Tíminn - 16.11.1971, Blaðsíða 6

Tíminn - 16.11.1971, Blaðsíða 6
18 TIMINN ÞRIBJUDAGUR 16. nóvember 1971 Dagur Engir atburðir hafa skipt svo mjög sköpun i tóa« írans sem sigrar Araba. Persar urðu fyrir meiri áhrifum af þessum drottnum sínum en nokkrum öðrum erlendum yfirbjóðend- um sínum fyrr og síðar. Ara- bísk tunga hafði að sínu leyti hliðstæð áhrif á perenesku og normanna-franska á ensku eft- ir innrás Vilhjálms bastaðar, Persar tóku upp arabískt let- ur og gerðust f lestir Múhameðs trúar á næstu tveim þrem öld- unum. Saraþústrutrú hvari næstum því með öllu, og hefðu flest eða 511 önnur trúarbrögð heims frekar mátt' missa sig. Það hlýtur að hafa verið ólýs- anleg auðmýking fyrir þessa stoltu fornmenningarþjóð að verða nú að lúta hverju boði og banni manna, sem í hennar augum hafa varla verið annað en frumstæðir skrælingjar. Trúarbrögð innrásarmannanna, sem Múhameð spámaður hafði kokkað uppúr glósum þeim úr Biblíunni er hann þekkti af orðspori úr kaupferðum sínum til Sýrlands, hljóta í augum játenda Saraþústru að hafa virzt mátuleg til sáluhjálpar Aröb- um, en varla mörgum öðrum. Engu að síður breiddist trú farandsalans frá Mekku fljótt út í landinu, ekki þó fyrir þá sök að Arabar þrúguðu Persum til trúskiptingar, því að það virðast þeir ekki hafa gert svo neinu hafi numið. En á hinn bóginn voru margir Persar orðnir nokkuð þreyttir á sín- um eigin trúarbrögðum" vegna kreddufestu þeirrar og ofstæk is, er einkennt hafði þau í tíð Sassanída, og auk þess var 811- um, sem játuðu trúna á Alla, umbunað með ríkulegum skatta frádrættL Súnnítar og Sjíítar En hvað sem því leið urðu Persar áfram Persar, en breyfet ust ekki í Araba eins og ibúar Mesópótamíu, Sýrlands og Norður-Afríku. Persar voru of stoltir af sjálfum sér og gædd- ir of ríkri sjálfsvitund sem þjóð, til að slflrt gæti skeð. Arabar virðast raunar ekki hafa gert neinar markvissar til- raunir til að útrýma þjóðerni þeirra. Þeir höfðu allfjölmennt setuliö á ým i i <öðum í land inu, einkum í Fars'í. þái s n búast mátti við að i> ó3.;gt viðnám væri sterkast, og i Kórasan, þar sem því var með fram ætlað að verja ríki kalff- ans fyrir Tyrkjum, sem fljót- lega urðu háskalegir nágrann- ar. En þeir virðast ekki hafa flutt inn í landið í mjög stórum stfl. Þótt ekki væri um að ræða að sinni uppreisnir af hálfu Persa gegn Aröbum, þá fann þetta klóka og sleipa fólk margskonar ráð til að efla þjóð legt viðnám sitt. Þegar ætt Abbasída tók völd í kalifa- veldinu af Ómajjödum, þá studd ist hún ekki , hvað sízt við írana, og undir stjórn Harúns al-Rasjíðs og þeirra frænda gegnsýrði persnesk menning hirðina í Bagdað. Þá tók kalífa- dæmið marga þætti f stjórnar- kerfi Sassanída í arf. Þega^ Múhamtðstrúarmenn klofnuðu í Súnntta og Sjöta, flykktust Persar undir merki þeirra síð- arnHfnrtn ot höfðu þar slík áiirií, aö tru Sjiíta varð fljót- FRA MUHAMEÐ TIL PAHLAVI lega í raun réttri persneskt fyrirbrigði. Munurinn á Súnnítum og Sjíítum er einkum sá, að hinb fyrrnefndu leggja mest upp úr rétttrúarlegri túlkun á lðgmáli Kóransins, en Sjíisminn hefur snúizt upp í einskonar dýrlinga trú, og minnir að því leyti ekki lítíð á kaþólskuna. Arabar hofðu litla reynslu fyrir sér sem stjórnmálamenn, og leið því ekki á löngu áður en stórveldi þeirra, kalífadæm- ið, tók að leysast upp. Þegar eftir tæpra tveggja alda yfir- ráð þeirra í íran tók að losna um tök þeirra á því landi. Þeg- ar allt kemur til alls er hæpið að slá nokkru föstu um, bvorir hafi meiri áhrif haft á aðra, Persar eða Arabar. Menning sú er kennd er við fslam og stóð með míestuim blóma