Tíminn - 25.05.1972, Blaðsíða 11

Tíminn - 25.05.1972, Blaðsíða 11
Fimmtudagur 25. mal 1972. /ITJÐIN naí 1972 hinu ómannúðlega. Engir menn eru i innsta eðli andstæðingar og fénd- ur, þeir eru þegar dýpra er skoðað bræður og systur. Það er firra að tala um sigur einnar mannveru yfir annarri. Það sem sigra þarf er nið- urrifshneigðirnar, vandinn mestur að sigra sjálfan sig. — ógæfa mannanna er lika sú,að þeim hefur ekki hingað til lánazt að byggja samfélag sitt á innri samstöðu, eignast það gildismat á mannlegu verðmæti og mannlegri reisn að nægt hafi til að tryggja,að hópur og heildir héldust saman, sælla væri að gefa en þiggja. — Þar sem sam- heldnina hið innra skortir, hlýtur hið ytra vald að taka við, — síðar valdbeitingin andleg og íikamleg. — Svokölluð lausn iðnaðarsam- félaga Vesturlanda að gera gervi- þarfir, bætta efnahagsafkomu og meiri neyzlu að gildi lifs og inntaki, gera alla þessa umfangsmiklu starfsemi og iðju, sem drepur tím- ann og dreifir athyglinni, að lausn- arleið til að bæta úr sálrænni og siðrænni þörf og þrá, sem með hverjum heilbrigðum manni býr, öllu sliku er til einnar nætur tjald- að. Raunveruleg sálræn neyð verð- ur ekki læknuð eða henni liknað á þann hátt. — Einmitt vegna þessa horfir svo á okkar timum sem van- traustið og vanmatið tröllriði hús- um á Vesturlöndum. Enginn treystir neinum. Hinar gömlu frelsishugsjónir Vesturlanda hafa umhverfzt i heift og hatur. Einstaklingurinn, hinn sjálfstæði persónuleiki_ hefur stundum orðið þeirri samfélagsþróun, sem ætlaði .' honum að verða traustustu stoð og mestan styrk hins félagslega, að andfélagslegu illmenni, óaðvitandi um þann sannleik,að hann er aðeins til vegna heildarinnar, nýtur frelsis og tækifæra vegna hennar og fyrir hana. Það er sameiginlegt vanda- og brjóst mitt fyll af hreinni, djúpri ást. Og þegar nistir andann efinn sár, svo allt finnst tilgangslaust, jafnt bros sem tár, þá er min heitust hjartans bænin sú: Ó, heilagi faðir, auk mér, auk mér trú. Þetta ljóð túlkar mjög vel hug- raun og sálarstrið samtiðarinnar. Það er einmitt efinn ,,svo allt finnst tilgangslaust", sem leggur margan samferðamann okkar i gröfina fyrir aldur fram, og þá oft eftir hörmulega hrakninga. Þessi banvæna tilfinning tilgangs- leysisins stafar oft af þvi, að mönnum finnst „ævistriðið allt" ,(eigingjarnt og kalt", svo sem nætt er við að hljóti að verða, er brióstið fyllist ekki „Hreinni, djúpri ást." Þess vegna á þessi sálmur alveg sér- stakt erindi við samtið okkar. Ég finn ekki i nýju sálmabókinni neinn sálm, sem komið geti alveg i hans stað, eða sé honum fyllilega samsvarandi' að efni. Undarlegt er það, ef reyndir sálgæzlumenn kannast ekki við það hugarstrið, sem ljóðið túlkar. : Ég tel það slys, að þessi sálmur Sigurðar á Arnarvatni er felldur úr sálmabókinni. Fellt er niður miðerindið úr út- fararsálmi Sigurðar á Arnar- vatni. Segja má að visu, að það sé að nokkru i samhljóðan við þau orð, sem á undan eru komin: Móðir, bæði mild og hörð, mig þú tak i arma þina En þó er miklu meira i öðru erindi,nu. Fagra. dýra,móðir min, minnar vöggu griðastaður, mál allra heilda, frá hinni minnstu til hinnar stærstu að koma i veg fyrir stjórnleysi og árásarhneigðir. Þar er enn sem fyrr úr vöndu að ráða. — Það er hægt að hugsa sér að halda áfram hina þræddu slóð, beina öllum árásarhneigðum hóps- ins að þeim sem falla undir hugtök- in: Sekur og óvinur. Það er lausn mannfórnanna. 