Vísir Sunnudagsblað - 30.11.1941, Blaðsíða 1

Vísir Sunnudagsblað - 30.11.1941, Blaðsíða 1
wimm< 1941 Sunnudaginn 30. nóvember 48. blaö Bjöi'ii L. Jdnsson: Urkoma og stöðuvötn. Úrkomubreytingar. Margar merkustu uppgötvan- ir vísindanna hafa orðið af til- viljun einni, t. d. Röntgengeisl- arnir. Aðrar hafa orðið til við markvísa leit, svo sem þyngdar- lögmál Newtons, sem hann leiddi út af lögmálum Keplers um göngu reikistjarnanna umr hverfis sólu, en undirstaða þeirra voru reglulegar stjörnu- athuganir Kópernikusar og ann- arra. Á öllum sviðum jarðlífsins eru gerðar athuganir og þær skráðar, ýmist af handahófi eða af ráðnum hug og i ákveðnum tilgangi. Veit enginn fyrirfram, hvaða þýðingu þær kunna að fá. En ekki vantar viljann til að hagnýta þær, þvi að allstað- ar eru menn á hnotskóg eftir nýjum sannindum, áður óþekkt- um náttúrulögmálum, m. a. i þeim tilgangi, að standa betur að vígi i baráttunni við hin blindu náttúruöfl. Á sviði veðurfræðinnar hafa menn ekki látið sitt eftir liggja í þessari leit. En hún hefir enn borið takmarkaðan árangur, ef til vill vegna þess meðal ann- ars, að stuttur timi er liðinn, síð- an reglubundnar og sambærileg- ar mælingar hófust á veði'i. En vafalaust stafar þessi rýri ár- angur mikið af því, að hér eru að verki mörg öfl, sem gripa hvert inn í annað og gera við- fangsefnið mjög flókið. Sumir hafa látið sér detta í hug, að til kynni að vera einfalt lögmál, sem gæti gert mönnum kleift að segja fyrir veður langt fram i timann, á sama hátt og þyngd- arlögmál Newtons hefir lagt mönnum upp i hendurnar möguleika til að segja fyrir göngu hnatta, sól- og tungl- myrkva, flpð og íjöru o. þ. b. meíS hárfroni öáJtvaBmni. Aðiir hafa ímyndáð sér, að sáma veð- ur endurtaki sig eftir visst ára- bil, á svipaðan hátt eins og af- staða tungls, jarðar og sólar end- urtekur sig á vissra ára fresti. Og menn hafa leitað að hátt- bundnum breytingum á ýmsum þáttum veðurlagsins,. svo sem Iiita, úrkomu, loftþrýstingu, og enn fremur hefir verið rann- sakað, hvort ekki mætti finna náið samband á milii þeirra, bæði í tíma og rúmi. Árangur- inn af leit þessari hefir.fram að þessu verið fremur magur. Eg get nefnt eftirfarandi dæmi: 1. Fundizt hefir samband á milli hafísa í Grænlandshafi að vorinu og hitans í Evrópu næsta vetur. 2. Á sama hátt hafa menn fundið, að nokkurt samband er ríkjandi á milli vorhitans á norðanverðu Islandi og hitans i Evrópu næsta vetur. 3. I hita og úrkomu hefir fundizt einskonar bylgjuhreyf- ing, sem er fólgin i því, að hitinn eða úrkoman eykst um nokk- urra ára skeið, nær hámarki, en minnkar svo aftur nokkur ár, og svo koll af kolli. Engin þessara fyrirbrigða eru svo reglubundin, að þau komi að notum við veðurspár, enda hafa allar tilraunir til að segja fyrir veður Iangt -fram í tím- ann, t. d. fyrir misseri eða ár, mistekizt fram að þessu. Þótt meira eða minna reglu- bundnar sveiflur eða tímabil finuist í hita, úrkomu eða öðru, þá er ekki þar með sagt, að or- sakir þeirra liggi í augum uppi. Þó er ekki svo um 11-ára tima- bilið eða sólblettatímabilið svo- nefnda. Sólblettirnir eru svart- ir blettir, sem sjást á yfirborði sólar, og fer stærð þeirra og tala vaxandi og minnkandi á víxl á 11 ára fresti. Ná þeir þannig há- marki 11. hveri ár að meðaltali. Breyting þessi er tahn standa i sambandi við hitaiui i yfirborði sólar, ög:ér þvi eðíiiegt að ætlai að þessa gæti í Iofthita og fleiri þáttum veðurlagsins hér á jörðu. Enda hafa svipaðar