Frjáls þjóð


Frjáls þjóð - 06.02.1960, Blaðsíða 5

Frjáls þjóð - 06.02.1960, Blaðsíða 5
ALS ÞJ DÐ - cJ.auqardaainil 6. febrúar /960 "17"ið höfum reist honum y minnismerki, gert hann að þjóðhetju og hyllt hann fyrir þátt hans í baráttunni við Jap- ani. — En nú er hann látinn, ekki af völdum Japana, heldur okkar. Við gerðum úr honum hrak, fátækan mann og ein- mana — bjuggum honum smánarlegan bana, myrkan eins og „geislabauginn", er við þóttumst sveipa um þeldökkt höfuð hetjunnar. Ira Hayes var Indíáni, einn þeirra 5000 Pima-Indíána, sem draga fram lífið á snauðum jörðum við Gilafljót í Arizona- fyiki. Hann hafði aldrei haft kynni af hvítum mönnum, þeg- ar hann árið 1942 gekk til liðs við hina frægu landgöngusveit manni í orlofi, þeim er ekki strikar beinustu leið að næstu brennivínskrá? Þangað lá leið landgönguliðanna í æfingabúð- unum í San Diego. En brenni- vínskrá er hættulegur staður Indíána. Áfengi er bannað Pimamönnum, kráin er ætluð hvítum mönnum, einum — að- gangur bannaður hundum og Indíánum. Lögum samkvæmt er óheimilt að selja Indíánum drykki. Þegar Ira kom til San Diego, hafði hann aldrei stigið fæti inn í vínkrá. Hann haí'ði bragðað brennivín, en aldrei gerzt ölv- aður. Þegar hann fór í bæinn með félögum sínum, beið hann alltaf úti á götu — hann þorði ekki inn. heiðursmerki fékk hann engin né frama. Engum kom til hug- ar að bendla hann við hetju- dáðir og sjálfum honum manna sízt. Vorið 1944 fluttist Ira Hayes aftur til San Diego. Hann fékk mánaðar orlof, hitti foreldra sína og systkini, sem fögnuðu honum vel — en Ira Hayes var breyttur maðUr; orðinn, hlé- drægur og þungbúinn; hann hafði tvisvar orðið fyrir miklu áfalli. Fyrra áfallið var kynþátta- hatrið, sem hann komst í kynni við innan landgöngusveitarinn- ar. Vitandi vits ýtti herinn und- ir úlfúðina. Japanir gengu und- ir- nafninu „skitnu, gulu hund- ar", en Ira fannst nægjanlegt að Iwo Jima — í greiðslu fyrir litla eyju, í lögun eins og rifja- steik á pönnu, 6 kílómetra á lengd. Syðst á eynni rís 190 metra há, kulnuð eldborg, Suri- bachi. m nónbil 23. febrúar 1945 tók Ifósmyndari frá frétta- stofunni Associated Press, Joe Rosenthal, mynd af hópi her- manna, í þann veg að reisa f ána_ stöng. Ljósmynd þessi varð frægasta fréttamynd heimsstyrjaldar- innar. Hún hefur komið út á frímerkjum, mótuð í mjólkur- ís, pappa, smjör, sandstein — og í eirblending: 100 lesta minn- ismerkið í Arlington. William Bradford Huie: dollara lygi - Ijósmynduð og steypt í eirblending — í þeim tilgangi a.ð berjast fyrir föðurlandið. Pimamenn höfðu að jafnaði ekki notið sérstakrar hylli ríkisins, en nú var þörf á öllum vopnbærum mönnum — og landgöngusveit- in tók hi.num hávaxna og sterk- lega Ira Hayes tveim höndum. Ira var í fyrstu hræddur við að blandast í svo stóran hóp hvítra manna, en komst þó ótrúlega fljótt að raun um, að þeir voru honum í fáu frá- brugðnir. Hann var tápmikill og röskur, vann sér brátt vin- sældir og tók ekki nærri sér, þótt honum væri dálítið strítt: Hann var kallaður „höfðingi" pg spurður, hvar hann geymdi stríðsöxina. Allt fór þetta fram í mestu vinsemd. Hann var fyrsti Indíáninn í fallhlífardeild landgöngusveitarinnar, og sá frami jók á metnað hans. Fé- lagarnir gáfu honum kenning- arheitið „Fallandj ský", og laun hans jukúst um 50 dollara á má.nuði — auðæfi ungum pilti, sem lifað hafði í aumustu fá- tækt. f bréfunum, sem Ira sendi heim, mátti lesa, að honum féllu kjör sín mæta vel, félag- arnir, launin, já, jafnvél erfiðið — því að þjálfun landgöngu- liðanna er einhver hin strang- asta, sem um getur. Tnnan gaddavírsgirðinga her- -*- búðannarleið