1 klæðum kristin- dómsins varð mannfórnin að sjálf- viljugri fórn hins saklausa, i bún- ingi visindanna hefur hún orðið að orsakasamhcngi athafnar og dóms. — En tilerönnur láusn, sjaldgæf en stór-brotin. Það er lausn samstill- ingarinnar samstöðunnar. Sú lausn blasir við i listtúlkun og listsköpun smærri heilda, litilla hópa: Kórinn, hljómsveitin, leikflokkarnir eru dæmi um það sem við er átt. I þess- um hópum hverfa átök einstaklings og heildar. Eitt fær ekki án annars verið. Einstaklingurinn, persónu- leikinn er ómissandi, lika sérkenni hans og sérstaða, en jafnframt er hann ekkert án heildarinnar, sem gefur honum tækifæri að sanna framlag sitt og getu. 1 listasköpun- inni, er list og lif eru hér nátengd, verður i senn um kröfumeira gildismat að ræða, svo og frelsi i fjötrum framlagsins. — Þannig kemur i ljós hinn félagslegi þáttur listarinnar svo og samstöðunnar. Hvort tveggja er voldugust við- leitni af mannsins hálfu að losa sig undan böli þeirrar árásarhneigðar, sem beindistað einstaklingi og hóp. Það er líka miklu fremur voldug viðleitni að losna undan hinu þunga fargi mannfórnarinnar, þeirri á- leitni að mönnum megi fórna, mönnum eigi að fórna. — Innst inni býr með mönnunum þrátt fyrir allt, sú sannf æring að hversu sakleysis- legum búningi, sem þessi áleitni klæðist er hún engu að siður vitnis- burður um þann sálræna sjúkdóm, Við skólaslitin. Yzt til vinstri eru skólastjórahjónin sira Ouðmundur Sveinsson og frú Guðlaug Einarsdóttir, en nær kennararnir Hrafn Magnússon, Björn Gunnarsson og Hörður Haraldsson. sem fylgt hefur mannkyninu allt til þessa: Hugmyndin um tortimingu sjálfs sin. Mannkynið hefur aldrei eytt meira fé og meiri orku heldur en nú i það aö finna leiðir til að fella ragnarök yfir sjálft sig og hina blessuðu jörð. Lögfræðingurinn danski Ulrich Holst Petersen gerir sér vonir um, að æskan muni hér breyta stefnu og. gerast liðssveit lifsins og samstöð- unnar. Þá von byggir hann öðru fremur á þvi, að hinir ungu hafi annars vegar næmari og sárari til- finningu fyrir harmi og neyð, hins vegar séu draumar þeirra og hug- sýnir i senn fegurri og raunsærri. Ég hugðist gera 2 öörum rit- um, sem urðu mér umhugsunarefni á siðari vetrinum, sem ég átti meö ykkur, kæru brautskráðu nemend- ur, að umræðuefni, þar hlýt ég samt tímans vegna að fara fliótt yfir sögu. Annað þessa rita var bók eftir brezkan félagsfræðing Norman Cohn, fræðimann, er fjall- að hefur um alþjóðlega rannsókn á forsendum ofsókna og þjóðamorða. Bókin, sem mér býr i huga, heitir nú, er lifsins dagur dvin, dýra, kæra fóstra min, búðu um mig við brjóstin þin. Bý ég þar um eilifð glaður. Það er nú einu sinni svo, að æskustöðvarnar eru mörgum manni dýrmæt guðsgjöf og átt- hagaástin hefur mörgum hjálpað til að finna lifi sinu tilgang. Ég efa ekki að þá tilfinningar hafa orðið Sigurði á Arnarvatni drjúgar til varnar i þvi sálarstriði, sem fyrra ljóð hans ber vitni um. Og þessi tvö vers bæði saman eru til árétt- ingar þvi, sem kemur fram i þvi þriðja: Faðir lifsins, faðir minn, fel ég þér minn anda i hendur. Foldin geymi fjötur sinn. Faðir lifsins, Drottinn minn, hjálpi mér himin þinn heilagur máttur, veikum sendur. Ég sé eftir þvi, að þessi kveðju- orð manns, sem sveitin og starfs- sviðið þar, hefur hjálpað til skil- nings á fegurð og undri lifsins, eru slitin i sundur. Felld eru niður tvö ljóð þar sem eilifðartrú Matthiasar Jochums- sonar er dásamlega túlkuð. Hér á ég við erindið: Vér sjáum hvar sumar rennur og sálminn: Hvað er hel? Ég geri ráð fyrir, að þessu sé þokað til hliðar vegna þess, að i þvi finnist ekki neinir evang- elsk—lúterskir trúarlærdómar. Ég er i hópi þeirra manna, sem meta þessi ljóð vegna þess, að þar kemur eilifðartrúin fram svo björt og örugg. Ég finn ekki, að i þeim sé gengið gegn kristnum boðskap, eins og ég þekki