Tíminn - 29.04.1975, Blaðsíða 6

Tíminn - 29.04.1975, Blaðsíða 6
TÍMINN Þriðjudagur 29. aprfl 1975. Ómengað loft og vatn og óspillt umhverfi eru náttúrugæði eigi síður en svonefndar auðlindir Ræða Eysteins Jónssonar á Náttúruverndarþingi Góðir þingfulltrúar. Náttúruverndarráð hefur nú starfað i 3 ár eftir nýju lögunum. Viö höfum reynt að sinna þeim mörgu þáttum, sem lögin gera ráð fyrir að ráðið láti til sin taka. Starfið hefur reynzt býsna marg- bortið og ekkj verið hægt að sinna öllu sem skyldi. Sumir þættir nýir og nokkuð erfiðir viðfangs eins og t.d. framkvæmd 29. gr. laganna um samráð við hönnun stórfram- kvæmda. Við höfum leitazt við eftir getu að framkvæma álykt- anir fyrsta NáttUruverndarþings- ins 1972. Við höfum tekið það ráð að semja skýrslu um störf ráðsins, sem allir fulltrúar hafa fengið i hendur og við vonum að þeir brjótist i að lesa á þinginu. Höfum við haft hana þannig, að við telj- um okkur geta sparað langar ræður, til að telja fram hvað við höfum gert þessi þrjú ár. Hvorki ég né framkvæmdastjórinn mun- um þvi setja á langar ræður um þau efni, en gera fremur i al- mennu umræðunum nánari grein fyrir einstökum málum en i skýrslunni er gert, ef þess verður óskað. Við munum fjalla um nokkur grundvallaratriði umhverfismála og náttlíruverndar, vinnuaðferðir og einstök óleyst verkefni, sem okkur sýnist nauðsyn bera til að vekja athygli þingsins á. Þá munu nokkrir fyrirlesarar fjalla um einstaka þætti eða málaflokka að tilhlutan ráðsins eins og dag- skráin ber með sér. Náttúruvernd má skilgreina með ýmsu móti. 1 þetta skipti hef ég áhuga fyrir þvi að minna á, að i lifi menningarþjóða verður það að vera rikur þáttur i' þjóðlifinu að viðurkenna i verki, að ósnortin náttUra, hreint ómengað loft og vatn og óspillt fagurt umhverfi eru náttúrugæði eigi siður en þau sem i daglegu tali eru nefndar auðlindir. Það er þáttur i lifskjörum manna og þjóða að eiga heima i ó- menguðu, óspilltu og viðkunnan- legu umhverfi. Þetta hlýtur að vega þungt i lifsgæðamati þess fólks, sem hefur til hnifs og skeið- ar og veit um eða þekkir vaxandi vandkvæði viða vegna þrUgandi mengunar lofts og lagar, og sér dýrmætum náttUrugersemum og fögru umhverfi fórnað i kapp- hlaupinu mikla, sem sumir kjósa að kalla lifskjarabaráttu enn aðr- ir kalla hagvöxt. Reynsla okkar Islendinga i þessu tilliti er ekki ýkja mikil þó að hún sé nokkur, enn við vitum nægilega mikið til þess, að við ættum að vera fær um að gera okkur grein fyrir þvi, að móta verður skynsamlega landnyting- arstefnu, þar sem tekið er viðun- andi tilliti til þessara sjónarmiða og að þvi máli verður að gefa; miklu meiri gaum en gert hefur verið. Verður um það efni flutt sérstakt erindi hér á eftir. Ég vil þvi á það eitt minna og leggja á þunga áherzlu, að liður i framkvæmd skynsamlegrar landnýtingarstefnu hlýtur að verða að vera viðurkenning á þvi, að verndun þeirra staða og svæða, sem okkur þykir vænt um og viljum eiga ósnortin er nýting þessara svæða i þágu almenn- ings. Vernd að yfirlögðu ráði er nýting. Til þess að skýra þetta viðhorf mætti nefna ótal dæmi, sem við þekkjum nu þegar, þjóð- garðana okkar t.d. og margt fleira. Aðalatriðið er að gera sér grein fyrir þvi, að verndun af þessu tagi er nýting náttúrugæða.. Enginn