Tíminn - 03.05.1975, Blaðsíða 8

Tíminn - 03.05.1975, Blaðsíða 8
TÍMINN Laugardagur 3. mai 1975. Þingræða Ingvars Gíslasonar: JÁRNBLENDIMÁLIÐ ÞARFN- AST NÁNARI ATHUGUNAR Ýmis óvissuatriði enn óupplýst Timinn birtir hér ræðu, sem Ingvar Gisla- son alþingismaður flutti, er járnblendiverksmiðja á Grundartanga i Skil- mannahreppi var til umræðu. Gerði hann þar grein fyrir sérstöðu sinni. Ég tók þá ákvörðun viö at- kvæöagreiðslu við 2. umræðu málsins ídag aðsitja hjá, þ.e.a.s. að taka ekki þátt i atkvæða- greiðslu. Ég á sæti i iðnaðarnefnd þessarar háttvirtu deildar, en átti þar ekki samleið með félögum minum. Ég gaf að visu ekki út nefndarálit, en ég tel rétt, eins og á stendur, að segja nokkur orð við þessa umræðu. Með þeirri ákvörðun, sem ég tók við atkvæðagreiðslu við 2. umræðu fyrr i dag, þá kom fram það meginviðhorf mitt til þessa máls, að Alþingi hefði átt að taka sér lengri tíma til þess að fjalla um málið, og ég vil leggja alveg sérstaka áherzlu á þetta atriði vegna þeirra orða, sem féllu nú af hálfu hæstvirts iðnaðarráðherra, sem var að ljúka máli sinu. Ég get ekki tekið undir þá skoðun, sem kom fram hjá honum, að málið hafi verið fullathugað. Það er að visu rétt, að þetta mál hefur verið allmargar vikur til með- ferðar i báðum þingdeildum. Frumvarpinu var útbýtt snemma I febrúar, eins og hæstvirtur ráð- herra sagði, en hins vegar er hér um nokkuð óvenjulegt mál að ræða, og stórmál af sérstöku tagi, það sérstöku, að það á sér tæp- lega nokkra hliðstæðu meðal mála, sem lögð hafa verið fyrir Alþingi. Það er þvi skoðun min, eftir sem áður, hvað sem hæstvirtur ráöherra hefur um það aðsegja, — og ég reikna nú með að það kunni að vera fleiri hér i hátt- virtri deild, sem hafa i rauninni sömu skoðun, — það er skoðun min, að málinu sé hraðað allt um of, og að mörg atriði hefði átt að kanna miklu betur. Og það er, satt að segja dálitið undarlegt, sem nú kom fram hjá hæstvirtum ráðherra, en ég hef ekki heyrt áð- ur opinberlega, að það sé búið að ákveða og panta hingaðkomu við- semjenda okkar næstu daga til að undirrita þennan samning, og þess vegna sé lögð þessi mikla áherzla á að hraða málinu I þing- inu. Timaskortur Ég var forfallaður, þegar málið var rætt efnislega við 2. umræðu, og kom þvi ekki við að gera nema stutta grein fyrir atkvæði mfnu nú i dag. Þess vegna ætla ég við sið- ustu umræðu málsins að bæta nokkru við greinargerð mína við atkvæðagreiðslu við 2. umræðu. Þó að ég hafi tekið þá afstöðu til málsins, sem ég gerði, þá þýðir hún ekki, að ég sé fyrirfram and- vigur þvi, að slik verksmiðja verði reist og rekin hér á landi. Ég hygg þvert á móti að slíkur verksmiðjurekstur kunni að eiga rétt á sér að vissu marki, en ég hefði kosið að þessu sérstaka máli væri ekki hraðað svo mjög sem meiri hluti iðnaðarnefndar hefur lagt til, og eins og hæstvirt rikis- stjórn og hæstvirtur iðnaðarráð- herra hafa lagt kapp á. Mér finnst að meðferð þessa máls hér á þinginu beri alltof mikinn keim af þvi, að Alþingi standi frammi fyrir „gerðum hlut", þ.e.a.s.: Alþingi fær ekki tækifæri til þess að fjalla af gagnrýni um þá samninga, sem viðræður.efnd um orkufrekan iðnað hefur staðið að við hinn erlenda viðsemjanda. Ég állt að Alþingi hefði átt að fá tæki- færi til að kanna betur, hvort ekki væru möguleikar á þvi að koma fram breytingum á ýmsum atrið- um samninganna, sem fylgja þessu frumvarpi. Ég felli mig ekki við þá skoðun, að á þessa samninga beri að lita nánast sem óumbreytanlega. Ég held að flestum hljóti að finnast það of langt gengið, að I máli sem þessu fái Alþingi ekki tækifæri til þess að fara rækilega ol'an I saumana á þeim samningum, sem allt málið hvilir á. En að minum dómi hefur ekki unnizt tími til þess. Vera má að ég sé