á síð- ari hluta miðalda og hafði ara- bísku að máli, sótti mestan efnivið sinn í menningu sigr- aðra þjóða, annars vegar hellen ismann og hins vegar menn- ingu írana. Undir ægishjálmi arabíska stórveldisins átti sér stað merkileg sambræðsla þess ara tveggja menningarheilda, en ekki endingargóð að sama skapi. Þegar fyrir lok miðalda og krossferða var hnignun fslams hafin fullum fetum, og hefur haldið áfram allt til þessa dags. Brennuvargar og blóð- drekkar Þegar á níundu öld hrundu fbúar írans af sér yfirráðum Araba, og komust þá til valda þar ýmsir innbornir höfðingjar, er flestir létu titla sig emíra. Lutu þeir kalífanum í Bagdað að nafni, en ekkert þar fram- yfir. Meðal emíra þessara kvað mest að einni ætt, er nefndist Bújídar, og gV\*""t Þeir svo digrir að þeir lögðu undir sig Mesópítamíu og tóku af kalífan um ðll veraldleg vðld. Leit svo út tim hvífí að með þeim 'tH í-c:' ' r.'idurreisn hafiu u^ ao á ný hæfist á fót stórveldi á borð við þau sem Kýros og Ardasjír höfðu stjórnað, en svo átti ekki að fara. Bújídar voru sundurþykkir innbyrðis og gátu auk þess aldrei beygt alla íranska höfðingja undir vflja sinn. Þar að auki færðust Tyrk ir norðaustur frá stöðugt í auk ana. Þeir fóru svipað að og Germanir forðum í skiptum sínum við rómverska ríkið; gengu fyrst á mála, þar eð þeir voru imiklu skarpari til vfga en Persar og Arabar, sem teknir voru að slappast til þeirra hluta af allri menning- unni, færðu sig síðan von bráð- ar uppá skaftið og fluttu inn í stórum stfl og gerðust lands- stjórnendux- Tyrkneskur hirðingjasafnað- ur, er Seldjúkar nefndust, koUvarpaði rfkjum Bújída og braut fljótlega undir sig Vestur Asíu mestalla. Þeir náðu megin hluta Anatólíu af keisaranum í Miklagarði, og hófst þar þá landnám það er leiddi til þess Kýros niikli. Núverandi krónprins írans heitir Kýros Resa, eftir stofn- anda fyrsita presneska stórveldisins og fyrsta keisara af ættinni Pahtavi. að sá skagi varð tyrkneskur að máli og þjóðerni, sem hann er enn í dag og heitir Tyrkland. Hins vegar var íran alltaf meginkjarni ríkis Seldjúka i meðan það stóð, og höfuðborg þeirra var Hamadan, sem fyrr- um hét Ekbatana og var höfuð- staður fornrfkis Meda. Var þetta ríki vfðfeðmara en nokk- urt á þeim slóðum frá því Akkamenída leið. frönsk menn ing var sú menning sem Sel- djúkar tileinkuðu sér að því ,•-.'r-ici r... i—-.:iu,_:gar þessir og b.juiirekkar gátu tileinkað sér mannasiði, og soldánar þeirra og aðrir höfðingjar urðu á furðuskömmum tíma undra líkir emírum og stórkonungum af stofni Bújída og Sassanída í flestu hátterni. Svo snortnir urðu Tyrkir á þessum tíma af persnerkri hámenningu að upp frá því varð hún fylgifisk- ur þeirra hvert sem þeir fóru; engum er alls varnað, stendur þar. í Indlandi var persneska mál yfirstéttar Mógúlanna, og jafnvel í soldánsdæmi Ósmana þótti fínt að tala og yrkja á persnesku. Seldjúkar eiga heiðurinn af því, aðrir eins dólgar og þeir þó voru, að hafa komið af stað þeim' renissans irönskum sem franar höfðu sjálfir reynzt ófærir um að framkvæma. Ein meginástæðan til þessa var sú, að stjórn Seldjúka var sú einbeittasta og öruggasta, sem fran hafði þekkt frá því Aröb- um fór að hnigna. Undir þeirra stjórn náðu Persar sér í fyrsta sinn fyrir alvöru á strik eftir það hroðalega áfaU, sem hrun Sassanída-veldisins hlýtur að hafa verið þeim. Undir Sel- djúkum hófst saga hins pers- nesk-íslamska arkitektúrs, sem er eitt mesta stolt frana, og undir þeirra handleiðslu hélt fram þeirri gullöld persneskrar ljóðUstar, er raunar hafði haf- izt Utlu fyrr með Ferdúsi skáldi, er orti