina klukkustund frá þvi hann skrifaði fyrstu setninguna og þangað til hann lagði síðustu hönd á ritið. Stundum fleygði hann hálfum eða heilum þátt- um í eldinn, vinsaði að eins úr þeim fáeinar setningar, sem hann var ánægður með. Þó hygg eg, að alt hafi frá upphafi verið fullráðið um bygging leiksins, bæði um persónur, þáttaskifting, leikslok o. s. frv. En vandvirkni hans og óþolin- mæði við sjálfan sig töfðu fyrir honum í hverju spori. Hann samdi leikritið á dönsku og islensku jöfnum höndum, þannig að í hinum fyrstu frumdrögum skiftust oft á islensk og dönsk tilsvör. Síð- an varð hann að þýða sjálfan sig á bæði máhn, og olli það honum ekki litilla erfiðleika. En þrátt fyrir þetta tókst hon- um að skapa meistaraverk, sem er svo íslenskt á brún og brá og í insta eðli, að engum hefir enn þá komið til hugar, að efast um þjóðerni þess. Leikurinn hefst i baðstofu, kemur við i réttun- um, dvelur einn sólskinsdag uppi á öræfum og endar í kol- svartri manndrápshríð. Svo að því verður ekki neitað, að um- gerðin er islensk, og þá ekki síður óróinn í djúpinu, eldsum- brotin, sem gera vart við sig frá fyrstu byrjun undir hinum trausta grundvelh, sem Ieikrit- ið er reist á. En þó eru það vit- anlega ekki þessi íslensku ein- kenni, sem skapað hafa heims- frægð Fjalla-Eyvinds. Þau hafa sjálfsagt hjálpað mikið til, en hitt er þó aðalatriðið, að höf- undinum hefir teldst að grafa niður að þeim frumhndum mannlegs eðlis, sem liggja miklu dýpra en svo, að nokkur þjóðernismunur geti komið til greína. Hann lýsir ástríðum mannlegrar sálar eins og sá sem valdið hefir og þekkinguna, ást og hatur, ótti og örvænting loga Um alt leiksviðið i öllum sinum frumkrafti. Höfundurinn gerist svo djarfur, að hann teflir hungrinu fram móti ástinni, og veit eg ekki til, að það hafi fyr verið gert á leiksviði, þótt slikt muni koma fyrir við og við í lifinu. Örvænting Höllu er lýst á þá leið, að manni skilst, að slíkt verði ekki betur gert. Mað- ur finnur, hvernig myrkrið og öræfakuldinn læsa sig fastar og fastar inn i hjarta hennar. Og ekki ber það síst vott um hið skygna skáldauga höfundarins, að hann lætur Höllu ekki gefast upp vegna þess, að Eyvindur sé hættur að elska hana, heldur vegna hins, að hún sjiálf er hætt að elska hann. Þá eru allar lind- ir þrotnar og þornaðar og þá gengur hún út i dauðann. Hér komust hæfileikar Jóhanns lengst, þrátt fyrir allan trylhng leiksins misti listamannshöndin aldrei taumlialdið. Næsta leikritið, Galdra-Loft- ur, hefir ekki átt neitt viðlíka viðtökum að fagna, hvorki hér á landi né i útlöndum, enda var erfitt að sigla í kjölfar Fjalla- Eyvinds. Höfundurinn hefir i þetta skifti ekki náð nógu föst- um tökum á efninu. Leikritið fjallar um dulin öfl mannssál- arinnar, um mátt mannsins til þess að vinna kraftaverk með ósk sinni einni saman, og er það háskalegt efni til meðferðar á leiksviði. Höfundurinn tekst þar með það vandaverk á hend- ur, að fiá áhorfendurna til þess að trúa þvi, að aðalviðburðir leiksins gerist af yfirnáttúrleg- Um orsökum. En í Galdra-Lofti gerir höfundurinn í rauninni enga tihaun í þá átt, áhorfönd- unum kemur ekki til hugar, að særingar Lofts valdi afdrifum Steinunnar, höf. Iætur þvert á móti Ólaf anda henni þvi i brjóst óviljandi,aðhún gætiekki lifað án Lofts. Loftur sjálfur er sá eini, sem villist svo sýn, að hann trúir á særingar sinar og áhrif þeirra. Eftir það er hann ekki framar meistari hinna myrku fræða, sem gengur á hólm við sjálfan óvininn, held- ur