skyldi þó halda, að allur vandi sé leystur þótt þetta sé viðurkennt, þvi að eftir er matið.' Á hinn bóginn er afar þýðingar- mikið að menn viðurkenni þetta sjónarmið, þvi þá er ekki regin- djUp óbrúað og likur á góðum Ur- lausnum, aukast að mun. Viðfangsefni, sem meta þarf eru margs konar og við skulum taka einn fyrirferðarmesta mála- flokkinn, þar sem mat af þessari gerðkemur til, virkjanir og stór- iðju. Það má reyna að skýra við- fangsefnið með spurningum af ýmsu tagi. Kannski er skýrast að ganga beint i þetta til að forðast málalengingar og spyrja t.d.: Hvað vilja menn ganga nærri landinu, til þess að framleiða stdriðjurafmagn? Lika mætti spyrja: Hvað vilja menn ganga F.Í.L. Loftskeytamenn Félagsfundur verður haldinn að Bárugötu 11, i dag kl. 14. Dagskrá: 1. Kjaramál. 2. Önnur mál. Stjórnin. /fc-Ö-G-G-D-E-Y-F-A-R ^ Þekkt E'gwni fyrirliggiandi i . höggdeyfa merKl f f|estar gerðir bifreiða Póstsendum um aíit land * ARMULA 7 - SIAAI 84450 nærri landinu til þess að fá raf- magn til heimilisnota og annarra lifsnauðsynlegra nota lands- manna sjálfra. Svörin við þessum^ spurningum munu liklega verða" mjög ólik og svörin frá mörgum við þeirri siðari mjög ólik svörum við þeirri fyrri. Hvað er átt við með þvi að ganga nærri landinu. Nefna má: Að taka vötn bg fossa Ur farveg- um, setja landsvæði undir land og að raska fágætum hverasvæðum og laugum. Til þess að skýra Urlausnarefni, Eysteinn Jónsson. sem hér koma til eða gætu komið til er einfaldast að nefna þekkta staði og svæði. Hvað finnst mönh- um um Gullfoss, Goðafoss, Fjall- foss, Skógarfoss, Þjórsárver, Hvannalindir. Hefði komið til að menn vildu setja jökulfljót ofan i Vatnsdalinn, þótt eitthvað hefði verið hagkvæmara enn annað, sem til samanburðar gat komið við öflun orku eða setja Fljótsdal- inn undir vatn eða strönd Lagar- fljóts. Hvað um Geysi i Haukadal og hverasvæði hans eða hverina á Hveravöllum. Hvað um að flytja jökulfljót milli byggðarlaga eða landshluta með þeirri landslags- og Hfrikisröskun, sem þvi mundi fylgja og i hvaða skyni? Þannig mætti halda áfram og „fylla hUs- ið" með spurningum, sem ekki er ætlazt til að verði svarað á stund- inni. Ég hef aðeins nefnt örfátt og þetta eru aðeins dæmi, til þess að skýra viðfangsefnið og sjálfsagt finndu menn enn betur að hér er vandi á höndum, ef ég nefndi fleiri dæmi. Hér er ekki um mál að tefla, sem koma einhvern tima Ifjarlægri framtið, heldur verður að ráða fram Ur mörgum málum af þessu tagi á næstunni. NáttUru- verndarráð hefur þegar sam- þykkt að stefna að friðun Gullfoss og Þjórsárvera. Hvannalindir eru þegar friðaðar. Það verður að horf ast i augu við það, að matið á þvi hve mikilli orku Islendingar geti haft yfir að ráða t.d. til stóriðju, og þá meina vist flestir umfram það, sem landsmenn þurfa til sinna eigin forgangsþarfa um langa framtið, matið á þvi fer að verulegu leyti eftir þvf, hvernig menn lita á þá hlið þessara mála, sem ég er að draga athygli að. Það er ekki rétt að ræða orkubUskap og stóriðju- fyrirætlanir án þess að reyna að gera sér nokkuð nána grein fyrir þessum þáttum. Hversu nærri menn vilja ganga landinu? Hvernig menn vilja notfæra sér landið, nýta landið. Hvert verð- mætamatið er. Norðmenn og Sviar hafa und- anfarna áratugi fengizt við