Sjanama, sem á okkar tungu myndi kallast Kongungabók og fjallar um þjóðhöfðingja landsins fyrir íslam. Á tímum Malíks Sjas, sem var hvað merkastur Sel- djúkasoldána, var Ómar Kæj- am uppi. Ómar hafði þegar í æsku sýnt óvenjumlkla skerpu í stærðfræði og stjörnufræði. Hann var kvaddur tíl hirðar soldáns og honum fenginn til umráða stjörnuturn og hann beðinn að leiðrétta tímataUð. Það gerði Ómar með miklum sóma og hlaut fyrir verðskuld- aða frægð, en hins vegar þótti löndum hans lítið tíl koma drykkjuvísna þeirra, sem hann dundaði við að semja í frí- stundum, og varð skáldfrægð hans í eigin landi aldrei mikU, unz hún kom að utan, það er að segja að vestan í gegnum Fitzgerald. Sjálfur varð Ómar, sem. skrifaði vísindarit um algebru á arabísku, smám saman dauðleiður á að grufla í enda- lausum talnadálkum og rýna einsamall um nætur í tungl himinsins, sem aldrei urðu full- tálin. „Því þótt á breidd og lengd ég legði mál og langisótt talnarök mér væru þiál og skyn ég bæri bæði á hæð og dýpt til botns ég aðeins komst í fyUtri skál". Eftir heldur voveiflegan dauða verndara síns og herra, Malíks Sias, gerðist Ómar hippi og flakkaði austur um Kórasan og Afganistan, svo sem þorri hippa gerir síðustu árin. Berserksgangur Assassína Fráfalli Malíks Sjas olU raun- ar fóstbróður Ómars, Hassan ben-Sabba að nafni. Hann hafði stofnað innan Sjfítatrúar nýja reglu, er hlaut mikla og hroll- vekjandi frægð undir heitinn Assassínar. Þetta heiti, sem nú er notað um launmorðingja á mörgum vesturlandamálum, kvað upphaflega dregið af nafni nautnalyfsins hassís eða hasj, sem Hassan og tilbiðjend ur hans kváðu hafa neytt með góðri lyst Er mælt að Hassan hafi talið kumpánum 6Í«mm trú um að í hasjvímunn! ikryppu þeir í trip til Paradísar, en þar ættu þeir því aðeins örugga vist til frambúðar að þeir breyttu í einu og öllu að vilja fyrirmanna reglunnar, þótt svo að líf þeirra lægi við. Er ekki að sjá annað en lærisveinum Hassans hafi líkað „ferðirnar'* dável, því að fljótlega urðu þeir kunnir ekM einungis um Vestur-Asíu, heldur og um Kína og Evrópu sem þeir ótrauðustu launmorðingjar, sem sagan hfifur nokkurn tíma séð. Hirtu þeir aldrei um eigið hálsbein ef þeir sáu færi á manneskju, sem öldungar þeirra höfðu dæmt til dauða, enda varð regla þeirra ðldum saman eitt voldugasta stórn- málaafl í vesturhluta Asíu. Þeir lögðu að veUi fjölmarga af höfðingjum Seldjúka og Mongóla og eru frægir úr sögu krossferðanna. Sá umdeildi fræðimaður John Allegro, próf essor í Oxford, heldur því fram, að Assassínarnir hafi raunar borðað svepp þann er á latnesku kallast Amanita muscaria, á íslenzku berserkja- sveppur, áður en þeir unnu frægðarverkin. Hljómar það heldur sennilega með tilUti til þess, að vitað er að hasj gerir menn að jafnaði friðsamari en þeir eru hversdagslega, gagn- stætt svepp þessum, sem vík- ingarnir okkar kváðu einmitt hafa tekið inn áður en þeir óðu í fóUc og gengu berserks- gang. f eðli sínu var hreyfing Assassína framúrstefna Persa í Þjóðlegu andófi gegn þeim aðskotadýrum, sem Seldjúkar voru. En það sem oUi mestu um fall ríkis Seldjúka var þó sú staðreynd að þeim tókst aldrei til fulls að hemja þær tyrknesku hirðingjahjarðir, sem undir þá þjónuðu. f lok 12. aldar má kalla að stórveldi þeirra hafi verið úr sögunni. Skömmu síðar flæddu Mongól- ar Gengiskans yfir landið og útrýmdu að mestu mannlífi í norðurhluta pess. Næstu tæpar þrjár aldirnar mátti heita að í fran ríkti hrein óöld, þar sem ýmsir ósiðaðir og hálfsiðaðir drottnar, einkum mongólskir

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.