Tíminn - 03.08.1972, Blaðsíða 8

Tíminn - 03.08.1972, Blaðsíða 8
TÍMINN Fimmtudagur 3. ágúst 1972 Fyrir nokkrum dögum var ég staddur á Þingvöllum með nokkrum kunningjum. Okkur varð reikað á Lögberg eins og Jónasi Hallgrimssyni forðum. Það má taka það fram, að það var sama Lögberg og Jónas getur um. Ekki þessi gervilögberg niitimans. Það var fagurt um að litast i góða veðrinu, og við höfðum góðan tima til þess að athuga alla staðhætti. Aldrei hefir mér verið það ljósara hverskonar skemmdarverk hafa hér verið unnin, með þvi að íæra Lögberg frá þessum stað. Þarna blasir við manni stór steinn, sem á er ietrað Spöngin. Hver skyldi nú hafa verið svo frumlegur að iinna upp þetta orðskripi? Sennilega Matthias Þórðarson. Þaö er broslegt, þegar hann er að vitna i Sigurð Vigfússon fornfræðing, sem auð- vitað notar alltaf orðið Lögberg. Þá setur Matthias alltaf orðið Spöngin i sviga fyrir aftan. Eins og lslendingar séu orðnir svo skyni skroppnir, aö þeir viti ekki hvað Lögberg se. Forfeðrum okkarhefði aldrei komið til hugar að nefna hraunrimann milli gjánna Spöng. I Sturlungu og Njálu, þar sem.Lögberg er oftast nefnt, er þella nal'n hvergi. En þessi setning er i Njálu: ,,Snúa þeir nú ofan með fljótinu og sjá, að spöng var yfir niðri og ætla þeir Kari þar yfir". Finnst mönnum nú trúlegt, að forleðrum okkar hali fundizt Lögberg likt spöng? Það þarf visindamenn 20. aldar, lil þess að skapa svona nokkuð. Finnur Jónsson á Kjörseyri, sem skrifar um Lögberg i Skirni 1914 segir svo frá: „Spangarnalnið, sem nú er farið að nota á Lögbergi, heyrði ég aldrei á yngri árum og ólst ég að mestu leyti upp i næstu sveit l'yrir austan Þingvallasveitina og átli á fyrri árum oft leið um Þingvelli". Annað örnefni er merkl þarna á Lögbergi og það er Byrgisbúð. Þar eru miklar rústir og hefur þetta verið mikil bygging. Þessi búð er nefnd i Njálu og segir svo á þinginu eftir brennuna: ,,FIosi hai'ði látið tjalda Byrgisbúð, áður en hann reið til þings, en Aust- firðingar riðu til sinna búða". Þessi búð er lika nefnd i Sturlungu. Nú deila fræðimenn um þessa búð og blanda ég mér ekki i það mál. En það er annað, sem er merki- legt og það er að stuttan spotta frá þessari búð er Lögmannsþúía, hár hóll, um það er ekkert deilt. Hvað segir svo Grágás um öll þessi boðorð, þegar verið er að lýsa þingreglum á alþingi: „Til Lögbergs má ekki ganga seinna en i siðasta lagi, þegar sól ber yfir vestri brún Almannagjár séð af Lögmannsþúfu á Lögbergi." A þeim tima, sem Grágás er skrifuð er auðvitað allt miðað við sólarhæðina, þar sem hádegi og nón eru aðalkennimerkin. Enda er um allt land Hádegishæðir og Nónásar, sem kunnugt er. Til þess að gera þetta alveg póttþétt þá kemur það upp úr kafinu, að á vestri brún Almannagjár, þar sem brúnin hækkar snögglega er örnefið Nónþúfa. Það eru þessi tvö ör- nefni Lögmannsþúfa og Nónþúfa, sem skera úr um það hvenær ganga má til Lögbergs i siðasta lagi, með öðrum orðum um nón eða klukkan 3 i siðasta lagi. Nú væri gaman að heyra menr hrekja þetta,sem stendur i sjálfr lögbókinni. Mér kemur nú ekki til hugar, at menn taki minnsta mar'k á þvi sem ég segi um þessa hluti. En ai þvi að ég hef svolitið grúskað . þessu, þá ætla ég til gamans að lofa mönnum að heyra álit llópur ferðamanha