hann. Þvert á móti er það einmitt krist- in trú og kristin lifsskoðun, sem þar er túlkuð af skáldlegri anda- gift. Þá finn ég ekki, að það spilli neinu, þó að ljóðið gangi framhjá eða sé hafið yfir ýmsan minni- háttar ágreining. Ég tel, að sálmabókin nýja hefði batnað af þessum skáldskap. I sálmabókina 1945 var tekinn sálmur, sem Einar H. Kvaran þýddi eftir Chr. Richardt: A kross var lagður lausnari vor forðum. Hann er nú ekki hafður með. Litum á þessi tvö vers úr þesum sálmi: Já, krossins lofgjörð allar álfur bera, i innreið Jesú nú vill sérhver vera, með pálmum sýna honum heiðursvottinn. En hver vill bera krossinn fyrir Drottin? Að ætla krossinn öðrum, það er leikur, en eigi að bera hann verður margur smeykur. En ætlir þú að aftni Krists að vera, þú átt um daginn krossinn hans að bera. Nú er smekkur manna misjafn og þvi er örðugt að vita hvað veldur i hverju einstöku tilviki, þegar valið er og hafnað. Þó gæti verið, að þessum sálmi væri ýtt til hliðar vegna trúarskoðan a. Ég veit, að þvi er oft og einatt haldið fram, að trúin ein og náðin fyrir hana dugi til sáluhjálpar og andlegra heilla. Og þá skiptir engu máli, hvort krossinn hefur verið borinn. Ég hef hinsvegar skilið kristinn boðskap svo, að ekki sé nóg að segja: Herra! Herra! Það þurfi að gera. Og ég héld, að i samræmi við það, hafi skáldið ályktað, að alltværiónýtt þangað til hugarfar manns væri svo snortið af samúð og góðvild, að hann legði eitthvað á sig til að bæta heiminn. Það sé að „bera krossinn fyrir Drottin". Það er sama skoðunin og Einar Benediktsson orðaði svo: Verðmæti þitt gegnum lifið er fórnin. Framhald á bls. 19 Leitin að þúsundárarikinu, The Persuit of the Millennium. Hitt var rit eftir bandariskan prófessor i lögvisindum við Yale-háskóla og heitir The Greening of America, þýdd á sænsku ber hún nafnið Mot en ny várld, A leið til nýrrar ver- aldar. Bók Normans Cohns, Leitin að þúsundáraríkinu fjallar eins og nafnið bendir til um hugmyndir manna svo og tilraunir til aö skapa fullkomið og óbreytanlegt sam- félag. Slíkar tilraunir hafa margar verið gerðar og samt eru hug- myndirnar um þau samfélög enn fleiri. Allt þetta rekur Norman Cohn i bók sinni og verður ekki endursagt hér. Hitt er umhugsun- arvert á þessari stundu, að Cohn álitur að greina megi i leitinni að þúsundárarikinu tvær stefnur og sé svo enn i dag. Aðra stefnuna kennir Cohn við úrval ofurmennanna.sem hafnir séu yfir alla siðfræði, An Elite of Amoral Supermen. Sú leit hefur einkennzt af þvi að gera for- ingjana að guðdómi, skapa mann- gerð.sem engu þurfti að lúta nema innri duttlungum, er verði i imynd- uninni að hinu heilaga frábæra, sem með slíkum búi. Allar múg- hreyfingar gundvallast, þegar dýpra er skoðað, á slíkum hug- myndum. — Hina stefnuna setur Cohn í samband við imyndunina um algert réttlæti, algeran jöfnuð. Þar svifur y(fir vötnum hugmyndin um þúsundárarikiö, þar sem allir séu eins, The Egalitarian Millenn- ium.Svo fögur sem hugsjónin virð- ist vera er skuggi hennar sá,að „hinn sanni réttur" „hið sanna snið" er stakkur sem öllum skal skorinn. Vilji einhver ekki eða geti einhver ekki sætt sig við forskrift- ina, hlýtur sd eða sú að hverfa út i myrkrið fyrir utan, innan múranna er aðeins rúm fyrir rétttrúaða, þá sem i engu vikja frá þvi sem eitt er satt og rétt, við hinum blasir for- dæming og útrýming. Enn i dag, segir Cohn,eru framin ódæði í nafni hinnar göfugu hugsjónar jafn- réttisins, þegar það er túlkað á þann veg, að ein kenning sé rétt, ein hegðun sjálfsögð. Cohn á sér 'lika þann draum, að æskan geti á grundvelli reynslu horfinna kynslóða forðast viti