einn um þá skoðun. Kannski er það svo, að ég þurfi lengri tlma til að botna i þessu máli en aðrir þingmenn, en það segi ég með fullum sanni, að ég tel mig persónulega ekki hafa átt- að mig svo vel á málinu að ég treystist til þess að fara að leggja öðrum ráð um afstöðu til þess. Þess vegná m .a. hef ég kosið eins og sakir standa að taka ekki þátt I afgreiðslu málsins. Áhættufyrirtæki Ég vil benda á, að þessi fyrir- hugaða járnblendiverksmiðja, ásamt öllu sem henni fylgir, er eitt stærsta og fjárfrekasta fyrir- tæki, sem Isíendingar hafa nokkru sinni ráðizt i. Hér er einnig um að ræða nýjan iðnað i landinu, sem Islendingar þekkja aðeins af afspurn, og hafa alls enga reynslu af. Hér er verið að stofna til þess háttar samvinnu við erlent auðfélag, að ekki á sér hliðstæðu í sögu landsins. Að visu er gert ráð fyrir þvi, að Islending- ar ráði meiri hluta I félaginu, og ég vil vegna þeirra orða, sem hér féllu hjá háttvirtum 3. þingmanni Reykjavfkur, Magnúsi Kjartans- syni, varðandi afstöðu flokka til sliks, endurtaka það, sem kom fram I svari frá hæstvirtum dómsmálaráðherra, formanni Framsóknarflokksins, að framsóknarmenn lita svo á og hafa ævinlega gert, að það beri i hvert sinn, sem stofnað er til slikrar stóriðju I samvinnu við út- lendinga, ávallt að sjá svo um, að Islendingar eigi meiri hluta i félaginu. Þessu skilyrði, sem við framsóknarmenn höfum jafnan sett um þetta atriði, er þvi full- nægt. En samt sem áður er það svo, að við erum I þessu tilfelli i reynd stórkostlega háðir væntan- legum sameiganda um rekstur fyrirtækisins og afurðasölu. 011 þekking og reynsla er hjá hinum erlenda sameiganda, og afurða- salan sýnist mér vera öll á hans höndum. Hvað verður eftir 15 ár? Arðsemi fyrirtækisins hefur verið reiknuð út, eða metin, og sýnist það gróðavænlegt miðað viö þær forsendur sem menn hafa gefið sér. En höfum við tryggingu fyrir því að þessi framleiðslu- grein verði arðvænleg eftir skul- um við segja 15-20 ár? Það er gert ráð fyrir þvl, að sameigandi okkar geti gengið úr félaginu eftir 15 ár og gert.okkur þá skyldu að kaupa hlutabréf sin. Og ég vil spyrja: Hefur þetta ákvæði verið skoð- að þessa 2-3 mánuði, sem málið hefur verið til umræðu hér á hátt- virtu Alþingi? Eða hvað felst yfirleitt I þessu ákvæöi? Hefur það verið athugað af háttvirtu Alþingi þessa 2-3 mánuði sem málið hefur verið hér til meðferðar? Ég vil spyrja: Verða íslendingar búnir að ná tökum á rekstri fyrirtækisins eftir 15 ár, og er vlst að fyrirtækið verði þá arðvænlegt? Ég veit auð- vitað, að hæstvirtur iðnaðarráð- herra kann svör við þessum spurningum, svör, sem hann telur fullnægjandi, en ég, sem er ófróð- ur með öllu um þessi mál likt eins og 212 til 215 þús. aðrir íslending- ar, — ég hef ekki enn öðlazt næga sannfæringu til þess að ráðleggja öðrum að trua skilyrðislaust arð- semisútreikningum svokallaðrar viðræðunefndar -um orkufrekan iðnað, né heldur þvi, hvað það merkir I raun að Islendingar fari að reka á eigin spýtur málm- blendiverksmiðju eftir 15 ár eða svo. Min vegna má því hver og einn háfa á þessu atriði hverja þá skoðun sem honum sýnist. Að mlnum dómi eru miklar likur til þess, að með þessu ákvæði séu Islendingar, að taka á sig áhættu, sem nauðsynlegt er að gefa betur gaum að og fá betri ráðgjöf um. Ég vil einnig bæta þvi við, að það má vel vera að við höf- um þarna ráðizt f samvinnu við erlendan aðila, sem mjög sé vafa- samt að hafi verið skynsamleg. Ég á við, að það hafi e.t.v. ekki verið að óllu leyti skynsamlegt að ráðast I slíka stóriðju sem þessa járnblendiverksmiðju. Að minum dómi eru miklar Hkur til þess, að með þessu ákvæði séu Islending- ar að taka á sig áhættu, sem nauðsynlegt er að gera sér nánari grein fyrir og sérstaklega