rctt við þann stað, er nú um skeið hefur veriö haft fyrir satt, að væri Lögberg. HELGI HARALDSSON: LOGBERG merkra manna um þá hluti, hvar Lögberg er. i búðaskipan Sigurðar lögmanns Björnssonar ei'tir sögn l'yrri manna, sem ritað er um 1700 stendur þetta: ,,Aður var hans búð austan við ána og austur undan Þorleifshólma, skammt frá þvi gamla Lögbergi, sem millum Gjánna var og einstigi að". Búðaskrá Jóns prófasts Stein- grimssonar, þess fræga eldklerks, er skrifuð 1783 einmitt árið, sem byrjaði að gjósa. Held ég, að enginn dragi i efa, að hann er einn merkasti maður sinnar samtiðar, þar stendur þetta: „Lögberg er lyrir austan ána, eru þar vatnsgjár á báðar hliðar. Á þvi er hið svokallaða Flosahlaup yfir austari gjána." Sera Björn Pálsson segir i sóknalýsingu sinni 1840 Flosagjá. „Milli klofa i heinni liggur það gamla Lögberg." Lang merkilegasta heimild um þetta mál er i Arbók Fornleifa- lelagsins 1880-1881 þar sem Sigurður Vigfússon, forn- fræðingur skrifar um rannsókn sina á hinum l'orna alþingisstaö og kemst að þeirri niðurstöðu, að Lögberg væri þar sem sagt hefur. verið á milli Flosagjár og Nikulásargjár norður al Þing- vallatúni, og þar með var vitleysan kveðin niður um marga áratugi. Próf. Osen segir um þetta mál: „Enginn staður i þingmarki alþingis hins lorna er nefndur jafri ol't i fornum ritum sem Lögberg". Af öllum þessum stöðum segir hann, að það séu mjög fáír sem ráða megi af, hvar Lögberg hafi legið. Orsökin til þess, segir Olsen, liggur i augum uppi. Sagnaritararnir og þeir,sem skrifuðu hinar fornu bækur, þekktu þennan stað belur en alla aðra staði á Þingvöllum, og þeim datt ekki i hug, að nokkurn tima mundi verða hinn minnsti vafi á, hvar hann hefði legið, en af þessu leiddi al'tur þaö, að þeir hirtu ekki um að skira fyrir lesendum sinum legu þessa staðar, einmitt af þvi, að hún væri svo alkunn og sjalfsögð. Það er lika ótrúlegt og litt skiljanlegt, að þjóðin hafi nokkurn tima gleymt, hvar hinn þjóðkunni og merkilegi staður hefi legið. Að lokum get ég ekki stillt mig um að vitna i grein eftir hinn merka mann, Finn á Kjörseyri, sem birtist i Skirni 1914 og er á þessa leið: ,,Þá var margt, sem benti á forna frægð Alþingis margt, sem benti á forna frægð Alþingis, eins og reyndar enn og munu sögurnar mest hafa haldið þeirri minningu vakandi hjá þjóðinni, einkum Njála, sem óhætt er að segja, að á mörgum stööum var nálega árlega lesin á kvöldvökunum yfir heimilis- fólkinu. Þá spilltu ekki til snilli- yrðin i hinum fögru kvæðum Jónasar Hallgrimssonar: „Fanna skautar faldi háum", „Þú stóðst á tindi Heklu hám" og „tsland farsældarfrón" o.fl., sem heita mátti, að væri á hvers manns vörum og oftast var byrjað að syngja i samkvæmum og svo „Eldgamla Isafold". Ég man það, þegar gömlu mennirnir fóru i tvisöng i kvæðinu „island farsældarfrón", með hve mikilli hrifningu og tilfinningu þeir sungu: „Þar stóð hann Þorgeir á þingi, er við trúnni var tekiðaf lýði". Þaðleyndisér ekki, að menn álitu það hina merkustu og helgustu athöfn, sem fram hafði farið á alþingi, þegar kristni var lögtekin á Lögbergi, og það mun ekki sizt hafa stutt að Lögbergishelginni að ég hygg. A þeim árum hefði það þótt ótrú- legt, ef sagt hefði verið, að eftir Séðyfir Þingvelli. A rimanum