þetta verkefni. Haft nefndir starfandi. Gert itarleg yfirlit um vatna- svæði. Norska Stórþingið hefur samþykkt að friða og ver'nda æði mörg vatnasvæði varanlega og önnur timabundinni friðun. Hlið- stætthafa Svíar gert. Þegar talað er um, að vatnsorka þrjóti brátt I þessum löndum er of ónákvæmt komizt að orði. Réttara væri að segja, að brátt gæti orðið á þrot- um þau vatnasvæði, sem þessar þjóðir timi að taka til orkuöflun- ar. NáttUruverndarráð og Iðnaðar- ráðuneytið hafa haft samstarfs- nefnd til þess að auðvelda fram- kvæmd 29. gr. náttUruverndar- laga að því er virkjunarmál varð- ar og hefur hUn unnið gott verk. Að dómi NáttUruverndarráðs er þetta þó alls ekki nóg. Það þolir ekki bið að taka þessi mál nyjum tökum. Lita yfir þau meira i heild og reyna ekki að dæma um of hvert einstakt mál slitið úr sam- hengi við önnur. Við getum áreið- anlega notfært okkur að ein- hverju leyti reynslu Norðmanna og Svia um vinnuaðferðir, sem NáttUruverndarráð hefur kynnt sér nokkuð. NáttUruverndarráð leggur fyrir þingið tillögu um þetta efni svo- hljóðandi: TiUaga um úttekt á vatna- og jarðhitasvæðum landsins, frá NáttUruverndarráði. NáttUrverndarþing 1975 telur nauðsynlegt að gerð sé Uttekt á vatna- og jarðhitasvæðum lands- ins. Verði einnig gerð heildará- ætlun um friðun þeirra fossa, hvera, vatna- og jarðhitasvæða, sem réttmætt þykir að vernda. Telur þingið að til álita komi að greina verndarsvæði i tvo flokka. 1. Svæði, sem rétt sé að friða var- anlega og 2. svæði, sem sæta skuli tima- bundinni friðun, þar til endan- leg ákvörðun hafi verið um það tekin, hvernig með þau skuli fara. Þingið felur NáttUruverndar- ráði að hafa forgöngu um þessi mál, og leita um það samvinnu við þa aðila er hlut eiga að máli. í nánum tengslum við þessi sjónarmið og tillöguna, sem ég var að segja frá leggur NáttUru- verndarráð svohljóðandi tillögu fyrir þingið: Tillaga: Um undirbúning bygg- ingar orkumannvirkja. frá NáttUruverndarráði. NáttUruverndarþing 1975 telur nauðsynlegt að tryggt verði með löggjöf, að þeim vinnuaðferðum sé beitt við undirbUning ákvarð- aða um byggingu orkumann- virkja að öruggt sé, að fram hafi komið þau umhverfissjónarmið, sem meta ber áður en Alþingi tekur ákvörðun um heimild til virkjunar. Þingið felur NáttUruverndar- ráði að vinna að nýrri skipan þessara mála og leita um það samvinnu við þá aðila, sem hlut eiga að máli. Að fenginni reynslu telur ráðið sem sé mikilvætt, að breytt sé um vinnuaðferðir við undirbUning virkjunarmála þannig, að um- hverfisþættir þeirra mála hafi hlotið afgreiðslu áður en málin eru lögð fyrir Alþingi. Orkuöflun og iðnaður verður að 'eflast I landinu svo að þjóðin geti bUið vel og eflt hag sinn. Um það er ekkert að efast. Auðlindir þarf að nýta i þvi skyni og i þágu alls mannkyns, sem gengur svo hörmulega illa að fæða sig og klæða, svo ekki sé fleira nefnt. Vandinn er að koma þvi sem gera þarf vel fyrir og að koma i veg fyrir að þvi sé spillt eða raskað, sem við megum sizt missa eða skemma. Þá kemur það til, að það er ekki sama hvar verksmiðjan og iðju- verum er valinn staður. Sum svæði, jafnvel stór landssvæði eru viðkvæmari en önnur og meira verð til annarra nota, m.a. til verndunar og dvalar i fristundum ogferðalögum, sem látlaust verð- ur stærri