Ira Hayes vel, en utan þeirra var..hann ringl- aður og.hxæddur. Hvað. skyldi hermaður í orlofi hafa fyrir stafni? Hann skemmtir sér, eða íara nokkrar sagnir af her- Ira kunni að meta stúlkur, þ. e. a. s. Indíánastúlkur. Hann hafði aldrei skipt orðum við hvíta stúlku. Og hvar var Indí- ánastúlkur að hitta í San Diego? — Hann brá sér því -gjarnan í frístundum sínum í bíó og sá myndir af hermönnum í orlofi, hermönnum, sem skemmtu sér konunglega við ómælt brenni- vín og stúlkur án skömmtun- ar. Þegar hann gerðist þreytt- ur á bíóferðunum, sneri hann heim til búðanna, veniulega löngu áður en leyfistíminn rann út. Hann las eða skrifaði bréf og beið óþreyjufullur eftir fé- lögum sínum og frásögnum þeirra um ævintýrin, sem þeir hefðu lent í. TTin fyrstu og miklu von- brigði Ira Heyes urðu þeg- ar landgöngusveitin ákvað að leysa upp fallhlífardeildina. Stofnun deildarinnar hafði reynzt af misskilningi sprottin. Fallhlífarliðarnir lögðu aldrei til bardaga, deildin var niður lögð og hermennirnir fluttir í fótgönguliðið. Dagblöðin höfðu skrifað um „Fallandi ský", um fyrsta Indíánann, sem gerðist fallhlífariiði — en nú var allur hans frami skyndilega að engu orðinn. Þeim hlaut að finnast hlutskipti hans raunalegt — þeim þarna heima í Fönix. Og Ira varð af 50 dollara aukagreiðslunni. Og Ira komst í vígvallareld- inn. Hann barðist við Vella la ^ella og Bourgainville. Hann stóð sig vel og komst lífs af. En nefna þá aðeins „skitna hunda", þar sem honum var kunnugt, að hvítir menn höfðu áður kallað Indíána „skitna rauðskinna" — og raunar hefði hann heldur kosið að fara til Evrópu og berjast við Þjóðverja í stað Japana. Ira varð og fyrir öðru áfalli, þegar hann kynntíst hínni villi- mannlegu grimmd, sem banda- rískir vígabræður hans beittu í bardögunum við Japani. Þeir létu sér ekki nægja að drepa andstæðingana, heldur var þeim og misþyrmt. Það kann að hljóma kaldhæðnislega í eyrum, að „rauðskinna" —niðja ræmdra grimmdarseggja — skyldi ógn standa af villi- mennsku hvítra, siðmenntaðra manna, en þannig var þó mál um háttað. T^egar komið var fram í *T ágústmánuð 1944, ' stóð skaplyndi Ira höllum fæti. Hann var, aðeins 22 ára að aldri, en þó á vissan hátt þegar „rosk- inn" maður. Frami hans hafði alls enginn orðið. Hann var enn í búðunum í San Diego í hópi 17 ára drengja, sem hann deildi lítt geði við, elzti, óbreytti her- maðurinn í búðunum — en gömlu félagarnir fallnir, fluttir' eða framaðir. Hann var enn kallaður „höfð- inginn", en broddur fylgdi nú kenningarheitinu. Hann tók að sækja heim borgina Los An- gele's í orlofum sínum, versta stað, sem hann gat valið. Borg- in var allt of stór fyrir Ira, of framandi, borg án samúðar. í Los Angeles. fór Ira Heyes í fyrsta skipti á brennivínskrá. Hann drakk sig fullan — komst í fjárþrot — skrifaði fátækum foreldrum sínum og bað um peningaláh. '. . Ira Hayes fór einförum, sat niður við sjó flestum stundum — haldinn útþrá. í septerriber fluttist hersveitin til Hawaii, og í febrúarmánuði 1945 var haldið til Iwo Jima. — 6821 Bandaríkjamáður lét lífið á 10. nóvember 1954 var af- hjúpað tröllaukið stríðs- minnismerki í Washington- borg í Bandaríkjunum — bronsmynd af sex hermönn- um, er reisa fánastöng á víg- velli. Fyrirmyndin að minn- ismerkinu er ein kunnasta fréttaljósmynd úr síðustu heimsstyrjöld, myndin af hetjunum sex frá Iwo Jima, tekin af bandaríska frétta- ljósmyndaranum Joe Rosen- thal. Aftastan í hópi hinna sex hermanna bronsmynd- arinnar má kenna Indíána nokkurn, Ira Hayes — óbreyttan liðsmann í land- göngusveit bandaríska flot- ans. — Skömmu síðar en bronsmyndin var reist, lézt