að fá um betri ráðgjöf. En þrátt fyrir það, sem hæstvirtur iðnaðarráð- herra var að segja hér áðan, þá hefur ekki unnizt tfmi til að at- huga þetta nógu vel, og þá einnig hitt, hvort ekki sé möguleiki til þess að fella þetta samnings- ákvæði niður eða breyta þvi okk- hag þannig, að tryggf verði að sameigandinn að verksmiðjunni geti ekki hlaupizt frá skyldum slnum, þegar verst gegnir fyrir okkur. Friðindi og arðsemi Þvi er ekki að leyna að arð- semi fyrirtækisins byggist að verulegu leyti á friðindum, sem þvi eru veitt umfram flest at- vinnufyrirtæki i landinu, og þetta veit ég raunar að allir hljóta að gera sér ljóst. Þar nefni ég fyrst og fremst, að nær allur innflutningur til uppbyggingar og rekstrar er undanþeginn tollum og söluskatti samkvæmt 9. grein frumvarpsins. Nú verður því auð- vitað svarað til, að fordæmi séu fyrir sllkum fríðindum. Og vissu- lega er það rétt, að fordæmin eru fyrir hendi. En það hefði verið fróðlegt að sjá arðsemisút- reikninga, þar sem þessum friðindum væri sleppt, þ.e.a.s. að þetta fyrirtæki greiddi að- flutningsgjöld og söluskatt af fjárfestingarvörum og rekstrar- vörum eins og iðnfyrirtækin i landinu verða yrirleitt að gera, þau iðnfyrirtæki, sem islenzkir smákapitalistar eru að basla við að reka. Það hefði Hka verið fróð- legt að fá athugun á þvi, hvers innlend iðnfyrirtæki I ýmsum greinum væru yfirleitt megnug I framleiðslu útflutningsvöru, ef þau nytu þeirra friðinda, sem stóriðjan nýtur og á að njóta. Hver veit nema við gætum þá far- ið að flytja ut eitthvað af þeim vörum, sem verið er að framleiða I landinu, segjum karlmanna- fatnað, sem fréttir herma að eigi að flytja út I nokkru magni, eða húsgögn og kannski sitthvað fleira. Fylgiframkvæmdir Þá tel ég skorta, að með I arð- semisútreikningi séu teknar óhjá- kvæmilegar fylgiframkvæmdir, svo sem höfn, vegagerð, kaup á landi og raflinulögn. Allt kostar þetta verulega fjármuni, og þó höfnin á Grundartanga sýnu mest. Kostnaðarverð hafnar- gerðarinnar er um 500 millj. kr. Þaö er viðurkennt og liggur ljóst fyrir, að þessi hafnargerð stendur I beinu sambandi við byggingu járnblendiverksmiðjunnar, og það er sagt berum orðum, að hafnaraðstaða á Grundartanga sé ein af forsendum þess að þarna sé yfirleitt mögulegt að hafa verk- smiðjuna. Það hefur lika komið fram I meðferð málsins, — það kom fram I iðnaðarnefnd, — að höfnin er ekki arðberandi fyrir- tæki. Það e'r fyrirsjáanlegur hallarekstur á höfninni, ef ekki koma til önnur viðskipti en þau, sem stafa frá umsvifum verk- smiðjunnar. Nú kann að vera, að höfnin verði einhvern tima notuð af öðr- um skipum en þeim, sem flytja varning á vegum járnblendiverk- smiðjunnar, það kann að vera Mengunarvarnir Miklar umræður hafa orðið bæði innan og utan þings um mengunarhættu af járnblendi - verksmiðjunni og önnur skaðvænleg áhrif á lifriki Hval- fjarðar og umhverfi verk- smiöjunnar yfirleitt, þ.á.m. um samfélagsleg áhrif. Þó að þessar umræður hafi I ýmsum tilfellum leitt til öfga i málflutningi, þá er ég sannfærður um að þær hafa sem heild orðið til gagns. Mér virðist nú ljóst orðið,að með tiltækum mengunarvörnum sé hægt að bægja skaðlegri mengun frá, svo að vel sé við unandi, én ég vil leggja á það áherzlu, að I þvl efni má ekkert til spara. An fyllstu mengunarvarna og hreinsunar úrgangsefna er verk- smiðja af þessu tagi enginn aufúsugestur i umhverfi sinu né heldur áhrifalaus gagnvart andrúmslofti, jarðvegi, vötnum og sjó. Fyrirfram verður að visu ekkert fullyrt um það, hvaða áhrif verksmiðjankannað hafa á llfriki umhverfisins, jafnvel þótt ýtrustu varnargerðum sé beitt gegn beinni mengun og þótt brott- flutningi fastra úrgangsefna sé vel fyrir komið. En ég er þeirrar skoðunar, eftir að hafa hlýtt á