brey t- ingar fundizt, en þó allmiklu óreglulegri en á sólblettunum sjálíum. Er það næsta eðiilegt, þegar þess er gætt, að hitamun- urinn iilýjustu og köldustu ár timabilsins er ekki nema kring- um hálft stig, en á árshita tveggja samliggjandi ára getur verið margra stiga munur. M. ö. o., áhriíin frá sólblettunum eru hverfandi lítil í sambandi við önnur áhrif, sem verka á hit- ann og yalda á honum mikium breytingum frá ári til árs. Af þessu ieiðir fyrst og fremst, að á kaidari hluta tímabilsins geta komjð hlý ár, mildir vetur og hlý sumur, og á heitari hluta tímabiisins geta á hhin bóginn komið köld ár, svo að ógjörn- ingur er að hafa nokkur not af þessu í veðurspám. I öðru lagi koma timabiiin engan veginn regiulega, stundum eru þau lengri, stundum skemmri en 11 ár, og getur munað nokkrum árum. Það er einungis þegar tek- ið er meðaltal margra tímabila, margra áratuga, að út kemur talan 11. Svipuðu máli er að gegna um úrkomusveiflurnar, þær eru bara mun stærri, þ. e. a. s. tiltölulega meiri munur á úr- komuhæstu og úrkomulægstu árum tímabilanna. Auk sólblettatímabilsins hafa fundizt mörg önnur timabil, lengri eða skemmri. Hið helzta þeirra er kennt við svissneskan háskólakennara, Briickner aðl naf ni, og kallað Brúckners-tima- bilið, sem nær yfir 35 ár að meðaltali. Tildrögin til þess, að hann fann þetta tímabil, eru þau, sem nú skal greina. Kaspiska hafið er frárennslis- laust innhaf. Menn höfðu veitt því eftirtekt, að það stóð mis- munandi hátt frá ári til ars, og var: j«frry«i talifi, ftð vatnshaeöin væri regubundnum breytingum undirorpin. Brúckner fann, að þarna var um sveiflur að ræða, sem endurtóku sig að meðaltali á 35 ára fresti. En þó gat hér skeikað mdklu, þvi að minnst liðu aðeins 12 ár, en mest 79 ár á milli þess, að vatnið stóð lægst, en á milli mestu vatnshæðar liðu frá 32 upp i 58 ár. Eftir þetta lá beint við að hugsa, að svipaðar breytingar mætti finna i úrkomunni. Enda varð sú raunirr á, og auk þess bar að sama brunni með hita og ýms önnur fyrirbrigði, svo sem breytingar á jöklum o. fl. Og það er langt frá því, að Kaspiska hafið sé eitthvert eins- dæmi um slíkar breytingar, þvi að Brúckner fann þær og i mörgum öðrum f rárennsUslaus- um vötnum eða höfum, þar sem hægt var að koma slíkum rann- sóknum við. Og meira að segja gat hann sýnt fram á svipaðar reglubundnar breytingar, þótt minni væru, í höfum eða vötn- um með frárennsli, svo sem í Svartahafi, Eystrasalti og víðar. Má af þessu ráða, hversu mjög ár og vötn eru háð úrkomunni og breytingum hennar, og verð- ur nánar komið að þvi siðar í þessari grein. Hringrás vatnsins. Hvert mannsbarn veit, hvað átt er við, þegar talað er um hringrás vatnsins . Vatnið gufar að stað- aldri upp frá sjó, vötnum, ámog votlendi, en fellur fyrr eða sið- ar aftur til jarðar sem regn eða snjór eða úrkoma í einhverri mynd. Uppgufun og lirkoma standast á, þegar til lengdar læt- ur, ef litið er á jörðina i heild. En mjög er þessu misskift, eftir því hvar er á hnettinum. 1 hita- beltinu er uppgufun yfirleitt miklu meiri en úrkoman, eink- um á staðvindasvæðunum og undh* hvarfbaugunum. Annars- staðar er uppgufun minni en úr^ koman, og þá fyrst og frenjst i héímskautabeltunum og kald- tempruðu beltunum. En auk breiddarstigsins koma þarna til

x

Vísir Sunnudagsblað

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir Sunnudagsblað
https://timarit.is/publication/299

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.