milli gjánna, Flosagjár og Nikulásargjár, telur Helgi á Hrafnkelsstbð- um að Lögberg hafi verið. nokkur ár gætu menn ekki sagt með vissu, hvar Lögberg væri. Þó er nú svo komið og getur það tæp- lega aukið virðingu þjóðrækinnar og sagnrikrar þjóðar. Ég læt nú hér staðar numið að vitna i merka menn þó margt fleira mætti til tina, ekki sizt úr fornsögunum. En ef þessir, sem ég hef nefnt eru ekki vitnisfærir þá þýðir ekki þar við að bæta og sizt, þegar i hlut eiga menn eins og Matthias Þórðarson og hans likar, sem geta ekki bent á einn stafkrók, sem sannar að örnefnið Lögberg hafi nokkurn tima verið þar sem þeir hafa klesst sinu Lögbergi. Það var hæfileg á minning, sem Guðbrandur Vigfússon fékk, þegar Sigurður bróðir hans fór að grafa i mannvirkið, sem Guðbrandur og Kaalund, danskur maður, héldu fram að væru Lögbergsrústir og kom þá n iður á geysistóran öskuhaug, sem for- feður okkar hafa sópað undan kötlunum og safnað þarna á einn stað. Að endingu ætla ég að segja mönnum sögu, sem gerðist á Þíngvöllum 1907, þegar allir.sem þar voru til þess að fagna komungi sinum Friðrik 8. Danakonungi, vissu hvar Lögberg var. Þarna var það, sem ungmenna- félag Islands var stofnað af þeim 7ungmennafélögum, sem þá voru starfandi. Nokkrir framámenn ungmenna félaganna höfðu með sér tjald og var það stærra en hin tjöldin. Þar voru oddvitar Jóhannes Jósepsson, formaður Ungmenna- félags Akureyrar, fyrsta félagsins sem stofnað var á landinu, og Helgi Valtýsson, þá nýkominn frá Noregi og hafði þar starfað fyrir norsk ungmenna- félög. Nú voru þessir menn svo djarfir, að þeir drógu bláhvita fánann að hún á tjaldinu. Hann var þá i uppsiglingu hjá ung- mennafélögunum og fánasöngur Einars Benediktssonar hafði vigt hann. En þá gerðist nokkuð sögulegt. Gamall virðulegur öldungur kom labbandi frá aðal samkomu- staðnum og að stóra tjaldinu. Þetta reyndist vera Hannes Þorsteinsson ritstjóri Þjóðólfs. Hann var þá forseti i sameinuðu þingi og erindið var að biðja þessa ósvifnu stráka að draga niður fánann, til þess að móðga ekki konginn og Dani, sem með honum voru, þvi að þetta væri ekki danski fáninn. Jóhannes hafði orð fyrir tjaldbúum og var vist ekki serlega auðmjúkur. Þeir urðu auðvitað að taka niður fánannþvi annrs hefði lögreglan gert það. En þeir gerðu annað, þeir fóru með fánann út á mitt Lógberg á Lögmannsþ. og hylltu hanh þar, auðvitað til þess að storka Hannesi. Þessa stráka frá 1907 ættu tslendingar að taka sér til fyrir- myndar á 11 alda afmæli þjóðar- innar og hylla islenzka fánann á Lögbergi dagana þá, en ekki á öskuhaug forfeðranna. Það mundi mælast vel fyrir, bæði heima og erlendis. Ef við vitum ekki, hvar Lögberg er og státum af þvi að eiga elzta löggjafarþing i heimi, þá erum við hreinræktuð fifl i augum heimsins. Það er fjölmennur félags- skapur á Suðurlandi, Skarp- héðinssambandið, sem hefur á aðalfundi sinum sem haldinn var á Árnesi,skorað á Alþingi að láta einhverja góða menn, sem það treystir bezt, rannsaka hvar Lögberg er og verði það gert fyrir afmælið 1974. Nii' er forseti sameinaðs þings formaður Þing- vallanefndar á þinginu. Hver veit nema hann kæfni aftur við sögu 1974. Við skulum öll vona það. Helgi Haraldsson

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.