ráð og heyrt skoðanir hinna hæfustu sérfræðinga á þessu sviði, aö i sambandi við mengun verði vörn- um við komið, og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það atriði. Þörf nánari athugunar Þær mótbárur, sem ég hef uppi I þessu máli eru fyrst og fremst efnahagslegs eðlis og fjárhags- legs eðlis. Ég hef þegar drepið á ýmis slík atriði, en fleira mætti nefna, þó að ég muni nú láta staðar numið I þvi að gera þessa stuttu grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Ég endurtek það, að mér finnst of mikill hraði við hafður um afgreiðslu málsins. Það hefur það i för með sér, að ég er ekki við þvi búinn að greiða at- kvæði með málinu. Ég er ekki andvígur stóriðjuframkvæmdum að tilteknu mjki og ef rétt- ar forsendur eru fyrir hendi, en hvað þetta mál varðar þá finnst mér margt i þvi þurfi frekari skoðunar. Eg hef á- kveðið að taka ekki þátt I af- greiðslu málsins, og mun nu við lokaafgreiðslu við 3. umræðu sitja hjá við atkvæðagreiðsluna, nema eitthvað sérstakt verði til þess að breyta þeirri ákvörðun, sem ég raunar á ekki von á að verði. segi ég. Eg skal ekki bera svo mjög brigður á að væntanleg Grundartangahöfn verði ein- hvern tima almenn innflutnings- höfn. Hins vegar fæ ég ekki séð, að néin örugg vissa sé I þvi efni. Þess vegna blasir við hallarekst- ur á Grundartangahöfn um fyrir- sjáanlega framtlð. Og hvar lendir sá halli? Hann leggst á eigendur hafnarinnar, þ.e.a.s. sveitar- félögin, sem ætluð er eignaraðild að höfninni. Sem sagt: Þetta atriði I sambandi við höfnina er veikur þáttur i þessu máli. Úr þvi að sérstök hafnargerð er nauð- synlegur þáttur i byggingu járn- blendiverksmiðjunnar, þá hefði átt að gera það að ófrávikjanlegu skilyrði, að kostnaður við þá höfn hefði með einum eða öðrum hætti verið reiknaður með i heildar- stofnkostnaði. Það var hugsan- legt að fara eins að og gert vár I sambandi við gerð Straumsvfkur- hafnar, sem komið var upp vegna álversins þar syðra, að járn- blendiverksmiðjan greiddi hafnargerðarkostnaðinn á til- teknu árabili með sérstakri ákvörðun hafnargjalda. En eins og samningar liggja nú fyrir, þá er augljós hallarekstur á þessari fyrirhuguðu og dýru höfn á Grundartanga. Áhrif á rikisbúskapinn Ég hef saknað þess i meðferð þessa máls, að fullnægjandi grein væri gerð fyrir þvi, hvernig allt þetta mál, þ.e.a.s. hlutafjárkaup i verksmiðjufélaginu, hafnargerð- in, vegagerðin, raflinulögn o.s.frv., hvernig allt þetta á eftir að koma við rikisbúskapinn eða fjárlög komandi ára. Hlutafjár- framlag Islendinga verður nær 2 milljarðar, og höfnin kostar hálf- an milljarð, og önnur útgjöld koma einnig til. Þó öll þessi stofn- framlög verði fjármögnuð með lánsfé, þá verður eigi að sfður að greiða lánin og vexti af þeim. Hér er því verið að stofna til verulega aukinna rfkisútgjalda á næstu ár- um og áratugum. Þessar fram- kvæmdir i Hvalfirði varða þvi fjárlög, svo ekki verður undan vikizt. Mér er ókunnugt um hvaða lántökur eru fyrirhugaðar I þessu sambandi, a.m.k. veit ég ekki með hvaða kjörum lánsfé fæst til stofnfjárframlaga ríkisins I þessu máli, og ég fæ ekki séð, að það sé hægt að lá það nokkrum manni, þó að hann hafi velt þvl fyrir sér, hvaða áhrif svo miklar lántökur sem hér um ræðir hafi á mögu- leika íslendinga til lánsútvegunar vegna annarra atvinnugreina og framkvæmda. Er það alveg vist, að þessar miklu lántökur skerði ekki lántökumöguleika i öðru sambandi? Þettaer eitt af óvissu- atriðunum, að minum dómi, og ein af ástæðum þess, að ég vil ekki að sinni bera ábyrgð á sam- þykkt þessa frumvarps. Þetta atriði hefur ekki verið skoðað þá 2-3 mánuði, sem þetta mál hefur legið hér I frumvarpsformi fyrir hæstvirtu Alþingi.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.