fortiðarinnar, vikið fullkomnunarhugsýnunum tií hliðar án þess að hafna hinni sönnu leit aö þvi.sem betra sé og göfugra. Siðasta ritið, sem hér skal gert að umræðuefni, r'it Charles A Reichs, A leið til nýrrar veraldar, The Greening of America kom út fyrir rúmu ári og greinir fyrst og fremst frá baráttu hinna ungu fyrir bætt- um heimi. Lifsgildiofar efnahager grunntónn bókarinnar. Höfundur gecir efninu skil á þann hátt, að hann ræðir það sem hann kallar þrenns konar meðvitund á Vestur- löndum frá þvi á 19. öld. Meðvitund I var sú er Vesturlandabúar eign- uðust í byrjun 19. aldar og þróaðist öldina út. Sú meðvitund byggðist á óbifandi trú á auðmagni, einka- framtaki, siðrænu hreinlifi, er skapaði harða og miskunnarlausa réttlætiskennd. Það er mannsins að vera sterkur i einsemd sinni. Þá getur hann lika með óbifandi vinnukergju orðið auðugur og vold- ugur. Hinn fátæki á við engan að sakast nema sjálfan sig. Eymd hans og niðurlæging vitnar gegn honum. Þrekleysi og ódugnaður eru sjálfskaparviti. Meðvitund Ukom fram á Vestur- löndum eftir kreppuna miklu og hefur haldizt allt fram á þennan dag, verið i mörgum rikjum Vesturlanda að færast meira og meira i aukana. Þetta er meövit- und þjóðarbúsins eða mætti kannski segja þjóðarheimilisins. Rikið og stjórnvöldin eiga að hafa hönd i bagga með framvindunni. Með þvi einu móti er hægt að tryggja það, að allir séu saddir og sælir og neyzlan fari vaxandi með hverju árinu. Meðvitund IIIer nú sem óðast að brjótast fram á Vesturlöndum. Hennar er ekki að skapa auð og velsæld heldur gefa lifinu gildi. Til- gang og merkingu vantar. Unaður og hamingja eru ekki óháð og sjálf- stæð hugtök. Þau eru ekki eigin uppsprettur sjálfra sin. Þau stafa af, þau koma frá. Og það sem þau stafa af og koma frá er framlag, „vinna Drottins veröld til þarfa". í harmiþrungnum huga æskufólks sér Charles Reich nýja von mann- kyni öllu. III Ég hef & þessum sérstæða degi i lifi þinu, nemandi minn, sem héðan brautskráist i dag, vakiö athygli þina á fræðum og fróöleik, sem urðu mér sérstök fhugunarefni á liðnum vetri. Ég hef gert það ekki sizt fyrir þá sök, að þau ihugunar- efni lúta að hinum miklu vonum sem við ykkur, hina ungu eru bundnar, að þið munið fús til að bæta og fegra. — Ihugunarefnið æskaog samtiðgefa lika til kynna, að það er ekki fullkomið þjóðfélag, fullkomin veröld sembiðurykkar. A jörðu er ekkert fullkomið. Losið ykkur fyrst við þá imyndun, sé hún ykkar. Sumir segja þó, aö margt bendi til bjartari tima. Til marks um það eru eftirfarandi fullyrðing- ar. „I upphafi 20. aldarinnar sner- ist öll hugsun manna um sælu og unað, um miðbik 20. aldar var þörfin voldugust að búa yfir mætti og styrk, nú er þráin heitust að lifið öðlist tilgang og merking". A þessu ári eru 90 ár liöin frá upphafi samvinnuhreyfingarinnar á tslandi og 70 ár frá stofnun heild- arsamtaka samvinnumanna. Birta og vorhugur einkenndu i upphafi þá félagsmálahreyfingu, sem þessi skóli er reistur og rekinn af. Það er æskunnar að varðveita birtu og vorhug. Það er hennar aö umskapa og endurskapa. Sagter,að enskt útgáfufyrirtæki hafi eitt sinn heitið verðlaunum fyrir bezta skilgreiningu á hugtak- inu „vinur". Þúsundir svara bár- ust, en skilgreiningin sem hlaut fyrstu verðlaun var á þessa leið: „Vinur er sá, sem grípur inn i lif manneskju um leið og veröld henn- ar hrynur". Vináttu þinnar er viða þörf. Krafta þinna og kunnáttu biða ótal verkefni. Megi birta vors fylgja ykkur inn i gróandi sumar. Góði Guð blessi ykkur, börnin min. Samvinnuskólanum Bifröst er slitið. Guðmundur Sveinsson Bifröst

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.