Ira þessi Hayes af ofdrykkju. Þau ömurlegu ævilok hetj- unnar frá Iwo Jima urðu kunnum bandarískum blaða- manni — William Bradford Huie — hvöt til þess að kanna skammán æviferil Indíánans. Sú rannsókn leiddi til þess, að brons- myndin í Washington varð afhjúpuð öðru sinni .... Af tilviljun varð Ira Hayes rheð á þessari mynd. Hann steig á land með sveit sinni, 20 mín- útum eftir að innrásin hófst. Hver sá hermaður, er slapp lifandi frá Iwo Jima-orustunni, var annaðhvort knár eða hepp- inn, eða hvort tveggja. Ira Hayes slapp lifandi. 34 000 heið- ursmerkjum var úthlutað að lokinni orrustunni um Iwo Jima, þar á meðal 24 af æðstu gráðu. Ira Hayes hlaut ekkert heiðursmerki. Vörn Japana á eldborginni Suribachi var brotin á bak aft- ur, og að morgni næsta dags til- kynntu könnunarflokkar flot- ans, að hæðin væri fullkomlega á valdi hersins. Að þessu loknu fór frétta- þjónustan á kreik! róðursdeild hersins hefur mikilvægu hlutverki að gegna á striðstímum. Henni ber að kunngera þeim, er heima sitja, hverjir það eru, sem „ein- ir heyja styrjöldina". Henni ber einnig að vekja „vígamóð",. tryggja sjálfboðaliða fyrir næstu styrjöld, selja stríðs- skuldabréf, örva söguritara, beina áhuga þingmanna að nýj- um vopnagerðum, til þess að fijárframlög fáist og stuðning- ur. Af þessu öllu leiddi að draga varð fána að hún á eldgígnum Suribachi — svo sem gert hafði verið á ótöldum stöðum öðrum, meðan á herförinni stóð. 40 manna hópur könnunarliðs var fenginn til þess að leika þetta þýðingarmikla hlutverk — og ljósmyndir voru teknar í óða önn. Rosenthal fékk ekki vitn- eskju um myndatöku þessa, fyrr en öllu var lokið, en þó arkaði hann upp á eldborgina. Þar var þá fyrir flokkur könn- unarliða — menn sem fyrr- — leggjandi raftaugar að varðstöð., en í hópi þessum var að finna Ira Hayes og félaga hans, Franklin Sousley, sem hélt á þráðaknippum. Menn ¦ voru annars önnum kafnir, þegar Rosenthal koma þarna, tveim tímum eftir hina opinberu myndatöku. Hermenn' voru að leita að minjagripum, og kvikmyndari nokkur hafði safnað að sér hópi manna til þess enn einu sinni að kvik- mynda hermennina við fána- stöngina. Rosenthal tók fram myndavélina sína og beið eftir fyrirmælum kvikmyndarans. Þegar Sousley — félagi Ira —• sá,-hvað til stóð, hrópaði hann: Hæ! Höfðingi! Við skulum vera með á myndinni! Sousley var enn með riffil- fánastönginni og ýtti á. Ira reyndi einnig að grípa um stöngina, en þótt hann þrýsti fast að Sousley, var færið of langt. Rosenthal tók sína.mynd —• svo og nokkrir aðrir ljósmynd- arar þarna á staðnum. Nöfn hermannanna á 'myndínnií voru ekki skrifuð niður — þetta var bara mynd, sem hét: „Land- gönguliðar reisa fánastöng á Suribachi". Rosenthal sendi niyndir sín- ar til New York um Guam, og að því loknu féll atvik þetta £ gleymsku — honum og hinum ljósmyndurunum. Engum datt í hug, að nokkrum mundi þykja myndataka þessi forvitnileg, svo hversdagslegar sem þær voru orðnar. Styrjöldinni var haldið á- fram. Japanir voru svældir úr fylgsnum sínum og þrír af her- mönnunum sex á mynd Ros- enthals féllu, þ. á m. Sousley, sem gaf upp. öndina í örmum Ira. T?n heima í Bandaríkjunum ¦"-^ var mönnum einnig heitt undir uggum. Rosenthal var heppinn með myndatökuna —- skilyrði öll voru ákjósanleg, dagsstundin, fjarlægð, birta og myndefni — allt stuðlaði að því, að ein af hversdagsmyndum Rosenthals varð einmitt „bezta mynd stríðsins". Blaðalesend- um var almennt ókunnugt xim,

x

Frjáls þjóð

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Frjáls þjóð
https://timarit.is/publication/311

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.