og stærri þáttur I þjóð- arbUskapnum. Augljóst er, að vinna þarf að þessum þætti af meira yfirliti en tiðkazt hefur. Læra má einnig um þetta af nágrönnum, sem um skyld efni hafa fjallað meira en við. NáttUruverndarráð leggur svo- hljóðandi tillögur fyrir þingið um þessi efni: Tillaga: Um iðnrekstur. frá NáttUruverndarráði. NáttUruverndarþing 1975 telur rétt, að fram fari athugun á þvi hvaða staðir á landinu henti bezt til meiriháttar iðnrekstrar og hvaða svæðum sé sérstök ástæða til að hlífa við því raski og þeim á- gangi sem slikum rekstri fylgir. Leggur þingið áherzlu á, að téknir séu upp þeir starfshættir, að áður en teknar eru ákvarðanir um stofnun iðjuvers eða iðnrekst- urs á ákveðnum stað fari fram allar þær rannsóknir, sem rétt er að gera kröfu til, og verði haft samráð við þá aðila og stofnanir sem hlut eiga að máli. Er brýnt að slikiuri undirbUningi sé lokið áður en yfirvöld taka ákvörðun um að heimila rekstUr eða leggja sllk mál fyrir Alþingi. Þá telur þingið rétt, að fylgt sé þeirri reglu, að á Islandi sé ein- ungis rekinn iðnaður sem hefur full tök á mengunarvörnum vegna umhverfisins og heilbrigði þeirra er við hann vinna. Felur þingið NáttUruverndar- ráði að beita sér fyrir aðgerðum i þessa átt I samvinnu við stjórn iðnaðar- og heilbrigðismála. Tillaga þessi er þriþætt. 1 fyrsta lagi um nauðsyn þess að velja heppileg svæði fyrir iðnaðarfyrir- tæki, sem veruleg röskun fylgir. 1 annan stað um nauðsyn þess, að allar eðlilegar rannsóknir og athuganir þeirra stofnana, sem um eiga að fjalla frá umhverfis- sjónarmiðum fari fram áður en til kasta yfirvalda kemur að heimila rekstur eða leggja þess háttar mál fyrir Alþingi, og telur ráðið af ar brýnt að þessi háttur sé upp tekinn. Loks er sU stefna mótuð, að íslendingar eigi ekki að koma á fót né leyfa annan iðnað en þann, sem full tök hefur á meng- unarvörnum. Hér er vaxandi hætta á meng- un, ekki aðeins með aukningu iðn- aðar heldur einnig frá þéttri byggð. Nægir í þvi sambandi að visa til þess hvernig ástatt er um mengun sjávar nU þegar, þar sem þéttbýlið er mest. NáttUruverndarráð telur nauð- syn bera til að sett verði heildar- löggjöf um mengunarmál og rit- aði rikisstjörninni I des. s.l. um nauðsyn þess. Rikisstjórnin taldi skoðun á þvi máli geta samrýmst þeirri endur- skoðun á heildarskipan umhverf- ismála, sem NáttUruverndarráð hefur verið að koma af stað, og sem nU er hafin og Páll Lindal mun greina frá i erindi sinu. Samkvæmt þessu á að fara fram endurskoðun allra lagaá- kvæða um mengunarvarnir og er það mjög aðkallandi og mikils- vert. Eins og vænta mátti hefur framkvæmd nýju náttúruvernd- arlaganna reynzt afar fjölbreytt og erfitt verkefni, og litla inn- lenda reynslu við að styðjast. Framkvæmd 29. gr. laganna um að skylt sé að leita álits ráðsins áður en framkvæmdir hefjast, sem valdið geta þvi að land breyti varanlega um svip, náttúruminj- ar spillist o.s.frv., og ákvæði sömu greinar um að meiri háttar mannvirki skuli hönnuð I samráði við ráðið, hvila þungt á ráðinu og valda miklu álagi á fram- kvæmdastjórann og ráðsmenn, sem nærri má geta. Er þvi nokk- uð lýst i skýrslu ráðsins hvernig reynt er að vinna þetta m.a. i undirnefndum i samstarfi við

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.