sjúklingur, vitskertur mað- ur, sem láliorfendurnir aumka, og má þvi fremur heita að leik- ritið detti niður, en að það endi. En þrátt fyrir þennan megin- galla er svo mörgum perlum hins hreinasta skáldskapar dreift um alt leikritið, að það mun altaf verða talið fagurt og merkilegt skáldrit. Steinunn er fullkomlega samboðin eldri systur sinni, Höllu, þessari hreinu og góðu og heilbrigðu sveitastúlku er lýst með ein- stakri varkárni og fínleik. Slíkt hið sama er um ráðsmann- inn, hann er karlmannlegasti maðurinn í skáldskap Jóhanns. 1 samræðum hans við Loft koma fram rólegir yfirburðir, óvenjulegt veraldarvit og sterk föðurást. En minnisstæðasta atriðið úr þessum léik verður manni þó bónorð Lof ts til DísU, þegar þau fljúga á klæðinu. Þar er hrein og töfrandi æfintýra- fegurð, svo kunna stórskáld ein að yrkja! Lyga-Mörður, Njálu- leikritið, var síðasta verkið, sem Jóhanni auðnaðist að inna af höndum. Það hefir ekki birst á íslensku enn þá, og er mér ó- kunnugt um, hvort honum hef- ir unnist tími til að búa hina íslensku útgáfu þess undir prentun, áður en hann dó. Eg hefi lesið þetta leikrit á þann hátt, að eg hefi gert mér alt far um að láta mér steingleymast, að Njála væri til. Og ef Njála væri úr sögunni, og leikritið væri einkaeign höfundarins, bygt af sjálfum honum frá grunni, þá mundu vist flestir ljúka upp einnum munni um, að Lyga-Mörður væri eitt ein- stakasta skáldrit norrænna bók- menta. I forleiknum blæs Val- garður hinn grá að þeim glóð- um, sem siðan blossa hærra og hærra upp eftir þvi sem á leikinn hður, þangað til Berg- þórshvoll stendur í björtu báh. í sjálfu leikritinu sýnir höfund- urinn enn á ný, að hann kann þá list að vefa saman- örlög- þræði. Hann veitir ótal smá- straumum saman í einn farveg, svo að þeir mynda eina megin- elfi, sem öllu skolar á burt, sem á vegi hennar verður. Rás við- burðanna geysist' áfram með sívaxandi ólgu og æsingu, og manneskjurnar, sem harm- leiksnornin hefir að leikfangi, eru stórfenglegar og óvenjuleg- ar. Hér skal að eins minst á Njiál og Bergþóru og Höskuld og Hildigunni, gömlu og ungu hjónin. Njáll er hinn gamh spaki lögvitringur, langsýnn og langmjnnugur. Eftir langa lifs- reynslu er það orðin staðföst sannfæring hans, að friðurinn beri i skauti sínu hin æðstu gæði, sem mönnunum geta hlotnast. HonUm stendur stugg- ur af ofsa aldarfarsins og ber kviðboga fyrir framtíðinni. Friðarræðan, sem hann heldur í fyrsta þætti er fögur og skáld- leg. Af henni og ýmsu öðru í leikritinu rennir maður grun í, að það er ekki Njáls- brenna ein, sem höfund- urinn hefir verið að hugsa um, er hann samdi þetta rit. Önnur stærri brenna, sjálfur Surtar- logi ófriðarins mikla, hefireinn- ig verið í huga hans. Bergþóra húsfreyja er stórráð og geðrik og metnaðargjörn fyrir hönd sona sinna, en i sambúðinni við Njál hefir hún mýkst og sefast, og ást þeirra beggja lifir enn þá, mild og sterk. Þau hafa fóstrað Höskuld, og Njáll hefir innrætt honum lífsskoðanir sínar. Þær hafa fest djúpar rætur í skapi hins^unga, göfug- lynda höfðingja, sem er sjálf- kjörinn til mannaforráðs fyrir vaskleika sakir og vinsælda. Hann er nýkvæntur Hildigunni, stórlyndri konu og stoltri, sem elskar hann svo heitt, sem kona getur manni unnað. Henni er vafalaust best lýst af öllum per- sónum leiksins, hún er göfug

x

Vísir Sunnudagsblað

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir Sunnudagsblað
https://timarit.is/publication/299

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.